Sarga 35
मारीचाश्रमगमनम् (Ravana’s Journey to Maricha’s Hermitage)
अरण्यकाण्ड
अरण्यकाण्डे पञ्चत्रिंशे सर्गे रावणस्य क्रोधात् प्रज्ञापूर्वकं कृत्यनिश्चयपर्यन्तं परिवर्तनं वर्ण्यते। शूर्पणखायाः रोमाञ्चजनकं वृत्तान्तं श्रुत्वा स मन्त्रिभ्यः सम्यक् विरम्य गुणदोषान् बलाबलविचारं च कृत्वा गुप्तं यानशालां गत्वा रथं योजयितुमाज्ञापयामास। ततो दशशीर्षस्य विंशतिभुजस्य श्वेतच्छत्रचामरधारिणः सुवर्णकुण्डलभूषितस्य मेघविद्युत्सदृशप्रभस्य राजभयङ्कररूपं बहुभिरुपमाभिरलङ्कृत्य निरूप्यते। तस्य यात्रा समुद्रतीरवनप्रदेशस्य निरीक्षणमिव भवति—समुद्रसमीपपर्वताः, पद्मसरांसि, वेदिकायुक्ताश्रमाः, चन्दनागरुगन्धवनानि, तीरे शोष्यमाणमुक्ताः, शङ्खप्रवालानि, सुवर्णरजतसञ्चयाश्च; धान्यसमृद्धाः पुर्यः स्त्रीभिः पशुभिश्च युद्धोपकरणैश्च परिपूर्णाः। अत्र ‘सुभद्रा’ नाम वटवृक्षः कथान्तररूपेण निर्दिश्यते—यस्य शाखां गरुडः गजकूर्मौ वहन् भग्नवान्, तत्र मुनीन् रक्षित्वा पश्चादिन्द्रभवनात् अमृताहरणनिश्चयं चकार। समुद्रस्य परं तीरं तीर्त्वा रावणः एकान्तं पुण्याश्रमं प्राप्य मारीचं तपस्विरूपेण वसन्तं ददर्श—मृगचर्मवल्कलधारिणं नियताहारं शान्तचित्तं च। मारीचः विधिवत् सत्कारं कृत्वा लङ्कावृत्तान्तं रावणस्य शीघ्रागमनकारणं च पप्रच्छ; रावणोऽपि स्वाभिप्रायं वक्तुमुद्यतः सर्गं मन्त्रणाकूटयोजनासन्धौ समापयति।
Shlokas
Verse 1
ततश्शूर्पणखावाक्यं तच्छ्रुत्वा रोमहर्षणम्।सचिवानभ्यनुज्ञाय कार्यं बुद्ध्वा जगाम ह।।।।
ततः शूर्पणखायाः रोमहर्षणं वचनं श्रुत्वा, स सचिवान् अभ्यनुज्ञाय, कार्यं बुद्ध्वा जगाम ह॥
Verse 2
तत्कार्यमनुगम्याथ यथावदुपलभ्य च।दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम्।।।इति कर्तव्यमित्येव कृत्वा निश्चयमात्मनः।स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह।।।।
तत्कार्यमनुगम्याथ यथावदुपलभ्य च दोषाणां गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम्। इति कर्तव्यमित्येव कृत्वा निश्चयमात्मनः स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह॥
Verse 3
तत्कार्यमनुगम्याथ यथावदुपलभ्य च।दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम्।3.35.2।।इति कर्तव्यमित्येव कृत्वा निश्चयमात्मनः।स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह।।3.35.3।।
“इति कर्तव्यम्” इत्येव आत्मनि निश्चयं कृत्वा, स्थिरबुद्धिः स ततः रम्यां यानशालां जगाम।
Verse 4
यानशालां ततो गत्वा प्रच्छन्नो राक्षसाधिपः।सूतं सञ्चोदयामास रथस्संयोज्यतामिति।।।।
ततः प्रच्छन्नो राक्षसाधिपः यानशालां गत्वा सूतं सञ्चोदयामास—“रथः संयोज्यताम्” इति।
Verse 5
एवमुक्तः क्षेणेनैव सारथिर्लघुविक्रमः।रथं संयोजयामास तस्याभिमतमुत्तमम्।।।।
एवमुक्तः सारथिः क्षणेनैव लघुविक्रमः तस्याभिमतमुत्तमं रथं संयोजयामास।
Verse 6
काञ्चनं रथमास्थाय कामगं रत्नभूषितम्।पिशाचवदनैर्युक्तं खरैः काञ्चनभूषणैः।।।।मेघप्रतिमनादेन स तेन धनदानुजः।राक्षसाधिपतिश्श्रीमान्ययौ नदनदीपतिम्।।।।
