Adhyaya 50
The Five Great Sacrifices: Supremacy of Honoring Parents, Pativrata Dharma, Truthfulness, and Śrāddha
भीष्मः पुलस्त्यं पृच्छति—सर्वसम्मतं परमं पुण्यं किमिति। पुलस्त्यः व्यासोपदेशं निवेदयति, यत्र द्विजशिष्येभ्यः पञ्च महायज्ञाः कथिताः—मातृपितृपूजा (तथा पतिपूजा), समत्वभावः, मित्रद्रोहवर्जनम्, तथा श्रीविष्णुभक्तिः। एतेषु विशेषतः पितृमातृसेवा यज्ञतीर्थादिभ्यः श्रेष्ठेति प्रतिपाद्यते। नरॊत्तमस्य तीर्थयात्रागर्वः क्रौञ्चकथया भङ्गं गच्छति; स मूकं नाम बाडवचाण्डालं प्राप्नोति, यो जात्या चाण्डालोऽपि आचारतः ब्राह्मणः—मातापित्रोः निरन्तरसेवया। विष्णुः छन्नरूपेण आगत्य तं ब्राह्मणं पथ्ये नियोजयति—शुभाया पतिव्रताधर्मं, तुलाधारस्य सत्यं समदृष्टिं च, तथा सज्जनाद्रोहकस्य कामजयम् उपदिश्य। अन्ते पितृयज्ञ-श्राद्धविधिः, ग्रहणकाले पुण्यविशेषः, अन्त्येष्टिकर्माणि, प्रायश्चित्तानि च निरूप्यन्ते; पुनश्च निष्कर्षः—मातृपितृगुरुपूजनं (पतिसेवा च) हरिधामप्राप्तेः सुनिश्चितो मार्ग इति।
Shlokas
Verse 1
भीष्म उवाच । यत्पुण्यमधिकं लोके सर्वदा सर्वसंमतम् । तद्वदस्वेच्छया विप्र यत्कृतं पूर्वपूर्वकैः
भीष्म उवाच । हे विप्र, लोके सर्वदा सर्वसंमतं यत् पुण्यमधिकं, तत् स्वेच्छया मे वद; यच्च पूर्वपूर्वकैः कृतं तत् अपि कथय।
Verse 2
पुलस्त्य उवाच । एकदा तु द्विजाः सर्वे व्यासशिष्यास्सहादरात् । व्यासं प्रणम्य पप्रच्छु धर्मं मां च यथा भवान्
पुलस्त्य उवाच । एकदा व्यासशिष्या द्विजाः सर्वे सादरं व्यासं प्रणम्य, धर्मं मां च यथा भवान् तथा पप्रच्छुः।
Verse 3
द्विजा ऊचुः । पुण्यात्पुण्यतमं लोके सर्वधर्मेषु चोत्तमम् । किं कृत्वा मानवा स्वर्गं भुंजते चाक्षयं वद
द्विजा ऊचुः । लोके पुण्यात् पुण्यतमं सर्वधर्मेषु चोत्तमं किम्? किं कृत्वा मानवा स्वर्गं अक्षयं भुञ्जते? वद।
Verse 4
लभ्यं चाकष्टकं शुद्धं वर्णानां मर्त्यवासिनाम् । गुरूणां च लघूनां च साध्यमेकं क्रतुं वद
वर्णानां मर्त्यवासिनां गुरूणां लघूनां च यत् लभ्यं अकष्टकं शुद्धं, तादृशं साध्यं एकं क्रतुं वद।
Verse 5
यद्यत्कृत्वा च देवानां पूज्यो नाके भवेन्नरः । तत्तद्वद च नो ब्रह्मन्प्रसादी भव धर्मतः
हे ब्रह्मन्, यद्यत् कृत्वा नाके देवानां पूज्यो नरः भवेत्, तत् अस्मान् प्रति वद; धर्मतः प्रसादी भव।
Verse 6
व्यास उवाच । पंचाख्यानं वदिष्यामि शृणुध्वं तत्र पूर्वतः । पंचानामेककं कृत्वा विंदेन्मोक्षं दिवं यशः
व्यास उवाच—पञ्चाख्यानं प्रवक्ष्यामि; तदादौ सावधानतया शृणुत। पञ्चानामर्थं एकत्वेन कृत्वा मोक्षं दिवं यशश्च लभते।
Verse 7
पित्रोरर्चाऽथ पत्युश्च साम्यं सर्वजनेषु च । मित्राद्रोहो विष्णुभक्तिरेते पंच महामखाः
पित्रोरर्चा तथा पत्युश्च पूजनं, सर्वजनेषु समभावः, मित्रद्रोहवर्जनं, विष्णुभक्तिश्च—एते पञ्च महामखाः।
Verse 8
प्राक्पित्रोरर्चया विप्रा यद्धर्मं साधयेन्नरः । न तत्क्रतुशतैरेव तीर्थयात्रादिभिर्भुवि
विप्राः, प्राक् पित्रोरर्चया यद्धर्मं नरः साधयति, न तत् भुवि क्रतुशतैरेव न च तीर्थयात्रादिभिः प्राप्यते।
Verse 9
पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः । पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयंते सर्वदेवताः
पिता धर्मः पिता स्वर्गः पिता हि परमं तपः। पितरि प्रीतिमापन्ने प्रीयन्ते सर्वदेवताः।
Verse 10
पितरो यस्य तृप्यंति सेवया च गुणेन च । तस्य भागीरथी स्नानमहन्यहनि वर्तते
यस्य पितरः सेवया गुणेन च तृप्यन्ति, तस्य भागीरथीस्नानं अहन्यहनि वर्तते इव।
Verse 11
सर्वतीर्थमयी माता सर्वदेवमयः पिता । मातरं पितरं चैव यस्तु कुर्यात्प्रदक्षिणम्
सर्वतीर्थमयी माता, सर्वदेवमयः पिता। यः मातरं पितरं चैव प्रदक्षिणं करोति, स सर्वतीर्थदेवताः प्रदक्षिणीकृतवानिव भवति॥
Verse 12
प्रदक्षिणीकृता तेन सप्तद्वीपा वसुंधरा । जानुनी च करौ यस्य पित्रोः प्रणमतः शिरः
