Sarga 2
Virādha-saṃvādaḥ — Encounter with Virādha in the Daṇḍakāraṇya (Aranya Kanda, Sarga 2)
अरण्यकाण्ड
प्रातःकाले मुनिभ्यः सत्कारं लब्ध्वा श्रीरामः कृताञ्जलिः तान् प्रणम्य वनं प्रविवेश, लक्ष्मणेन सह दण्डकारण्यस्य गहनं देशं प्रति जगाम। तत्र बहुपशुपक्षिसङ्कुलं, घोरनिनादयुक्तं, विक्षिप्ततृणलतावृक्षं च वनं ददर्श—राक्षसानां सञ्चारस्य सूचकं पर्यावरणलक्षणम्। तदा ते त्रयः भयानकं पुरुषादं विराधं नाम राक्षसं ददृशुः; स विकृतदेहः, हतजनचिह्नैः भूषित इव, भयङ्कररसस्य पराकाष्ठां जनयामास। विराधः वेगेनाभिदुद्राव, वैदेहीं सीतां बलात् अङ्के न्यस्य जग्राह, तपस्विवेषधारिणौ भ्रातरौ पप्रच्छ—स्त्रीसहितौ वने वसन्तौ तपोभङ्गं कुर्वन्तीति दोषारोपं चकार। स्वयम् आत्मानं मुनिभक्षकं राक्षसमिति निवेद्य, सीतां नेतुम्, भ्रातॄणां रुधिरं पातुम् इति निश्चयं व्याहरत्; तेन सीता भयात् कम्पिता व्याकुला चाभवत्। परस्परस्पर्शदूषणेन सीतायाः क्लेशं दृष्ट्वा रामः शोकाकुलः, कैकेय्याः वराणां शीघ्रफलितत्वमिव मन्यते स्म; पितृमरणदुःखात् राज्यनाशदुःखाच्चापि एषा पराभववेदना गुरुतरा इति स उवाच। लक्ष्मणस्तु संयतक्रोधः रामस्य ऐश्वर्यं स्मारयन्, तत्क्षणमेव राक्षसं निहनिष्यामीति प्रतिजज्ञे; एवं तपस्विलक्षणैः सह धर्मसिद्धिः, सीतामुनिरक्षणस्य प्राधान्यं, तथा वने सहनात् अनुमतहिंसापर्यन्तं नीतिपरिवर्तनं च अस्मिन् सर्गे प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति।आम्नत्ऱ्य स मुनीन्सर्वान्वनमेवान्वगाहत।।।।
कृतातिथ्यस्तु रामोऽथ सूर्यस्योदयनं प्रति। सर्वान् मुनीन् समामन्त्र्य वनमेवान्वगाहत॥
Verse 2
नानामृगगणाकीर्णमृक्षशार्दूल सेवितम्।ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम्।।।।निष्कूजनानाशकुनिझिल्लिकागणनादितम्।लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह।।।।
नानामृगगणाकीर्णं ऋक्षशार्दूलसेवितम्। ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम्॥ निष्कूजनानाशकुनिझिल्लिकागणनादितं लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह॥
Verse 3
नानामृगगणाकीर्णमृक्षशार्दूल सेवितम्।ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम्।।3.2.2।।निष्कूजनानाशकुनिझिल्लिकागणनादितम्।लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह।।3.2.3।।
निष्कूजनानाशकुनिझिल्लिकागणनादितं। लक्ष्मणानुगतो रामो वनमध्यं ददर्श ह॥
Verse 4
सीतया सह काकुत्स्थस्तस्मिनघोरमृगायुते।ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम्।।।।
सीतया सह काकुत्स्थो रामस्तस्मिन्नघोरमृगाकीर्णे प्रदेशे विचरन् गिरिशृङ्गाभं महास्वनं पुरुषादं राक्षसं ददर्श।
Verse 5
गम्भीराक्षं महावक्त्रं विकटं विषमोदरम्।बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम्।।।।
स गम्भीराक्षो महावक्त्रो विकटो विषमोदरः। बीभत्सो विषमाङ्गो दीर्घो विकृतो घोरदर्शनः॥
Verse 6
वसानं चर्म वैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम्।त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम्।।।।
स वैयाघ्रचर्म वसानो वसार्द्रं रुधिरोक्षितम्। सर्वभूतत्रासनः स व्यादितास्यो यथान्तकः॥
Verse 7
त्रीन्सिम्हान्श्चतुरो व्याघ्रान्द्वौ वृकौ पृषतान्दश।सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत्।अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम्।।।।
स आयसे शूलेऽवसज्य त्रीन्सिंहान् चतुरो व्याघ्रान् द्वौ वृकौ पृषतान् दश। सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत्। विनदन् महास्वनः॥
Verse 8
स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम्।अभ्यधावत्सुसङ्कृद्धः प्रजाः काल इवान्तकः।।।।
स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां मैथिलीं च दृष्ट्वा सुसङ्कृद्धः प्रजाः प्रति काल इवान्तकः अभ्यधावत्।
Verse 9
स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनीम्।अङ्केनादाय वैदेहीमपक्रम्य ततोऽब्रवीत्।।।।
स भैरवं नादं कृत्वा मेदिनीं चालयन्निव, वैदेहीम् अङ्केनादाय ततोऽपक्रम्याब्रवीत्।
Verse 10
युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ।प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिधारिणौ।।।।
युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ। प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिधारिणौ॥
Verse 11
कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह।अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ।।।।
कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह। अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ॥
Verse 12
अहं वनमिदं दुर्गं विराधो नाम राक्षसः।चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन्।।।।
अहं वनमिदं दुर्गं विराधो नाम राक्षसः। चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन्॥
Verse 13
इयं नारी वरारोहा मम भार्या भविष्यति।युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे।।।।
इयं नारी वरारोहा मम भार्या भविष्यति। युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे॥
Verse 14
तस्यैवं ब्रुवतो दुष्टं विराधस्य दुरात्मनः।श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं सम्भ्रान्ता जनकात्मजा।।।।