काञ्चनं कामगं रत्नभूषितं रथमास्थाय, पिशाचवदनैः काञ्चनभूषणैः खरैः युक्तम्। मेघप्रतिमनादेन तेन रथेन धनदानुजः श्रीमान् राक्षसाधिपतिः नदनदीपतिं समुद्रं प्रति ययौ।
Verse 7
काञ्चनं रथमास्थाय कामगं रत्नभूषितम्।पिशाचवदनैर्युक्तं खरैः काञ्चनभूषणैः।।3.35.6।।मेघप्रतिमनादेन स तेन धनदानुजः।राक्षसाधिपतिश्श्रीमान्ययौ नदनदीपतिम्।।3.35.7।।
काञ्चनं कामगं रत्नभूषितं रथमास्थाय, पिशाचवदनैः काञ्चनभूषणैः खरैः युक्तम्। मेघप्रतिमनादेन तेन रथेन धनदानुजः श्रीमान् राक्षसाधिपतिः नदनदीपतिं समुद्रं प्रति ययौ।
Verse 8
स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः।स्निग्धवैदूर्यसंकाश स्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।।।।विंशद्भुजो दशग्रीवो दर्शनीयपरिच्छदः।त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट्।।।।कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसेश्वरः।विद्युन्मण्डलवान्मेघस्सबलाक इवाम्बरे।।।।
स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः। स्निग्धवैदूर्यसंकाशः स्तप्तकाञ्चनकुण्डलः॥ विंशद्भुजो दशग्रीवो दर्शनीयपरिच्छदः। त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट्॥ कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसेश्वरः। विद्युन्मण्डलवान् मेघः सबलाक इवाम्बरे॥
Verse 9
स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः।स्निग्धवैदूर्यसंकाश स्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।।3.35.8।।विंशद्भुजो दशग्रीवो दर्शनीयपरिच्छदः।त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट्।।3.35.9।।कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसेश्वरः।विद्युन्मण्डलवान्मेघस्सबलाक इवाम्बरे।।3.35.10।।
स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः। स्निग्धवैदूर्यसंकाशः स्तप्तकाञ्चनकुण्डलः॥ विंशद्भुजो दशग्रीवो दर्शनीयपरिच्छदः। त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट्॥ कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसेश्वरः। विद्युन्मण्डलवान् मेघः सबलाक इवाम्बरे॥
Verse 10
स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः।स्निग्धवैदूर्यसंकाश स्तप्तकाञ्चनकुण्डलः।।3.35.8।।विंशद्भुजो दशग्रीवो दर्शनीयपरिच्छदः।त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट्।।3.35.9।।कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसेश्वरः।विद्युन्मण्डलवान्मेघस्सबलाक इवाम्बरे।।3.35.10।।
कामगं रथमास्थाय राक्षसेश्वरः शुशुभे। विद्युन्मण्डलवान् मेघः सबलाक इवाम्बरे॥
Verse 11
स शैलं सागरानूपं वीर्यवानवलोकयन्।नानापुष्पफलैर्वृक्षैरनुकीर्णं सहस्रशः।।।।
स वीर्यवान् सागरानूपं शैलम् अवलोकयन्, नानापुष्पफलैर्वृक्षैः सहस्रशः अनुकीर्णं ददर्श॥
Verse 12
शीतमङ्गलतोयाभिः पद्मिनीभिस्समन्ततः।विशालैराश्रमपदैर्वेदिमद्भिस्समावृतम्।।।।
शीतमङ्गलतोयाभिः पद्मिनीभिः समन्ततः, विशालैराश्रमपदैः वेदिमद्भिः समावृतम्॥
Verse 13