येन पित्रोः प्रणमतो जानुनी करौ च भूमिं स्पृशतः, तेन सप्तद्वीपा वसुन्धरा प्रदक्षिणीकृतेव भवति॥
Verse 13
निपतंति पृथिव्यां च सोक्षयं लभते दिवं । तयोश्चरणयोर्यावद्रजश्चिह्नानि मस्तके
यः पृथिव्यां निपत्य प्रणमति, स अक्षयं दिवं लभते; यावत् तयोः चरणयो रजश्चिह्नानि मस्तके तिष्ठन्ति॥
Verse 14
प्रतीके च विलग्नानि तावत्पूतः सुतस्तयोः । पादारविंदसलिलं यः पित्रोः पिबते सुतः
यावत् तयोः प्रतीकेषु विलग्नः, तावत् सुतः पूतः भवति; विशेषतः यः पित्रोः पादारविन्दसलिलं पिबति सुतः॥
Verse 15
तस्य पापक्षयं याति जन्मकोटिशतार्जितं । धन्योसौ मानवो लोके पूतोसौ सर्वकल्मषात्
तस्य जन्मकोटिशतार्जितं पापं क्षयं याति। स लोके धन्यः, सर्वकल्मषात् पूतः भवति॥
Verse 16
विनायकत्वमाप्नोति जन्मनैकेन मानवः । पितरौ लंघयेद्यस्तु वचोभिः पुरुषाधमः
एकेनैव जन्मना मानवो विनायकत्वमाप्नोति, यः पुरुषाधमः सन् वचोभिः पितरौ लङ्घयति (अवमानयति)।
Verse 17
निरये च वसेत्तावद्यावदाभूतसंप्लवं । पित्रोरनर्चनं कृत्वा भुंक्ते यस्तु सुताधमः
पितरौ अनर्चयित्वा यः सुताधमः भुङ्क्ते, स आभूतसम्प्लवपर्यन्तं निरये वसति।
Verse 18
क्रिमिकूपेथ नरके कल्पांतमुपतिष्ठति । रोगिणं चापि वृद्धं च पितरं वृत्तिकर्शितम्
यो रोगिणं वृद्धं च वृत्तिकर्शितं पितरं पीडयति, स कल्पान्तं यावत् क्रिमिकूपेऽथ नरके उपतिष्ठति।
Verse 19
विकलं नेत्रकर्णाभ्यां त्यक्त्वा गच्छेच्च रौरवम् । अंत्यजातिषु म्लेच्छेषु चांडालेष्वपि जायते
नेत्रकर्णविकलम् त्यक्त्वा रौरवं गच्छेत्; अन्त्यजातिषु म्लेच्छेषु चाण्डालेष्वपि च जायते।
Verse 20
पित्रोरपोषणं कृत्वा सर्वपुण्यक्षयो भवेत् । नाराध्य पितरौ पुत्रस्तीर्थदेवान्भजन्नपि
पित्रोरपोषणं कृत्वा सर्वपुण्यक्षयो भवेत्; पुत्रः पितरौ नाराध्य तीर्थदेवान् भजन्नपि न फलभाग्।
Verse 21
तयोर्न फलमाप्नोति कीटवद्रमते महीम् । कथयामि पुरावृत्तं विप्राः शृणुत यत्नतः
तयोः एको न फलमाप्नोति; कीटवन्महीमात्रे रमते। पुरावृत्तं कथयामि—विप्राः, यत्नतः शृणुत।
Verse 22
यं श्रुत्वा न पुनर्मोहं प्रयास्यथ पुनर्भुवि । पुरासीच्च द्विजः कश्चिन्नरोत्तम इति स्मृतः
एतत् श्रुत्वा भुवि पुनर्मोहं न प्रयास्यथ। पुरा कश्चिद् द्विजोऽभूत्, नरॊत्तम इति स्मृतः।
Verse 23
स्वपितरावनादृत्य गतोसौ तीर्थसेवया । ततः सर्वाणि तीर्थानि गच्छतो ब्राह्मणस्य च
स्वपितरौ अनादृत्य स तीर्थसेवायै गतः। ततः स ब्राह्मणः सर्वाणि तीर्थानि गच्छन्नेव बभूव।
Verse 24
आकाशे स्नानचेलानि प्रशुष्यंति दिने दिने । अहंकारोऽविशत्तस्य मानसे ब्राह्मणस्य च
दिने दिने आकाशे स्नानचेलानि प्रशुष्यन्ति स्म। तस्य ब्राह्मणस्य मानसे अहंकारोऽविशत्तदा।
Verse 25
मत्समो नास्ति वै कश्चित्पुण्यकर्मा महायशाः । इत्युक्ते चानने तस्य अहदच्च बकस्तदा
‘मत्समो नास्ति कश्चित्; पुण्यकर्मा महायशाः’ इति तेनोक्ते, तदा बकः तस्य आननं जघान।
Verse 26
क्रोधाच्चैवेरितस्तस्य स शशाप द्विजो बकम् । पपात च बकः पृथ्व्यां स भस्मीभूतविग्रहः
क्रोधेन प्रेरितोऽसौ द्विजः बकं शशाप; स बकः पृथिव्यां पपात, भस्मीभूतविग्रहः।
Verse 27
भीर्द्विजेंद्रं महामोहः प्राविशच्चांतकर्मणि । ततः पापाच्च विप्रस्य चेलं खं च न गच्छति
भीत्या द्विजेन्द्रं महामोहः अन्तकर्मणि प्राविशत्; तस्मात् पापात् विप्रस्य चेलं खं न गच्छति।
Verse 28
विषादमगमत्सद्यस्ततः खं तमुवाच ह । गच्छ बाडव चांडालं मूकं परमधार्मिकम्
स सद्यः विषादमगमत्; ततः खं तमुवाच—गच्छ बाडवचाण्डालं मूकं परमधार्मिकम्।
Verse 29
तत्र धर्मं च जानीषे क्षेमं ते तद्वचो भवेत् । खाच्च तद्वचनं श्रुत्वा गतोसौ मूकमंदिरम्
तत्र धर्मं जानीषे; तद्वचः ते क्षेमं भवेत्। खाच्च तद्वचनं श्रुत्वा मूकमन्दिरं गतः।
Verse 30
शुश्रूषंतं च पितरौ सर्वारंभान्ददर्श सः । ददतं शीतकाले च सम्यगुष्णं जलं तयोः
