Sarga 7
सुतीक्ष्णाश्रमप्रवेशः — Entry into Sutikshna’s Hermitage
अरण्यकाण्ड
अस्मिन् सर्गे रामस्य तपोवनप्रदेशे गम्भीरतरं प्रवेशः वर्ण्यते। सीतया लक्ष्मणेन च ब्राह्मणैर्मुनिभिः सह दीर्घमार्गं गत्वा नदीं च तीर्त्वा स घनं वनं प्रविश्य, वल्कलाजिनधारिणां शान्तविहारचिह्नैः चिह्नितं सुतीक्ष्णस्याश्रमं ददर्श। तत्र स विनयेनात्मानं निवेद्य दर्शनमयाचत; सुतीक्ष्णोऽपि स्नेहपरिष्वङ्गेन तं प्रतिगृह्य, रामागमनं आश्रमस्य रक्षणरूपं पालयितृत्वं च मन्यते। सुतीक्ष्णः पूर्वं शतक्रतोरिन्द्रस्य दिव्याश्वासनं कथयति—तपसा पुण्येन च जितानां लोकानां विषयः, तथा रामाय अनुग्रहेण वनविहारस्य स्वातन्त्र्यं ददाति, यथा तपस्विनां ‘अधिकार’ इव। रामः तु धैर्यसंयमसमन्वितः परपुण्याश्रयणं नाङ्गीकरोति; स्वयमेव लोकान् जेष्यामि इति प्रतिज्ञाय, केवलं वने निवासं याचते। अनन्तरं सुतीक्ष्णोऽाश्रमस्य समृद्धिं अहिंसकपशुसङ्घान् च प्रशंसति। पुनःपुनरुपद्रवश्रवणात् रामः क्षणं धनुरादाय शरं सज्जीकृत्य, मुनिवेदना-हेतुतां विचार्य दीर्घनिवासस्य सम्भावनां संयच्छति। सायं सन्ध्योपासनां कृत्वा सर्वेऽाश्रमे न्यवसन्; सुतीक्ष्णोऽपि तपस्विभ्यः योग्येन अन्नेन सत्कारं चकार।
Shlokas
Verse 1
रामस्तु सहितो भ्रात्रा सीतया च परन्तपः।सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम सह तैर्द्विजैः।।3.7.1।।
परन्तपः श्रीरामो भ्रात्रा सह सीतया च सहितः, तैर्द्विजैः सह सुतीक्ष्णस्याश्रमपदं जगाम।
Verse 2
स गत्वा दीर्घमध्वानं नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः।ददर्श विमलं शैलं महामेघमिवोन्नतम्।।3.7.2।।
स दीर्घमध्वानं गत्वा बहूदकाः नदीस्तीर्त्वा, विमलं शैलं ददर्श—महामेघमिवोन्नतम्॥
Verse 3
तत स्तदिक्ष्वाकुवरौ सन्ततं विविधैर्द्रुमैः।काननं तौ विविशतुस्सीतया सह राघवौ।।3.7.3।।
ततः सन्ततं विविधैर्द्रुमैः काननं, इक्ष्वाकुवरौ राघवौ सीतया सह तौ विविशतुः॥
Verse 4
प्रविष्टस्तु वनं घोरं बहुपुष्पफलद्रुमम्।ददर्शाश्रममेकान्ते चीरमालापरिष्कृतम्।।3.7.4।।
घोरं वनं प्रविष्टस्तु बहुपुष्पफलद्रुमम्। एकान्ते चीरमालापरिष्कृतमाश्रमं ददर्श॥
Verse 5
तत्र तापसमासीनं मलपङ्कजटाधरम्।रामस्सुतीक्ष्णं विधिवत्तपोवृद्धमभाषत।।3.7.5।।
तत्र मलपङ्कजटाधरं तापसमासीनं सुतीक्ष्णं, रामो विधिवत्तपोवृद्धमभाषत॥
Verse 6
रामोऽहमस्मि भगवन्भवन्तं द्रष्टुमागतः।त्वं माभिवद धर्मज्ञ महर्षे सत्यविक्रम।।3.7.6।।
भगवन्, अहं रामोऽस्मि; भवन्तं द्रष्टुमागतः। धर्मज्ञ महर्षे, सत्यविक्रम, मां अभिवद।
Verse 7
स निरीक्ष्य ततो धीरो रामं धर्मभृतां वरम्।समाश्लिष्य च बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत्।।3.7.7।।
ततः स धीरः रामं धर्मभृतां वरं निरीक्ष्य, बाहुभ्यां समाश्लिष्य, इदं वचनमब्रवीत्।