कदल्याढकिसम्बाधं नारिकेलोपशोभितम्।सालैस्तालैस्तमालैश्च पुष्पितैस्तरुभिर्वृतम्।।।।
तत् कदलीवनैर्घनं नारिकेलतरुशोभितम्। पुष्पितैः शालतालतमालादितरुभिर्वृतं रमणीयमभवत्॥
Verse 14
नागैस्सुपर्णैर्गन्धैर्वैः किन्नरैश्च सहस्रशः।अजैर्वैखानसैर्माषैर्वालखिल्यैर्मरीचिपैः।।।।अत्यन्तनियताहारैश्शोभितं परमर्षिभिः।जितकामैश्च सिद्धैश्च चारणैरुपशोभितम्।।।।
तत्र नागैः सुपर्णैश्च गन्धर्वैः किन्नरैरपि सहस्रशः समाकीर्णम्। अजवैखानसमाषवालखिल्यमरीचिपादिभिः परमर्षिभिः—अत्यन्तनियताहारैः जितकामैः सिद्धैश्च चारणैश्च—पावनतेजसा विराजितम्॥
Verse 15
नागैस्सुपर्णैर्गन्धैर्वैः किन्नरैश्च सहस्रशः।अजैर्वैखानसैर्माषैर्वालखिल्यैर्मरीचिपैः।।3.35.14।।अत्यन्तनियताहारैश्शोभितं परमर्षिभिः।जितकामैश्च सिद्धैश्च चारणैरुपशोभितम्।।3.35.15।।
तत्र नागैः सुपर्णैश्च गन्धर्वैः किन्नरैरपि सहस्रशः समाकीर्णम्। अजवैखानसमाषवालखिल्यमरीचिपादिभिः परमर्षिभिः—अत्यन्तनियताहारैः जितकामैः सिद्धैश्च चारणैश्च—पावनतेजसा विराजितम्॥
Verse 16
दिव्याभरणमाल्याभिर्दिव्यरूपाभिरावृतम्।क्रीडारतिविधिज्ञाभिरप्सरोभिस्सहस्रशः।।।।
तद् दिव्याभरणमाल्यैः समलङ्कृताभिः दिव्यरूपाभिरप्सरोभिः सहस्रशः परिपूर्णम्। क्रीडारतिविधिज्ञाभिः ताभिः सुराङ्गनाभिः सर्वतो विराजितम्॥
Verse 17
सेवितं देवपन्तीभिश्श्रीमतीभिश्श्रियाऽऽवृतम्।देवदानवसङ्घैश्च चरितं त्वमृताशिभिः।।।।
तद् देवपत्निभिः श्रीमतीभिः सेवितं श्रिया च समावृतम्। देवदानवसङ्घैश्च अमृताशिभिः सर्वतो विचरितं दिव्यं बभूव॥
Verse 18
हंसक्रौञ्चप्लवाकीर्णं सारसैस्सम्प्रणादितम्।वैढूर्यप्रस्तरं रम्यं स्निग्धं सागरतेजसा।।।।
तद् हंसक्रौञ्चप्लवैः समाकीर्णं सारसैः सम्प्रणादितम्। वैढूर्यप्रस्तरै रम्यं सागरतेजसा स्निग्धं च विराजितम्॥
Verse 19
पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि च।तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि समन्ततः।।।।तपसा जितलोकानां कामगान्यभिसम्पतन्।गन्धर्वाप्सरसश्चैव ददर्श धनदानुजः।।।।
स वेगेनाभिसरन् धनदानुजो ददर्श समन्ततः पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि। तपसा जितलोकानां कामगानि तानि गगनेऽभिसम्पतन्ति; गन्धर्वाप्सरसश्चापि तत्र ददर्श।
Verse 20
पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि च।तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि समन्ततः।।3.35.19।।तपसा जितलोकानां कामगान्यभिसम्पतन्।गन्धर्वाप्सरसश्चैव ददर्श धनदानुजः।।3.35.20।।
स वेगेनाभिसरन् धनदानुजो ददर्श समन्ततः पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि। तपसा जितलोकानां कामगानि तानि गगनेऽभिसम्पतन्ति; गन्धर्वाप्सरसश्चापि तत्र ददर्श।
Verse 21
निर्यासरसमूलानां चन्दनानां सहस्रशः।वनानि पश्यन्सौम्यानि घ्राणतृप्तिकराणि च।।।।
निर्यासरसमूलानां चन्दनानां सहस्रशः। वनानि पश्यन् सौम्यानि घ्राणतृप्तिकराणि च॥
Verse 22
अगरूणां च मुख्यानां वनान्युपवनानि च।तक्कोलानां च जात्यानां फलानां च सुगन्धिनाम्।।।।