स पितरौ शुश्रूषमाणं सर्वारम्भेषु ददर्श; शीतकाले तयोः सम्यगुष्णं जलं ददतं च।
Verse 31
तैलतापनतांबूलं तथा तूलवतीं पटीम् । नित्याशनं च मिष्टान्नं दुग्धखंडं तथैव च
तैलतापितताम्बूलं तथा तूलवतीं पटीं च । नित्याशनं मिष्टान्नं दुग्धखण्डं तथैव च समर्पयेत् ॥
Verse 32
दापयंतं वसंते च मधुमालां सुगंधिकां । अन्यानि यानि भोग्यानि कृत्यानि विविधानि च
वसन्तकाले दापयेत् मधुमालां सुगन्धिकाम् । अन्यानि यानि भोग्यानि कृत्यानि विविधानि च ॥
Verse 33
उष्णे चावीजयत्सोपि नित्यं च पितरावपि । ततस्तयोः प्रचर्यां च कृत्वा भुंक्तेथ सर्वदा
उष्णे चावीजयेत् सोऽपि नित्यं च पितरावपि । ततस्तयोः प्रचर्यां च कृत्वा भुञ्जीत सर्वदा ॥
Verse 34
श्रमस्य वारणं कुर्यात्संतापस्य तथैव च । एभिः पुण्यैः स्थितो विष्णुस्तस्य गेहोदरे चिरम्
श्रमस्य वारणं कुर्यात् सन्तापस्य तथैव च । एभिः पुण्यैः स्थितो विष्णुः तस्य गेहोदरे चिरम् ॥
Verse 35
अंतरिक्षे च क्रीडंतमाधारस्तंभवर्जिते । तस्यापि भवने नित्यं स्थितं त्रिभुवनेश्वरं
अन्तरिक्षे च क्रीडन्तं आधारस्तम्भवर्जिते । तस्यापि भवने नित्यं स्थितं त्रिभुवनेश्वरम् ॥
Verse 36
विप्ररूपधरं कांतं नान्यैर्भूतं च सत्परम् । तेजोमयं महासत्वं शोभयंतं च मंदिरं
विप्ररूपं समास्थाय स कान्तो दीप्तिमान् प्रभुः । अन्यैर्भूतैर्न तुल्योऽसौ सत्परः पुण्यलक्षणः ॥ तेजोमयो महासत्त्वो मन्दिरं शोभयन् स्थितः ॥
Verse 37
दृष्ट्वा विस्मयमापन्नो विप्रः प्रोवाच मूककम् । विप्र उवाच । आसन्नं च ममागच्छ त्वयैवेच्छामि शाश्वतं
तं दृष्ट्वा विस्मयाविष्टो विप्रः प्रोवाच मूककम् । विप्र उवाच—आसन्नं ममागच्छ त्वयैवेच्छामि शाश्वतम् ॥
Verse 38
हितं मे सर्वलोकानां तत्वतो वक्तुमर्हसि । मूक उवाच । पित्रोरर्चां करोम्यद्य कथमायामि तेंतिकं
हितं मे सर्वलोकानां तत्त्वतो वक्तुमर्हसि । मूक उवाच—पित्रोरर्चां करोम्यद्य कथमायामि तेऽन्तिकम् ॥
Verse 39
अर्चयित्वा तु पितरौ कृत्यं ते करवाणि वै । तिष्ठ मे द्वारदेशे च आतिथ्यं ते करोम्यहम्
अर्चयित्वा तु पितरौ कृत्यं ते करवाणि वै । तिष्ठ मे द्वारदेशे च आतिथ्यं ते करोम्यहम् ॥
Verse 40
इत्युक्ते चैव चांडाले चुकोप ब्राह्मणस्तदा । ब्राह्मणं मां परित्यज्य किं कार्यमधिकं तव
इत्युक्ते चैव चाण्डाले चुकोप ब्राह्मणस्तदा । ब्राह्मणं मां परित्यज्य किं कार्यमधिकं तव ॥
Verse 41
मूक उवाच । किं कुप्यसि वृथा विप्र न बकोहं तवाधुना । कोपस्सिद्ध्यति ते तावद्बकेनान्यत्र किंचन
मूक उवाच—हे विप्र, वृथा किं कुप्यसि? अद्याहं तव बकः नास्मि। यावत् बकेन न किञ्चित् सिद्ध्यति, तावत् तव कोपः निष्फलः; अन्यत्रैव तं नय।
Verse 42
गगने स्नानशाटी ते न शुष्यति न तिष्ठति । वचनं खात्ततः श्रुत्वा मद्गृहं चागतो भवान्
गगने तव स्नानशाटी न शुष्यति न च स्थिरा तिष्ठति। पक्षिणोक्तं वचनं श्रुत्वा त्वं मद्गृहं समागतः।
Verse 43
तिष्ठ तिष्ठ वदिष्यामि नोचेद्गच्छ पतिव्रतां । तां च दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठ दयितं ते फलिष्यति
तिष्ठ तिष्ठ—वदिष्यामि; नोचेत् पतिव्रतां तां गच्छ। तां दृष्ट्वा, हे द्विजश्रेष्ठ, तव दयितं कार्यं फलिष्यति।
Verse 44
ततस्तस्यगृहाद्विष्णुर्द्विजरूपधरो विभुः । विनिस्सृत्य द्विजं प्राह गेहं तस्याः प्रयाम्यहं
ततः तस्य गृहाद् विष्णुः द्विजरूपधरो विभुः विनिःसृत्य द्विजं प्राह—अहं तस्याः गेहं प्रयामि।
Verse 45
स विमृश्य द्विजश्रेष्ठस्तेन सार्धं चचाल ह । गच्छंतं तमुवाचेदं हरिं विप्रेति विस्मितः
स विमृश्य द्विजश्रेष्ठः तेन सार्धं चचाल ह। गच्छन्तं तं हरिं दृष्ट्वा विस्मितो विप्र इदं उवाच।
Verse 46
किर्थं च त्वया विप्र चांडालस्य गृहोदरे । सदा संस्थीयते तात योषाजनवृते मुदा
किंर्थं च त्वं, हे विप्र, चाण्डालस्य गृहोदरे सदा तिष्ठसि तात, योषाजनवृते मुदा परिवृतः?