Verse 8
स्वागतं ते रघुश्रेष्ठ राम सत्यभृतां वर।आश्रमोऽयं त्वयाक्रान्तस्सनाथ इव साम्प्रतम्।।3.7.8।।
स्वागतं ते रघुश्रेष्ठ राम सत्यभृतां वर। त्वयाक्रान्तोऽयमाश्रमः साम्प्रतं सनाथ इवाभवत्।।
Verse 9
प्रतीक्षमाणस्त्वामेव नारोहेऽहं महायशः।देवलोकमितो वीर देहं त्यक्त्वा महीतले।चित्रकूटमुपादाय राज्यभ्रष्टोऽसि मे श्रुतः।।3.7.9।।
महायशो वीर, त्वामेव प्रतीक्षमाणोऽहं देहं त्यक्त्वा महीतलेऽपि देवलोकं न आरोहे। राज्यभ्रष्टस्त्वं चित्रकूटमुपादायागत इति मे श्रुतम्।।
Verse 10
इहोपयातः काकुत्थ्स देवराजश्शतक्रतुः।।3.7.10।।उपागम्य च मे देवो महादेवस्सुरेश्वरः।सर्वान् लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा।।3.7.11।।
इहोपयातः काकुत्थ्स देवराजः शतक्रतुः; उपागम्य च मे देवो महादेवः सुरेश्वरः सर्वान् लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा।
Verse 11
इहोपयातः काकुत्थ्स देवराजश्शतक्रतुः।।3.7.10।।उपागम्य च मे देवो महादेवस्सुरेश्वरः।सर्वान् लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा।।3.7.11।।
इहोपयातः काकुत्थ्स देवराजः शतक्रतुः; उपागम्य च मे देवो महादेवः सुरेश्वरः सर्वान् लोकाञ्जितानाह मम पुण्येन कर्मणा।
Verse 12
तेषु देवर्षिजुष्टेषु जितेषु तपसा मया।मत्प्रसादात्सभार्यस्त्वं विहरस्व सलक्ष्मणः।।3.7.12।।
तेषु देवर्षिजुष्टेषु तपसा मया जितेषु लोकेषु, मत्प्रसादात् सभार्यस्त्वं सलक्ष्मणो विहरस्व।
Verse 13
तमुग्रतपसायुक्तं महर्षिं सत्यवादिनम्।प्रत्युवाचात्मवान्रामो ब्रह्माणमिव काश्यपः।।3.7.13।।
तमुग्रतपसायुक्तं महर्षिं सत्यवादिनम् आत्मवान् रामः प्रत्युवाच, काश्यपो ब्रह्माणमिव।
Verse 14
अहमेवाहरिष्यामि सर्वान् लोकान्महामुने।आवासं त्वहमिच्छामि प्रदिष्टमिह कानने।।3.7.14।।
अहमेव सर्वान् लोकान् जेष्यामि, महामुने; किन्तु ममाभिलाषः केवलं—अस्मिन् कानने प्रदिष्टं निवासस्थानमेव।
Verse 15
भवान्सर्वत्र कुशलस्सर्वभूतहिते रतः।आख्यातश्शरभङ्गेण गौतमेन महात्मना।।3.7.15।।
भवान् सर्वत्र कुशलः, सर्वभूतहिते रतः; गौतमवंशजेन महात्मना शरभङ्गेण ममैतदाख्यातम्।
Verse 16
एवमुक्तस्तु रामेण महर्षिर्लोकविश्रुतः।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं हर्षेण महताऽप्लुतः।।3.7.16।।
एवं रामेणोक्तः स लोकविश्रुतो महर्षिः महता हर्षेणाप्लुतः प्रत्युवाच मधुरं वचनम्।
Verse 17
अयमेवाश्रमो राम गुणवान्रम्यतामिह।ऋषिसङ्घानुचरितस्सदा मूलफलैर्युतः।।3.7.17।।
अयमेवाश्रमो राम गुणवान्; अत्र रम्यतां कुरु। ऋषिसङ्घानुचरितः सदा मूलफलैर्युतश्च।
Verse 18
इममाश्रममागम्य मृगसङ्घा महायशः।अहत्वा प्रतिगच्छन्ति लोभयित्वाऽकुतोभयाः।।3.7.18।।
इममाश्रममागम्य मृगसङ्घा महायशः अकुतोभयाः लोभयित्वा अहत्वा पुनः प्रतिगच्छन्ति।