तस्य दुरात्मनो दुष्टस्य विराधस्यैवं ब्रुवतः सगर्वितं क्रूरं वचनं श्रुत्वा जनकात्मजा सीता भयसम्भ्रमाकुला बभूव।
Verse 15
सीता प्रवेपतोद्वेगात् प्रावाते कदली यथा।।।।तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम्।अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता।।।।
सीता उद्वेगात् प्रवेपत, प्रावाते कदली यथा। विराधाङ्कगतां शुभां सीतां दृष्ट्वा राघवः मुखेन परिशुष्यता लक्ष्मणं प्रति वाक्यमब्रवीत्।
Verse 16
सीता प्रवेपतोद्वेगात् प्रावाते कदली यथा।।3.2.15।।तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम्।अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता।।3.2.16।।
विराधाङ्कगतां शुभां सीतां दृष्ट्वा राघवः सम्भ्रमात् परिशुष्यमुखः सन् लक्ष्मणं प्रति वाक्यमब्रवीत्।
Verse 17
पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसम्भवाम्।मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम्।।।।अत्यन्तसुखसंमव़ृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम्।
पश्य सौम्य, नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसम्भवाम्। मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम्। अत्यन्तसुखसंवृद्धां यशस्विनीं राजपुत्रीम्॥
Verse 18
यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वरवृतं च यत्।।।।कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण।
यदस्मासु कैकेय्या अभिप्रेतं प्रियं वरवृतं च यत्, तत् सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव, लक्ष्मण।
Verse 19
या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी।।।।ययाहं सर्वभूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम्।अद्येदानीं सकामा सा या माता मध्यमा मम।।।।
या दीर्घदर्शिनी पुत्रार्थे राज्येन न तुष्यति, यया अहं सर्वभूतानां प्रियः वनं प्रस्थापितः; अद्येदानीं सा मम मध्यमा माता सकामा जाता।
Verse 20
या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी।।3.2.19।।ययाहं सर्वभूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम्।अद्येदानीं सकामा सा या माता मध्यमा मम।।3.2.20।।
यया अहं सर्वभूतानां प्रियः वनं प्रस्थापितः; अद्येदानीं सा मम मध्यमा माता सकामा जाता।
Verse 21
परस्पर्शात्तु वैदेह्याः न दुःखतरमस्तिमे।पितुर्विनाशात्सौमित्रे स्वराज्यहरणात्तथा।।।।
सौमित्रे, वैदेह्याः परस्पर्शात् मे दुःखतरं नास्ति; पितुर्विनाशात् स्वराज्यहरणात् चापि अधिकं तत्।
Verse 22
इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुते।अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन्।।।।
इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुते, लक्ष्मणः क्रुद्धः अब्रवीत्—रुद्धो नाग इव श्वसन्।
Verse 23
अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः।मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्यसे।।।।
अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः। मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्यसे॥
Verse 24
शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः।विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम्।।।।
शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः। विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम्॥
Verse 25
राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह।तं विराधे प्रमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले।।।।
राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह। तं विराधे प्रमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले॥
Verse 26
मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरोऽस्य महान्महोरसि।व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततस्समहीं विघूर्णितः।।।।
मम भुजबलवेगवेगितः पततु शरोऽस्य महान्महोरसि। व्यपनयतु तनोश्च जीवितं पततु ततस्समहीं विघूर्णितः॥
Frequently Asked Questions
The dharma crisis is Virādha’s seizure of Sītā and his accusation that ascetic dress combined with living with a woman is adharma; the narrative resolves this by asserting legitimacy through conduct (śubhācāra) and by authorizing protective violence against a rākṣasa who preys on sages and violates marital integrity.
The chapter teaches that external markers (tapas attire) do not define righteousness; dharma is measured by protection of the vulnerable, restraint until action is necessary, and unwavering commitment to maryādā—especially the inviolability of Sītā and the safeguarding of ascetic communities.
Daṇḍakāraṇya is presented as a culturally charged wilderness: a forest zone of ascetic habitation and ritual discipline, yet destabilized by rākṣasa movement (crushed vegetation, scarce water sources), making it a narrative landmark where exile ethics are practically tested.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.