अगरूणां च मुख्यानां वनानि उपवनानि च ददर्श। तक्कोलजातिफलानां च सुगन्धीनां समृद्धिम्॥
Verse 23
पुष्पाणि च तमालस्य गुल्मानि मरिचस्य च।मुक्तानां च समूहानि शुष्यमाणानि तीरतः।।।।
तमालस्य च पुष्पाणि मरिचस्य च गुल्मकान्। मुक्तानां च समूहान् तीरतः शुष्यमाणान् ददर्श॥
Verse 24
शङ्खानां प्रसरं चैव प्रवालनिचयं तथा।काञ्चनानि च शैलानि राजतानि च सर्वशः।।।।
शङ्खानां प्रसरं चैव प्रवालनिचयं तथा। काञ्चनानि च शैलानि राजतानि च सर्वशः ददर्श॥
Verse 25
प्रस्रवाणि मनोज्ञानि प्रसन्नानि ह्रदानि च।धनधान्योपपन्नानि स्त्रीरत्नैश्शोभितानि च।।।।हस्त्यश्वरथगाढानि नगराण्यवलोकयन्।
प्रस्रवाणि मनोज्ञानि प्रसन्नानि ह्रदानि च। धनधान्योपपन्नानि स्त्रीरत्नैः शोभितानि च॥ हस्त्यश्वरथगाढानि नगराण्यवलोकयन्॥
Verse 26
तं समं सर्वतस्निग्धं मृदुसंस्पर्शमारुतम्।अनूपं सिन्धुराजस्य ददर्श त्रिदिवोपमम्।।।।
तं समं सर्वतः स्निग्धं मृदुसंस्पर्शमारुतम्। अनूपं सिन्धुराजस्य ददर्श त्रिदिवोपमम्॥
Verse 27
तत्रापश्यत्स मेघाभं न्यग्रोधमृषिभिर्वृतम्।।।।समन्ताद्यस्य ताश्शाखाश्शतयोजनमायताः।
तत्र स मेघाभं न्यग्रोधं ददर्श, ऋषिगणैः परिवृतम्। यस्य शाखाः समन्तात् शतयोजनपर्यन्तं विस्तीर्णाः।
Verse 28
यस्य हस्तिनमादाय महाकायं च कच्छपम्।।।।भक्षार्थं गरुडश्शाखामाजगाम महाबलः।
तस्यैव वृक्षस्य शाखाम् महाबलः गरुडः, हस्तिनं महाकायं च कच्छपं च आदाय, भक्षार्थं आजगाम।
Verse 29
तस्य तां सहसा शाखां भारेण पतगोत्तमः।।।।सुपर्णः पर्णबहुलां बभञ्ज च महाबलः।
तस्य पतगोत्तमस्य महाबलस्य सुपर्णस्य भारात् सा पर्णबहुला शाखा सहसा बभञ्ज।
Verse 30
तत्र वैखानसा माषा वालखिल्या मरीचिपाः।।।।अजा बभूवुर्धूम्राश्च सङ्गताः परमर्षयः।
तत्र परमर्षयः सङ्गताः—वैखानसाः, माषाः, वालखिल्याः, मरीचिपाः, अजा धूम्राश्च—समवेताः बभूवुः।
Verse 31
तेषां दयार्थं गरुडस्तां शाखां शतयोजनाम्।।।।जगामादाय वेगेन तौ चोभौ गजकच्छपौ।
तेषां दयार्थं गरुडः शतयोजनविस्तीर्णां तां शाखामादाय वेगेन जगाम; तया सह तौ गजकच्छपौ चोभौ न्ययात्।
Verse 32
एकपादेन धर्मात्मा भक्षयित्वा तदामिषम्।।।।निषादविषयं हत्वा शाखया पतगोत्तमः।प्रहर्षमतुलं लेभे मोक्षयित्वा महामुनीन्।।।।
एकपादेन स्थित्वा धर्मात्मा पतगोत्तमः तदामिषं भक्षयित्वा; शाखया निषादविषयं हत्वा, महामुनीन् मोक्षयित्वा अतुलं प्रहर्षं लेभे।
Verse 33
एकपादेन धर्मात्मा भक्षयित्वा तदामिषम्।।3.35.32।।निषादविषयं हत्वा शाखया पतगोत्तमः।प्रहर्षमतुलं लेभे मोक्षयित्वा महामुनीन्।।3.35.33।।
एकपादेन स्थित्वा धर्मात्मा पतगोत्तमः तदामिषं भक्षयित्वा; शाखया निषादविषयं हत्वा, महामुनीन् मोक्षयित्वा अतुलं प्रहर्षं लेभे।
Verse 34
स तेनैव प्रहर्षेण द्विगुणीकृतविक्रमः।अमृतानयनार्थं वै चकार मतिमान्मतिम्।।।।
स तेनैव प्रहर्षेण द्विगुणीकृतविक्रमः; मतिमान् अमृतानयनार्थं वै मतिं चकार।
Verse 35
अयोजालानि निर्मथ्य भित्वा रत्नमयं गृहम्।महेन्द्रभवनाद्गुप्तमाजहारामृतं ततः।।।।
