Sarga 49
सीताहरणम् — Ravana reveals his true form and abducts Sita
अरण्यकाण्ड
अस्मिन् सर्गे वाक्यबलात् कायबलपर्यन्तं रावणस्य प्रवृत्तिः स्पष्टा भवति। सीतायाः प्रतिषेधं श्रुत्वा स रावणः करतलताडनं कृत्वा भिक्षुवेषं त्यक्त्वा भीषणं स्वस्वरूपं विवर्धयामास—हेमाभरणैः शोणवस्त्रैश्च भूषितः, मृत्युसदृशं रूपं धारयन्। ततः स्वात्मप्रशंसया प्रलोभयितुं प्रयत्नं चकार—लोकविश्रुतत्वं, इच्छानुरूपरूपधारणशक्तिं, अतिमानुषं युद्धबलं च कथयन्; अनन्तरं रामं वनवासिनं मर्त्यं, मृगपक्षिसंकीर्णे वने वसन्तं इति निन्दितुम् आरब्धवान्। वाक्यं कर्मणि परिणतम्—रावणः सीतां केशेषु ऊरुषु च गृहीत्वा बलात् आकृष्य, वनदेवताः त्रासयामास। ततः खरयुक्तं मायामयं सुवर्णरथं समाहूय तस्मिन् सीतां निवेश्य, आकाशमार्गेण अपाहरत्। नीयमाना सीता रामलक्ष्मणौ प्रति आर्तं क्रोशति, कालं कर्मफलविधानं च स्मारयति, जनस्थानस्य वृक्षान् पर्वतान् (माल्यवान् प्रस्रवणश्च) गोदावरीं च साक्षिणः कृत्वा ‘एतद् अपहरणं निवेदयत’ इति प्रार्थयते। ततः सा जटायुम् अपश्यत्; तं प्रति विनयेन याचते—‘रामलक्ष्मणयोः समीपं गत्वा मम अपहरणवृत्तान्तं यथावत् निवेदय’ इति। एवं साक्ष्यपरम्परा प्रतिष्ठाप्यते, या परवर्ती अन्वेषणानुसरणयोः मूलाधारः भवति।
Shlokas
Verse 1
सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवाम्।हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद्वपुः।।3.49.1।।
सीताया वचनं श्रुत्वा दशग्रीवः प्रतापवान्। हस्ते हस्तं समाहत्य चकार सुमहद्वपुः॥
Verse 2
स मैथिलीं पुनर्वाक्यं बभाषे च ततो भृशम्।नोन्मत्तया श्रुतौ मन्ये मम वीर्यपराक्रमौ।।3.49.2।।
सः पुनर्मैथिलीं प्रति भृशं वाक्यमब्रवीत्— “त्वं नूनं न स्वचेतना; मम वीर्यं पराक्रमं च न श्रुतवती।”
Verse 3
उद्वहेयं भुजाभ्यां तु मेदिनीमम्बरे स्थितः।आपिबेयं समुद्रं च हन्यां मृत्युं रणे स्थितः।।3.49.3।।
अम्बरे स्थितोऽहं भुजाभ्यां मेदिनीमुद्वहेयम्। समुद्रं चापिबेयम्; रणे स्थितो मृत्युमपि हन्याम्॥
Verse 4
अर्कं ऱुन्ध्यां शरैस्तीक्ष्णैर्विभिन्द्या हि महीतलम्।कामरूपिणमुन्मत्ते पश्य मां कामदं पतिम्।।3.49.4।।
तीक्ष्णैः शरैः सूर्यं रुणध्यां महीतलं च विभिन्द्याम्। कामरूपिणं मां पश्य, उन्मत्ते, कामदं पतिम्॥
Verse 5
एवमुक्तवतस्तस्य सूर्यकल्पे शिखिप्रभे।क्रुद्धस्य हरिपर्यन्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः।।3.49.5।।
एवमुक्तवतः तस्य क्रुद्धस्य सूर्यकल्पे शिखिप्रभे हरिपर्यन्ते नेत्रे सद्यः रक्तवर्णे बभूवतुः।
Verse 6
सद्यस्सौम्यं परित्यज्य भिक्षुरूपं स रावणः।स्वं रूपं कालरूपाभं भेजे वैश्रवणानुजः।।3.49.6।।
सद्यः सौम्यं भिक्षुरूपं परित्यज्य वैश्रवणानुजः स रावणः कालरूपाभं स्वं रूपं भेजे।
Verse 7
संरक्तनयनश्श्रीमांस्तप्तकाञ्चनभूषणः।क्रोधेन महताविष्टो नीलजीमूतसन्निभः।।3.49.7।।दशास्यः कार्मुकी बाणी बभूव क्षणदाचरः।
संरक्तनयनः श्रीमान् तप्तकाञ्चनभूषणः। क्रोधेन महताविष्टो नीलजीमूतसन्निभः॥ दशास्यः कार्मुकी बाणी क्षणदाचरः बभूव।
Verse 8
स परिव्राजकच्छद्म महाकायो विहाय तत्।।3.49.8।।प्रतिपद्य स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः।संरक्तनयनः क्रोधाज्जीमूतनिचयप्रभः।।3.49.9।।रक्ताम्बरधरस्तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम्।