Verse 47
हरिरुवाच । इदानीं मानसं शुद्धं न भूतं भवतो ध्रुवम् । पतिव्रतादिकं दृष्ट्वा पश्चाज्ज्ञास्यसि मां किल
हरिरुवाच—इदानीं भवतो मानसं निश्चयेन शुद्धं न जातम्। पतिव्रतादिधर्मं दृष्ट्वा पश्चात् खलु मां ज्ञास्यसि।
Verse 48
विप्र उवाच । पतिव्रता च का तात किं वा तस्याश्श्रुतं महत् । येनाहं तत्र गच्छामि कारणं वद मे द्विज
विप्र उवाच—तात, सा पतिव्रता का? तस्याश्च किं महच्छ्रुतम्? येनाहं तत्र गच्छेयम्, कारणं मे वद, द्विज।
Verse 49
हरिरुवाच । नदीनां जाह्नवी श्रेष्ठा प्रमदानां पतिव्रता । मनुष्याणां प्रजापालो देवानां च जनार्दनः
हरिरुवाच—नदीनां जाह्नवी श्रेष्ठा, प्रमदानां पतिव्रता। मनुष्याणां प्रजापालः श्रेष्ठः, देवानां च जनार्दनः।
Verse 50
पतिव्रता च या नारि पत्युर्नित्यं हिते रता । कुलद्वयस्य पुरुषानुद्धरेत्सा शतं शतं
या नारी पतिव्रता नित्यं पत्युर्हिते रता, सा कुलद्वयस्य पुरुषान् शतं शतं समुद्धरेत्।
Verse 51
स्वर्गं भुनक्ति तावच्च यावदाभूतसंप्लवं । स्वर्गाद्भ्रष्टो भवेद्वास्याः सार्वभौमो नृपः पतिः
स्वर्गं तावद् भुङ्क्ते यावदाभूतसंप्लवम् । स्वर्गाद्भ्रष्टः स भूत्वा भूमौ सार्वभौमो नृपः पतिः ॥
Verse 52
अस्यैव महिषी भूत्वा सुखं विंदेदनंतरं । पुनः पुनः स्वर्गराज्यं तस्य तस्या न संशयः
अस्यैव महिषी भूत्वा सुखं विन्देदनन्तरम् । पुनः पुनः स्वर्गराज्यं तस्य तस्या न संशयः ॥
Verse 53
एवं जन्मशतं प्राप्य अंते मोक्षो भवेद्ध्रुवम् । विप्र उवाच । पतिव्रता भवेत्कावा तस्याः किं वा च लक्षणं
एवं जन्मशतं प्राप्य अन्ते मोक्षो भवेद्ध्रुवम् । विप्र उवाच—पतिव्रता का भवेत् तस्याः किं वा च लक्षणम् ॥
Verse 54
ब्रूहि मे द्विजशार्दूल यथा जानामि तत्त्वतः । हरिरुवाच । पुत्राच्छतगुणं स्नेहाद्राजानं च भयादथ
ब्रूहि मे द्विजशार्दूल यथा जानामि तत्त्वतः । हरिरुवाच—पुत्राच्छतगुणं स्नेहाद् राजानं च भयादथ ॥
Verse 55
आराधयेत्पतिं शौरिं या पश्येत्सा पतिव्रता । कार्ये दासी रतौ वेश्या भोजने जननीसमा
आराधयेत् पतिं शौरिं या पश्येत् सा पतिव्रता । कार्ये दासी रतौ वेश्या भोजने जननीसमा ॥
Verse 56
विपत्सु मंत्रिणी भर्तुः सा च भार्या पतिव्रता । भर्तुराज्ञां न लंघेद्या मनो वाक्कायकर्मभिः
विपत्सु भर्तुः सा मन्त्रिणी स्यात्; सा च पतिव्रता भार्या। भर्तुराज्ञां न लङ्घयेत् मनसा वाचा कायेन कर्मणा च॥
Verse 57
भुक्ते पत्यौ सदा चात्ति सा च भार्या पतिव्रता । यस्यां यस्यांतु शय्यायां पतिः स्वपिति यत्नतः
भुक्ते पत्यौ सदा चात्ति सा च पतिव्रता भार्या। यस्यां यस्यां तु शय्यायां पतिः स्वपिति यत्नतः तस्यां तस्यां शय्यायां सा अपि शयीत॥
Verse 58
तत्र तत्र च साभर्तुरर्चां करोति नित्यशः । नैव मत्सरमायाति न कार्पण्यं न मानिनी
तत्र तत्र च सा भर्तुरर्चां नित्यशः करोति। नैव मत्सरमायाति न कार्पण्यं न मानिनी॥
Verse 59
मानेऽमाने समानं च या पश्येत्सा पतिव्रता । सुवेषं या नरं दृष्ट्वा भ्रातरं पितरं सुतं
मानेऽमाने समं पश्येत् या सा पतिव्रता। सुवेषं नरं दृष्ट्वा भ्रातरं पितरं सुतं इव मन्यते॥
Verse 60
मन्यते च परं साध्वी सा च भार्या पतिव्रता । तां गच्छ द्विजशार्दूल वदकामं यथा तव
परं साध्वीति मन्यते सा च पतिव्रता भार्या। तां गच्छ द्विजशार्दूल वद कामं यथा तव॥
Verse 61
तस्य पत्न्योऽष्ट तिष्ठंति तन्मध्ये वरवर्णिनी । रूपयौवनसंपन्ना दयायुक्ता यशस्विनी
तस्य पत्न्योऽष्टौ सन्ति; तासां मध्ये वरवर्णिनी एका—रूपयौवनसम्पन्ना, दयायुक्ता, यशस्विनी च।
Verse 62
शुभा नामेति विख्याता गत्वा तां पृच्छ ते हितं । एवमुक्त्वा तु भगवांस्तत्रैवांतरधीयत
शुभा नाम्ना सा विख्याता; गत्वा तां पृच्छ ते हितम्—इत्युक्त्वा भगवांस्तत्रैव अन्तरधीयत।
Verse 63
तस्यैवादृश्यतां दृष्ट्वा विस्मितोभूद्द्विजस्तदा । स च साध्वीगृहं गत्वा पप्रच्छाथ पतिव्रतां