अयोजालानि निर्मथ्य रत्नमयं गृहं भित्वा; महेन्द्रभवनात् गुप्तम् अमृतं ततः आजहार।
Verse 36
तं महर्षिगणैर्जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणम्।नाम्ना सुभद्रं न्यग्रोधं ददर्श धनदानुजः।।।।
तं महर्षिगणैर्जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणं; नाम्ना सुभद्रं न्यग्रोधं धनदानुजः ददर्श।
Verse 37
तं तु गत्वा परं पारं समुद्रस्य नदीपतेः।ददर्शाश्रममेकान्ते रम्ये पुण्ये वनान्तरे।।।।
स तु समुद्रस्य नदीपतेः परं पारं गत्वा, वनान्तरे रम्ये पुण्ये च एकान्ते स्थितमाश्रमं ददर्श।
Verse 38
तत्र कृष्णाजिनधरं जटावल्कलधारिणम्।ददर्श नियताहारं मारीचं नाम राक्षसाम्।।।।
तत्र कृष्णाजिनधरं जटावल्कलधारिणम्। ददर्श नियताहारं मारीचं नाम राक्षसम्॥
Verse 39
स रावणस्समागम्य विधिवत्तेन रक्षसा।मारीचेनार्चितो राजा सर्वकामैरमानुषैः।।।।
स रावणः समागम्य विधिवत्तेन रक्षसा। मारीचेनार्चितो राजा सर्वकामैरमानुषैः॥
Verse 40
तं स्वयं पूजयित्वा तु भोजनेनोदकेन च।अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत्।।।।
तं स्वयं पूजयित्वा तु भोजनेनोदकेन च। अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत्॥
Verse 41
कच्चित्सुकुशलं राजन्लङ्कायां राक्षसेश्वर।केनार्थेन पुनस्त्वं वै तूर्णमेवमिहागतः।।।।
कच्चित् सुकुशलं राजन् लङ्कायां राक्षसेश्वर। केनार्थेन पुनस्त्वं वै तूर्णमेवमिहागतः॥
Verse 42
एवमुक्तो महातेजा मारीचेन स रावणः।ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद्वाक्यकोविदः।।।।
एवं मारीचेनोक्तः स महातेजा रावणो वाक्यकोविदः। ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीत् स विचारयन्॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Ravana’s shift from emotional reaction to intentional strategy: he weighs strengths and weaknesses (balābala), decides on a course, and initiates a covert mission to recruit Maricha. Ethically, the text frames this as calculated adharma—planning harm through deception—contrasted with the surrounding imagery of disciplined ascetic life.
Two instructional contrasts emerge: (1) deliberation can serve either dharma or adharma depending on intent, demonstrating that “intelligence” is morally qualified by purpose; (2) the Garuda exemplum links power with compassion—strength becomes righteous when used to protect sages and restore order, not to exploit it.
Key landmarks include the sea-shore mountain belt and backwaters, lotus-laden ponds, sprawling hermitages with altars, fragrance-rich forests (sandalwood/aguru), and the Subhadra banyan tree associated with Garuda’s mythic act. Culturally, the sarga highlights āśrama institutions, regulated ascetic diets, and formal hospitality (ātithya) extended by Maricha.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.