Verse 19
नान्यद्धोषं भवेदत्र मृगेभ्योऽन्यत्र विद्धि वै।तच्छृत्वा वचनं तस्य महर्षेर्लक्ष्मणाग्रजः।।3.7.19।।उवाच वचनं धीरो विकृष्य सशरं धनुः।
अत्र मृगेभ्यः परं नान्यो दोषोऽस्ति—एतदेव निश्चयं विद्धि। तस्य महर्षेर्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणाग्रजो धीरः सशरं धनुर्विकृष्य वचनमुवाच॥
Verse 20
तानहं सुमहाभाग मृगसङ्घान्समागतान्।।3.7.20।।हन्यां निशितधारेण शरेणाशनिवर्चसा।
सुमहाभाग, तान् समागतान् मृगसङ्घान् अहं निशितधारेण, अशनिवर्चसा शरेण हन्याम्।
Verse 21
भवांस्तत्राभिषज्येत किंस्यात्कृच्छ्रतरं ततः।।3.7.21।।एतस्मिन्नाश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये।
भवान् तत्राभिषज्येत; ततः किंस्यात् कृच्छ्रतरम्? अतः एतस्मिन्नाश्रमे वासं चिरं तु न समर्थये।
Verse 22
तमेवमुक्त्वोपरमं रामस्सन्ध्यामुपागमत्।।3.7.22।।अन्वास्य पश्चिमां स्नध्यां तत्र वासमकल्पयत्।सुतीक्ष्णस्याऽश्रमे रम्ये सीतया लक्ष्मणेन च।।3.7.23।।
एवमुक्त्वा रामः उपरमं जगाम; सन्ध्या च उपागमत्।
Verse 23
तमेवमुक्त्वोपरमं रामस्सन्ध्यामुपागमत्।।3.7.22।।अन्वास्य पश्चिमां संंध्यां तत्र वासमकल्पयत्।सुतीक्ष्णस्याश्रमे रम्ये सीतया लक्ष्मणेन च।।3.7.23।।
पश्चिमां संध्यामन्वास्य स तत्र वासमकल्पयत्। सुतीक्ष्णस्य रम्येऽऽश्रमे सीतया लक्ष्मणेन च सह।।
Verse 24
ततश्शुभं तापसभोज्यमन्नं स्वयं सुतीक्ष्णः पुरुषर्षभाभ्याम्।ताभ्यां सुसत्कृत्य ददौ महात्मा सन्ध्यानिवृत्तौ रजनीं मवेक्ष्य।।3.7.24।।
ततः संध्याविनिवृत्तौ रजनीमवेक्ष्य महात्मा सुतीक्ष्णः। पुरुषर्षभाभ्यां सुसत्कृत्य तापसभोज्यमन्नं शुभं स्वयं ददौ।।
Frequently Asked Questions
Rāma confronts a protection dilemma: hearing that animal herds repeatedly intrude, he instinctively readies bow and arrow, yet immediately weighs the harm and distress such killing would cause the ascetic community, concluding that prolonged residence under such tension is unsuitable.
The dialogue contrasts inherited or gifted spiritual “attainments” with earned merit: Sutīkṣṇa speaks in the idiom of worlds won by tapas and divine approval, while Rāma emphasizes accountable agency—he will win merit himself and seeks only a disciplined life in the forest.
The sarga highlights the hermitage geography of the forest (kānana), a river-crossing (identified in the provided translation as the Gaṅgā), a prominent mountain sighting, and the cultural practice of evening sandhyā rites followed by āśrama hospitality with ascetic-appropriate food.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.