स परिव्राजकच्छद्म विहाय महाकायो राक्षसाधिपः रावणः स्वकं रूपं प्रतिपद्य।
Verse 9
स परिव्राजकच्छद्म महाकायो विहाय तत्।।3.49.8।।प्रतिपद्य स्वकं रूपं रावणो राक्षसाधिपः।संरक्तनयनः क्रोधाज्जीमूतनिचयप्रभः।।3.49.9।।रक्ताम्बरधरस्तस्थौ स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य मैथिलीम्।
संरक्तनयनः क्रोधात् जीमूतनिचयप्रभः। रक्ताम्बरधरः तस्थौ मैथिलीं स्त्रीरत्नं प्रेक्ष्य।
Verse 10
स तामसितकेशान्तां भास्करस्य प्रभामिव।।3.49.10।। वसनाभरणोपेतां मैथिलीं रावणोऽब्रवीत्।
स तामसितकेशान्तां भास्करप्रभासमां, वसनाभरणसम्पन्नां मैथिलीं रावणोऽब्रवीत्।
Verse 11
त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारमिच्छसि।।3.49.11।।मामाश्रय वरारोहे तवाहं सदृशः पतिः।
त्रिषु लोकेषु विख्यातं यदि भर्तारमिच्छसि, वरारोहे मामाश्रय; तवाहं सदृशः पतिः।
Verse 12
मां भजस्व चिराय त्वमहं श्लाघ्यः प्रियस्तव।।3.49.12।।नैव चाहं क्वचिद्भद्रे करिष्ये तव विप्रियम्।त्यज्यतां मानुषे भावो मयि भावः प्रणीयताम्।।3.49.13।।
मां भजस्व चिराय त्वम्; अहं श्लाघ्यः प्रियस्तव। नैव चाहं क्वचिद्भद्रे करिष्ये तव विप्रियम्। त्यज्यतां मानुषे भावो मयि भावः प्रणीयताम्।
Verse 13
मां भजस्व चिराय त्वमहं श्लाघ्यः प्रियस्तव।।3.49.12।।नैव चाहं क्वचिद्भद्रे करिष्ये तव विप्रियम्।त्यज्यतां मानुषे भावो मयि भावः प्रणीयताम्।।3.49.13।।
मां भजस्व चिराय त्वम्; अहं श्लाघ्यः प्रियस्तव। नैव चाहं क्वचिद्भद्रे करिष्ये तव विप्रियम्। त्यज्यतां मानुषे भावो मयि भावः प्रणीयताम्।
Verse 14
राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम्।कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि।।3.49.14।।यः स्त्रिया वचनाद्राज्यं विहाय ससुहृज्जनम्।अस्मिन्व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः।।3.49.15।।
राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम्। कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि। यः स्त्रिया वचनाद्राज्यं विहाय ससुहृज्जनम्, अस्मिन्व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः।
Verse 15
राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम्।कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि।।3.49.14।।यः स्त्रिया वचनाद्राज्यं विहाय ससुहृज्जनम्।अस्मिन्व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः।।3.49.15।।
राज्याच्च्युतमसिद्धार्थं रामं परिमितायुषम्। कैर्गुणैरनुरक्तासि मूढे पण्डितमानिनि। यः स्त्रिया वचनाद्राज्यं विहाय ससुहृज्जनम्, अस्मिन्व्यालानुचरिते वने वसति दुर्मतिः।
Verse 16
इत्युक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम्।अभिगम्य सुदुष्टात्मा राक्षसः काममोहितः।।3.49.16।।जग्राह रावणस्सीतां बुधः खे रोहिणीमिव।
इत्युक्त्वा मैथिलीं वाक्यं प्रियार्हां प्रियवादिनीम्। अभिगम्य सुदुष्टात्मा राक्षसः काममोहितः। जग्राह रावणः सीतां बुधः खे रोहिणीमिव।
Verse 17
वामेन सीतां पद्माक्षीं मूर्धजेषु करेण सः।।3.49.17।।ऊर्वोस्तु दक्षिणेनैव परिजग्राह पाणिना।
स वामेन करेण पद्माक्षीं सीतां मूर्धजेषु जग्राह; दक्षिणेन तु पाणिना ऊर्वोः अधः परिजग्राह।