तस्यैव अदृश्यतां दृष्ट्वा द्विजो विस्मितोऽभवत्। ततः स साध्वीगृहं गत्वा पतिव्रतां पप्रच्छ।
Verse 64
अतिथेर्वचनंश्रुत्वागृहान्निःसृत्यसंभ्रमात् । दृष्ट्वा द्विजं सती तत्र द्वारदेशे स्थिताभवत्
अतिथेर्वचनं श्रुत्वा गृहान्निःसृत्य संभ्रमात्। द्विजं दृष्ट्वा सती तत्र द्वारदेशे स्थिताभवत्।
Verse 65
तां च दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठ उवाच वचनं मुदा । प्रियं ममहितं ब्रूहि यथादृष्टं त्वमेव हि
तां दृष्ट्वा द्विजश्रेष्ठो मुदा वचनमब्रवीत्—प्रियं मम हितं ब्रूहि, यथादृष्टं त्वमेव हि।
Verse 66
पतिव्रतोवाच । सांप्रतं पत्युरर्चास्ति न चास्माकं स्वतंत्रता । पश्चात्कार्यं करिष्यामि गृहाणातिथ्यमद्य वै
पतिव्रतोवाच—सांप्रतम् मम पत्युः पूजार्चा प्रवर्तते, न च मम स्वातन्त्र्यम्। पश्चात् यथोचितं करिष्यामि; अद्य तु ममातिथ्यं गृहाण।
Verse 67
विप्र उवाच । मम देहे क्षुधा नास्ति पिपासाद्य न च श्रमः । अभीष्टं वद कल्याणि नोचेच्छापं ददामि ते
विप्र उवाच—मम देहे न क्षुधा, न पिपासा, न च श्रमः। कल्याणि, यदभीष्टं तद्वद; नो चेत् ते शापं दास्यामि।
Verse 68
तमुवाच तदा सापि न बकोहं द्विजोत्तम । गच्छ धर्मतुलाधारं पृच्छ तं ते हितं द्विज
सा तमुवाच—नाहं बकः, द्विजोत्तम। गच्छ धर्मतुलाधारं; तं पृच्छ, स ते हितं वक्ष्यति, द्विज।
Verse 69
इत्युक्त्वा सा महाभागा प्रययौ च गृहोदरम् । तत्रापश्यद्द्विजो विप्रं यथा चांडालवेश्मनि
इत्युक्त्वा सा महाभागा गृहोदरं प्रविवेश। तत्र द्विजोऽपश्यद् विप्रं, यथा चाण्डालवेश्मनि स्थितम् इव।
Verse 70
विमृश्य विस्मयापन्नस्तेन सार्धं ययौ द्विजः । तिष्ठंतं च द्विजं तं च सोपश्यद्धृष्टमानसम्
विमृश्य विस्मयापन्नो द्विजस्तेन सह ययौ। तत्र तं द्विजं तिष्ठन्तं ददर्श, धृष्टमानसम् अभयम्।
Verse 71
स चोवाच मुदा विप्रं दृष्ट्वा तं तां सतीं च सः । देशांतरे च यद्वृत्तं तया च कथितं किल
स तं विप्रं तां च सतीं दृष्ट्वा हर्षसमन्वितः । मुदा प्रोवाच, देशान्तरे यद्वृत्तं तया यथोक्तं तदपि कथयामास किल ॥
Verse 72
कथं जानाति मद्वृत्तं चांडालोपि पतिव्रता । अतो मे विस्मयस्तात किमाश्चर्यं परं महत्
कथं जानाति मद्वृत्तं चाण्डालीऽपि पतिव्रता । अतो मे विस्मयः जातः, तात, किमाश्चर्यं परं महत् ॥
Verse 73
हरिउवाच । ज्ञायते कारणं तात सर्वेषां भूतभावनैः । अतिपुण्यात्सदाचाराद्यतस्त्वं विस्मयं गतः
हरिरुवाच । ज्ञायते कारणं तात सर्वैर्भूतभावनैः । अतिपुण्यात्सदाचारात् यतस्त्वं विस्मयं गतः ॥
Verse 74
किमुक्तश्च तया त्वं च वद तत्सांप्रतं मुने । विप्र उवाच । प्रष्टुं धर्मतुलाधारं सा च मां समुपादिशत्
किमुक्तं च तया त्वं च वद तत्सांप्रतं मुने । विप्र उवाच । प्रष्टुं धर्मतुलाधारं सा मां समुपादिशत् ॥
Verse 75
हरिरुवाच । आगच्छ मुनिशार्दूल अहं गच्छामि तं प्रति । गच्छंतं च हरिं प्राह तुलाधारः क्व तिष्ठति
हरिरुवाच । आगच्छ मुनिशार्दूल अहं गच्छामि तं प्रति । गच्छन्तं च हरिं प्राह तुलाधारः क्व तिष्ठति ॥
Verse 76
हरिरुवाच । जनानां निकरो यत्र बहुद्रव्यसुविक्रये । विक्रीणाति च क्रीणाति तुलाधारस्ततस्ततः
हरिरुवाच—यत्र जनानां निकरो बहुद्रव्याणां सुविक्रये समागच्छति, यत्र च विक्रीणाति क्रीणाति च, तुलाधाराः काष्ठलोहमयाः क्वचित्क्वचित् स्थाप्यन्ते तत्र तत्र।
Verse 77
जनो यवान्रसं स्नेहं कूटमन्नस्य संचयं । सर्वं तस्य मुखादेव गृह्णाति च ददात्यपि
यवान् रसं स्नेहं कूटमन्नस्य सञ्चयं च—सर्वं जनः स्वमुखादेव गृह्णाति, स्वमुखादेव ददात्यपि।
Verse 78
सत्यं त्यक्त्वानृतं किंचित्प्राणांते समुपस्थिते । नोक्तं नरवरश्रेष्ठस्तेनधर्मतुलाधरः
सत्यं त्यक्त्वा किंचिदप्यनृतं न उक्तवान्, प्राणान्ते समुपस्थितेऽपि नरवरश्रेष्ठः; तेन स धर्मतुलाधर इति कीर्तितः।
Verse 79
इत्युक्ते तु तमद्राक्षीद्विक्रीणंतं रसान्बहून् । मलपंकधरं मर्त्यं दंतकुड्मलपंकिलम्