Verse 18
तं दृष्ट्वा मृत्युसङ्काशं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजम्।।3.49.18।।प्राद्रवन्गिरिसङ्काशं भयार्ता वनदेवताः।
तं मृत्युसङ्काशं तीक्ष्णदंष्ट्रं महाभुजं गिरिसङ्काशं दृष्ट्वा, भयार्ता वनदेवताः प्राद्रवन्।
Verse 19
स च मायामयो दिव्यः खरयुक्तः खरस्वनः।।3.49.19।।प्रत्यदृश्यत हेमाङ्गो रावणस्य महारथः।
ततः रावणस्य महारथः मायामयो दिव्यो हेमाङ्गः, खरयुक्तः खरस्वनः, प्रत्यदृश्यत।
Verse 20
ततस्तां परुषैर्वाक्यैर्भर्त्सयन्स महास्वनः।।3.49.20।।अङ्केनादाय वैदेहीं रथमारोपयत्तदा।
ततः महास्वनः स परुषैर्वाक्यैस्तां भर्त्सयन्, वैदेहीं अङ्केनादाय तदा रथमारोपयत्।
Verse 21
सा गृहीता विचुक्रोश रावणेन यशस्स्विनी।।3.49.21।।रामेति सीता दुःखार्ता रामं दूरगतंवने।
सा रावणेन गृहीता यशस्विनी सीता दुःखार्ता, वने दूरगतं रामं प्रति ‘रामेति’ इति विचुक्रोश।
Verse 22
तामकामां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूमिव।।3.49.22।।विवेष्टमानामादाय उत्पपाताथ रावणः।
अकामां तां स कामार्तः पन्नगेन्द्रवधूमिव विवेष्टमानामादाय, रावणः सहसा व्योम्नि उत्पपात।
Verse 23
ततस्सा राक्षसेन्द्रेण ह्रियमाणा विहायसा।।3.49.23।।भृशं चुक्रोश मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथाऽऽतुरा।
ततः सा राक्षसेन्द्रेण विहायसा ह्रियमाणा, मत्तेव भ्रान्तचित्ता यथाऽऽतुरा भृशं चुक्रोश।
Verse 24
हा लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक।।3.49.24।।ह्रियमाणां न जानीषे रक्षसा माममर्षिणा।
हा लक्ष्मण महाबाहो गुरुचित्तप्रसादक! न जानीषे त्वं यदहं क्रुद्धेन रक्षसा अमर्षिणा ह्रियमाणा अस्मि।
Verse 25
जीवितं सुखमर्थांश्च धर्महेतोः परित्यजन्।।3.49.25।।ह्रियमाणामधर्मेण मां राघव न पश्यसि।
हे राघव, धर्महेतोः जीवितं सुखमर्थांश्च परित्यजन् त्वं मां अधर्मेण ह्रियमाणां न पश्यसि किम्?
Verse 26
ननु नामाविनीतानां विनेतासि परन्तप।।3.49.26।।कथमेवंविधं पापं न त्वं शासि हि रावणम्।
परन्तप, ननु नामाविनीतानां विनेतासि; कथम् एवंविधं पापं रावणं त्वं न शासि हि?
Verse 27
ननु सद्योऽविनीतस्य दृश्यते कर्मणःफलम्।।3.49.27।।कालोऽप्यङ्गीभवत्यत्र सस्यानामिव पक्तये।
अविनीतस्य कर्मणः फलम् ननु सद्यः न दृश्यते; अत्र कालोऽपि अङ्गीभवति, सस्यानामिव पक्तये।
Verse 28
त्वं कर्म कृतवानेतत्कालोपहतचेतनः।।3.49.28।।जीवितान्तकरं घोरं रामाद्व्यसनमाप्नुहि।
कालोपहतचेतनः त्वम् एतत् कर्म कृतवान्; रामात् घोरं जीवितान्तकरं व्यसनम् आप्नुहि।
Verse 29
हन्तेदानीं सकामास्तु कैकेयी सह बान्धवैः।।3.49.29।।ह्रिये यद्धर्मकामस्य धर्मपत्नी यशस्विनः।
हन्तेदानीं सकामास्तु कैकेयी सह बान्धवैः। ह्रिये यद् धर्मकामस्य यशस्विनो रामस्य धर्मपत्नी नीयते॥
Verse 30
आमन्त्रये जनस्थाने कर्णिकारान्सुपुष्पितान्।।3.49.30।।क्षिप्रं रामाय शंसध्वं सीतां हरति रावणः।
जनस्थाने सुपुष्पितान् कर्णिकारान् आमन्त्रये। क्षिप्रं रामाय शंसध्वं—सीतां हरति रावणः॥
Verse 31
माल्यवन्तं शिखरिणं वन्दे प्रस्रवणं गिरिम्।।3.49.31।।क्षिप्रं रामाय शंस त्वं सीतां हरति रावणः।
माल्यवन्तं शिखरिणं प्रस्रवणं गिरिं वन्दे। क्षिप्रं रामाय शंस त्वं—सीतां हरति रावणः॥
Verse 32
हंसकारण्डवाकीर्णां वन्दे गोदावरीं नदीम्।।3.49.32।।क्षिप्रं रामाय शंस त्वं सीतां हरति रावणः।
हंसकारण्डवाकीर्णां गोदावरीं नदीं वन्दे। क्षिप्रं रामाय शंस त्वं—सीतां हरति रावणः॥
Verse 33
दैवतानि च यान्यस्मिन्वने विविधपादपे।।3.49.33।।नमस्करोम्यहं तेभ्योभर्तुश्शंसत मां हृताम्।
अस्मिन् नानाविधपादपसमाकीर्णे वने ये ये देवताः निवसन्ति, ताभ्यः सर्वाभ्यः अहं नमस्करोमि। मम भर्तारं प्रति शंसत—अहं हृता इति।
Verse 34
यानि कानि चिदप्यत्र सत्त्वानि निवसन्त्युत।।3.49.34।।सर्वाणि शरणं यामि मृगपक्षिगणानपि।
अत्र यानि कानि चित् सत्त्वानि निवसन्ति, तानि सर्वाणि अहं शरणं यामि; मृगपक्षिगणान् अपि शरणं प्रपद्ये।
Verse 35
ह्रियमाणां प्रियां भर्तुः प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्।।3.49.35।।विवशाऽपहृता सीता रावणेनेति शंसत।
भर्तुः प्रियां प्राणेभ्योऽपि गरीयसीं सीतां विवशाम् अपहृतां रावणेनेति रामं प्रति शंसत।
Verse 36
विदित्वा मां महाबाहुरमुत्रापि महाबलः।।3.49.36।।आनेष्यति पराक्रम्य वैवस्वतहृतामपि।
मां विदित्वा स महाबाहुः महाबलः पराक्रम्य माम् आनेष्यति—वैवस्वतेनापि हृताम् अमुत्र लोकादपि।
Verse 37
सा तदा करुणा वाचो विलपन्ती सुदुःखिता।।3.49.37।।वनस्पतिगतं गृध्रं ददर्शाऽयतलोचना।
तदा सुदुःखिता करुणा वाचो विलपन्ती आयतलोचना सीता वनस्पतौ स्थितं गृध्रं ददर्श।
Verse 38
सा तमुद्वीक्ष्य सुश्रोणी रावणस्य वशं गता।3.49.38।।समाक्रन्दद्भयपरा दुःखोपहतया गिरा।
तं दृष्ट्वा सुश्रोणी सीता रावणवशं गता। भयपराक्रन्दद् दुःखोपहता गिरा॥
Verse 39
जटायो पश्य मामद्य ह्रियमाणामनाथवत्।।3.49.39।।अनेन राक्षसेन्द्रेण करुणं पापकर्मणा।
जटायो पश्य मामद्य ह्रियमाणामनाथवत्। अनेन राक्षसेन्द्रेण करुणं पापकर्मणा॥
Verse 40
नैष वारयितुं शक्यस्तव क्रूरो निशाचरः।।3.49.40।।सत्त्वाञ्जितकाशी च सायुधश्चैव दुर्मतिः।
नैष वारयितुं शक्यस्तव क्रूरो निशाचरः। सत्त्वाञ्जितकाशी च सायुधश्चैव दुर्मतिः॥
Verse 41
रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरणं मम।।3.49.41।।लक्ष्मणाय च तत्सर्वमाख्यातव्यमशेषतः।
रामाय तु यथातत्त्वं जटायो हरणं मम। लक्ष्मणाय च तत्सर्वमाख्यातव्यमशेषतः॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the shift from coercive rhetoric to forced abduction: Rāvaṇa’s attempt to legitimize desire through persuasion collapses into explicit adharma—violent seizure—testing the epic’s ethical framework regarding consent, protection, and kingship-by-force.
The sarga contrasts kāma-moha (desire that overrides moral restraint) with steadfast fidelity to dharma: Sītā’s resistance and her insistence on accurate reporting (yathātattvam) emphasize truth, accountability, and the inevitability of karmic consequence, even if outcomes are delayed by time.
Janasthāna is foregrounded as the forest theater of the crime; Sītā invokes the karnikāra trees, Mālyavān and Prasravaṇa mountains, and the Godāvarī river as culturally resonant witnesses—turning landscape into a communicative network for transmitting news to Rāma.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.