इत्युक्ते स तदा ददर्श—बहून् रसान् विक्रीणन्तं मर्त्यं, मलपङ्कधरं, दन्तकुड्मलपङ्किलं च।
Verse 80
तत्र वस्तुधनोत्थां च भाषंतं विविधां गिरम् । वृतं बहुविधैर्मर्त्यैः स्त्रीभिः पुंभिश्च सर्वतः
तत्र स वस्तुधनोत्थां विविधां गिरं भाषमाणः, बहुविधैर्मर्त्यैः स्त्रीभिः पुंभिश्च सर्वतः परिवृतोऽभवत्।
Verse 81
कथं कथमिति प्राह स तं मधुरया गिरा । धर्मस्य मे समुद्देशं वद प्राप्तोंऽतिकं हि ते
स कथं कथमिति पुनः पुनः पृच्छन् मधुरया गिरा तमुवाच—धर्मस्य मे समुद्देशं वद; अहं हि तेऽन्तिकं प्राप्तः।
Verse 82
तुलाधार उवाच । यावज्जनाः प्रतिष्ठंति ममैव सन्निधौ द्विज । तावन्मे स्वस्थता नास्ति यावच्च रात्रियामकः
तुलाधार उवाच—यावज्जनाः ममैव सन्निधौ प्रतिष्ठन्ति, हे द्विज, तावन्मे स्वस्थता नास्ति; रात्रियामकपर्यन्तमपि न।
Verse 83
तच्चोपदेशमादाय गच्छ धर्माकरं प्रति । बकस्य मरणे दोषं खे च वस्त्राविशोषणम्
तदुपदेशमादाय गच्छ धर्माकरं प्रति; तत्र बकस्य मरणे दोषं च, खे वस्त्राविशोषणविधिं च ज्ञास्यसि।
Verse 84
सर्वं तत्र च जानीषे सज्जनाद्रोहकं व्रज । तत्र तस्योपदेशेन तव कामः फलिष्यति
सर्वं तत्रैव जानीषे; सज्जनाद्रोहकं व्रज। तत्र तस्योपदेशेन तव कामः फलिष्यति।
Verse 85
इत्युक्त्वा तुलाधारः करोति क्रयविक्रयौ । तथा तात गमिष्यामि सज्जनाद्रोहकं प्रति
इत्युक्त्वा तुलाधारः क्रयविक्रयौ अकरोत्; ततः स उवाच—तात, अहं सज्जनाद्रोहकं प्रति गमिष्यामि।
Verse 86
तुलाधारसमुद्देशान्न जानामि तदालयम् । हरिरुवाच । एह्यागच्छ गमिष्यामि त्वया सार्द्धं च तद्गृहम्
तुलाधारस्य निर्देशं न जानामि, न च तदालयं विदितम्। हरिरुवाच—एहि, आगच्छ; त्वया सार्धं तस्य गृहं गमिष्यामि।
Verse 87
अथ वर्त्मनि गच्छंतमुवाच ब्राह्मणो हरिं । विप्र उवाच । तुलाधारे च न स्नानं न देवपितृतर्पणम्
अथ वर्त्मनि गच्छन्तं हरिं ब्राह्मणोऽब्रवीत्। विप्र उवाच—तुलाधारे न स्नानं, न देवपितृतर्पणम्।
Verse 88
मलदिग्धं च गात्रं तु सर्वं चेलमलक्षणम् । कथं जानाति मद्वृत्तं देशांतरसमुद्भवम्
मलदिग्धं मम गात्रं सर्वं चेलं मललक्षणम्। कथं जानाति मद्वृत्तं देशान्तरसमुद्भवम्?
Verse 89
अतो मे विस्मयस्तात सर्वं त्वं वद कारणम् । हरिरुवाच । सत्येन समभावेन जितं तेन जगत्त्रयम्
अतो मे विस्मयः, तात; सर्वं त्वं वद कारणम्। हरिरुवाच—सत्येन समभावेन तेन जगत्त्रयं जितम्।
Verse 90
तेनातृप्यंत पितरो देवा मुनिगणैः सह । भूतभव्य प्रवृत्तं च तेन जानाति धार्मिकः
तेन पितरः तृप्यन्ति देवा मुनिगणैः सह। भूतभव्यप्रवृत्तं च तेन जानाति धार्मिकः।
Verse 91
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् । विशेषे समभावस्य पुरुषस्यानघस्य च
न सत्यात् परो धर्मोऽस्ति, नानृतात् परं पातकम्। विशेषतः समभावयुक्तस्य पुरुषस्य अनघस्य च॥
Verse 92
अरौ मित्रेप्युदासीने मनो यस्य समं व्रजेत् । सर्वपापक्षयस्तस्य विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्
अरौ मित्रेऽप्युदासीने यस्य मनः समं व्रजेत्। तस्य सर्वपापक्षयः, स विष्णुसायुज्यतां व्रजेत्॥
Verse 93
एवं यो वर्तते नित्यं कुलकोटिं समुद्धरेत् । सत्यं दमः शमश्चैव धैर्यं स्थैर्यमलोभता
एवं यो वर्तते नित्यं स कुलकोटिं समुद्धरेत्। सत्यं दमः शमश्चैव धैर्यं स्थैर्यमलोभता॥
Verse 94
अनाश्चर्यमनालस्यं तस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् । तेन वै देवलोकस्य नरलोकस्य सर्वशः
अनाश्चर्यमनालस्यं तस्मिन् सर्वं प्रतिष्ठितम्। तेन वै देवलोकस्य नरलोकस्य सर्वशः॥
Verse 95
वृत्तं जानाति धर्मज्ञस्तस्यदेहे स्थितो हरिः । लोके तस्य समो नास्ति समः सत्यार्जवेषु च
वृत्तं जानाति धर्मज्ञः, तस्य देहे स्थितो हरिः। लोके तस्य समो नास्ति, समः सत्यार्जवेषु च॥
Verse 96
स च धर्ममयः साक्षात्तेनैव धारितं जगत् । द्विज उवाच । ज्ञातं मे त्वत्प्रसादाच्च तुलाधारस्य कारणम्
स च साक्षाद्धर्ममयः; तेनैव जगद्धृतम्। द्विज उवाच—त्वत्प्रसादात् तुलाधारस्य कारणं मया ज्ञातम्॥
Verse 97
अद्रोहकस्य यद्वृत्तं तद्ब्रूहि त्वं यदीच्छसि । हरिरुवाच । पुरैव राजपुत्रस्य कुलस्त्रीनवयौवना
ଅଦ୍ରୋହକସ୍ୟ ଯଦ୍ବୃତ୍ତଂ ତଦ୍ବ୍ରୂହି ଯଦୀଚ୍ଛସି। ହରିରୁବାଚ—ପୁରା ରାଜପୁତ୍ରଗୃହେ କୁଲସ୍ତ୍ରୀ ନବୟୌବନା॥
Verse 98
पत्नीव कामदेवस्य शचीव वासवस्य च । तस्य प्राणसमा भार्या सुन्दरी नाम सुन्दरी
ପତ୍ନୀବ କାମଦେବସ୍ୟ ଶଚୀବ ବାସବସ୍ୟ ଚ। ତସ୍ୟ ପ୍ରାଣସମା ଭାର୍ଯା ସୁନ୍ଦରୀ ନାମ ସୁନ୍ଦରୀ॥
Verse 99
अकस्मात्पार्थिवस्यैव कार्ये गन्तुं समुद्यतः । मनसालोचितं तेन प्राणेभ्योपि गरीयसीम्
ଅକସ୍ମାତ୍ ପାର୍ଥିବକାର୍ଯେ ଗନ୍ତୁଂ ସମୁଦ୍ୟତଃ। ମନସାଲୋଚିତଂ ତେନ ପ୍ରାଣେଭ୍ୟୋଽପି ଗରୀୟସୀମ୍॥
Verse 100
कस्मिन्स्थाने स्थापयामि यतो रक्षा भवेद्ध्रुवम् । इत्यालोच्यैव सहसा त्वागतोस्य गृहं प्रति
କସ୍ମିନ୍ ସ୍ଥାନେ ସ୍ଥାପୟାମି ଯତୋ ରକ୍ଷା ଭବେଦ୍ଧ୍ରୁବମ୍। ଇତ୍ୟାଲୋଚ୍ୟ ସହସା ତ୍ୱାଗତୋଽସ୍ୟ ଗୃହଂ ପ୍ରତି॥
Verse 101
उक्तं च तादृशं वाक्यं श्रुत्वा स विस्मयंगतः । न तातस्ते न च भ्राता न चाहं तव बान्धवः
तादृशं वचनं श्रुत्वा स विस्मयमगात्— “नाहं तव पिता, न भ्राता, न चास्मि तव बान्धवः।”
Verse 102
पितृमातृकुलस्यैव तस्या न हि सुहृज्जनः । कथं च मद्गृहे तात स्थित्या स्वस्थो भविष्यसि
तस्याः पितृमातृकुले न हि कश्चित् सुहृज्जनः। कथं च मद्गृहे तात स्थित्वा स्वस्थो भविष्यसि॥
Verse 103
एतस्मिन्नन्तरे तेन चोक्तं वाक्यं यथोचितम् । लोके त्वत्सदृशो नास्ति धर्मज्ञो विजितेन्द्रियः
एतस्मिन्नन्तरे तेन यथोचितं वचोऽभिहितम्— “लोके त्वत्सदृशो नास्ति धर्मज्ञो विजितेन्द्रियः।”
Verse 104
स चाह तं च सर्वज्ञं वक्तुं नार्हसि दूषणम् । त्रैलोक्यमोहिनीं भार्यां कः पुमान्रक्षितुं क्षमः
स चाह— “तं सर्वज्ञं दूषणवचनैर्न वक्तुमर्हसि। त्रैलोक्यमोहिनीं भार्यां कः पुमान् रक्षितुं क्षमः?”
Verse 105
राजपुत्र उवाच । धरण्यां परिविज्ञाय त्वागतोहं तवान्तिकम् । एषा तिष्ठतु तेऽगारे व्रजामि निजमन्दिरम्
राजपुत्र उवाच— “धरणीं पर्यट्य विज्ञाय त्वामहं तवान्तिकमागतः। एषा तिष्ठतु तेऽगारे; व्रजामि निजमन्दिरम्।”
Verse 106
इत्युक्ते स पुनः प्राह नगरेऽस्मिन्प्रशोभने । बहुकामुक संपूर्णे कथं रक्षा भवेत्स्त्रियाः
इत्युक्ते स पुनः प्राह—अस्मिन् प्रशोभने नगरे बहुकामुकसम्पूर्णे स्त्रियाः रक्षा कथं भवेत्?
Verse 107
स चोवाच पुनस्तं च कुरु रक्षां व्रजाम्यहम् । गृहस्थस्सङ्कटादाह धर्मस्य राजपुत्रकम्
स च पुनस्तं प्रोवाच—कुरु रक्षां, व्रजाम्यहम्। गृहस्थः सङ्कटादाह धर्मपुत्रं राजपुत्रकम्॥
Verse 108
करोम्यनुचितं कार्यं स्वदास्यमुचितं हितम् । सदा चैवेदृशी भार्या स्थातव्या मद्गृहे पितः
अहं करोम्यनुचितं कार्यं, उचितं हितं स्वदास्यं च परित्यजामि। अतः पितः, एदृशी भार्या सदा मम गृहे स्थातव्या॥
Verse 109
अरक्षारक्षणे देव वदाभीष्टं कुरु प्रियम् । मम तल्पे मया सार्धं शयानं भार्यया सह
अरक्षारक्षणविषये, देव, वदाभीष्टं कुरु प्रियम्। मम तल्पे मया सार्धं भार्यया सह शयानं तमपश्यम्॥
Verse 110
मन्यसे दैवतं स्वं चेत्तिष्ठेन्नोचेत्तु गच्छतु । क्षणं विमृश्य तं प्राह राजपुत्रः पुनस्तदा
स्वं दैवतं परमं मन्यसे चेत् तिष्ठ; नो चेत् गच्छतु। क्षणं विमृश्य राजपुत्रः पुनस्तदा तमब्रवीत्॥
Verse 111
बाढमेतद्वचस्तात यथाभीष्टं तथा कुरु । ततो भार्यां जगादाथ अस्य वाक्याच्छिवाशिवम्
बाढमेतद्वचस्तात, यथाभीष्टं तथा कुरु। ततः स तस्य वाक्यश्रुत्वा भार्यामुवाच—शिवाशिवं वचनम्।
Verse 112
कर्तव्यं च न ते दोष आज्ञया मम सुंदरि । एतदुक्त्वा गतः सोपि भूपतेः शासनात्पितुः
कर्तव्यं चैतदेव, न ते दोषोऽस्ति सुन्दरि, ममाज्ञया। इत्युक्त्वा सोऽपि पितुर्भूपतेः शासनान्निर्गतः।
Verse 113
अनंतरं क्षपायां च यदुक्तं च तथाकृतम् । योषितोर्मध्यगः सोपि नित्यं स्वपिति धार्मिकः
अनन्तरं क्षपायामपि यदुक्तं तत् तथैवाकृतम्। योषितोर्मध्यगः स धर्मात्मा नित्यं स्वपिति।
Verse 114
धर्मान्न चलते सोपि स्वभार्यापरभार्ययोः । संस्पर्शात्स्वस्त्रियश्चास्य कामाभिलषितं मनः
धर्मान्न स चलति स्वभार्यापरभार्ययोः। स्वस्त्रीसंस्पर्शमात्रेण तस्य मनः कामेन चालयते।
Verse 115
तस्याः संसर्गतश्चैव दुहितैव प्रमन्यते । स्तनौ तस्यास्तु पृष्ठे च लगन्तौ च पुनःपुनः
तस्याः संसर्गत एव सा दुहितेव प्रमन्यते। तस्यास्तु स्तनौ पृष्ठे च पुनःपुनर्लग्नौ भवतः।
Verse 116
बालकस्येव पुत्रस्य स्तनौ मातुः समन्यते । तस्या अंगानि चांगेषु लगंति च पुनःपुनः
यथा बालकः स्वमातुः स्तनौ दृढं समाश्रित्य तिष्ठति, तथा स पुनःपुनः स्वाङ्गानि तस्याः अङ्गेषु संपीड्य आलिङ्गति।
Verse 117
ततो मातुस्सुतस्येव सोमन्यत दिने दिने । तस्य योषासुसंसर्गो निवृत्तस्त्वभवत्ततः
ततः स दिने दिने मातुः सुत इव विनीतः समभवत्; ततोऽस्य योषित्संसर्गो निवृत्त एवाभवत्।
Verse 118
एवं संवत्सरस्यार्द्धे तत्पतिश्चागतः पुरं । अपृच्छत्तं च लोकेषु तस्या वृत्तमथोदितम्
एवं संवत्सरस्यार्धे गते तस्याः पतिः पुरं समागतः। स लोकेषु तां पप्रच्छ, ततस्तस्या वृत्तान्तोऽथ कथितः।
Verse 119
केचिद्भद्रं बोधयन्तो युवानोपि सुविस्मिताः । केचिदाहुस्त्वया दत्ता तया सार्द्धं स्वपित्यसौ
केचिद् भद्रं प्रबोधयितुं प्रयतमानाः, युवानोऽपि सुविस्मिताः। केचिदाहुः—त्वया स तस्यै दत्तः, अतः स तया सार्धं स्वपिति।
Verse 120
स्त्रीपुंसोरेकसंसर्गात्शांतता तु कथं भवेत् । तस्यां यस्याभिलाषोस्ति न पृष्टस्स वदेद्युवा
स्त्रीपुंसोर् एकसंसर्गात् शान्तता कथं भवेत्? यस्य तस्यां अभिलाषोऽस्ति, स युवा अपृष्टोऽपि वदेत्।
Verse 121
लोकानां कुश्रुतिर्वार्ता तेन पुण्यबलाच्छ्रुता । जनापवादमोक्षार्थं बुद्धिस्तस्याभवच्छुभा
लोकानां कुश्रुतिवर्तां स पुण्यबलात् श्रुतवान्। जनापवादविमोक्षार्थं तस्य शुभा बुद्धिरुदपद्यत॥
Verse 122
दारूणि स्वयमाहृत्याजिज्वलत्स महानलम् । एतस्मिन्नंतरे तात राजपुत्रः प्रतापवान्
दारूणि स्वयमाहृत्य स महानलं जज्वाल। एतस्मिन्नन्तरे तात प्रतापवान् राजपुत्र आगमत्॥
Verse 123
आगमत्तद्गृहं सद्यः सोपश्यत्तं च योषितम् । प्रोत्फुल्लवदनां नारीं प्रविषादगतं नरं
स तद्गृहं सद्य आगम्य तां योषितं ददर्श च। प्रोत्फुल्लवदनां नारीं नरं च प्रविषादगतम्॥
Verse 124
अनयोर्मानसं ज्ञात्वा राजपुत्रोवदद्वचः । किं न संभाषसे मां च मित्रकं चिरमागतम्
अनयोर्मानसं ज्ञात्वा राजपुत्रोऽब्रवीद्वचः। किं न सम्भाषसे मां मित्रं चिरमागतम्॥
Verse 125
अब्रवीत्सोपि धर्मात्मा राजपुत्रमनष्टधीः । यत्कृतं दुष्करं कर्म मया त्वद्धितकारणात्
अथ स धर्मात्मा राजपुत्रमुवाच धीमत्। यत्कृतं दुष्करं कर्म मया तव हितकारणात्॥
Verse 126
सर्वं व्यर्थमहं मन्ये जनानां च प्रवादतः । अद्य वह्निमहं यास्ये प्रपश्यंतु नरास्सुराः
सर्वं व्यर्थमिति मन्ये जनानां निन्दावचोभिः पीडितः। अद्याहं वह्निं प्रवेक्ष्ये—पश्यन्तु नराः सुराश्च॥
Verse 127
इत्युक्त्वा स महाभागः प्रविवेश हुताशनम् । विशतस्तस्य वह्नौ न कुसुमं चिकुरालये
इत्युक्त्वा स महाभागः प्रविवेश हुताशनम्। प्रविशतोऽस्य वह्नौ न दग्धं कुसुमं चिकुरालये॥
Verse 128
नांगमस्यानलोधाक्षीन्न च वस्त्रं न कुंतलम् । खे च देवा मुदा सर्वेसाधुसाध्विति चाब्रुवन्
नाङ्गमस्याऽनलो दग्धं न चाक्षीणि न वस्त्रकम्। न कुंतलं च; खे देवा मुदा सर्वे ‘साधु साधु’ इत्यब्रुवन्॥
Verse 129
अपतन्पुष्पवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि समंततः । यैर्यैश्च दुष्कृतं वाक्यं गदितं तावुभौ प्रति
अपतन् पुष्पवर्षाणि तस्य मूर्ध्नि समन्ततः। यैः पूर्वं दुष्कृतं वाक्यं गदितं तावुभौ प्रति॥
Verse 130
तेषां मुखे प्रजायंते कुष्ठानि विविधानि च । तत्रागत्य च देवाश्च वह्नेराकृष्यतं मुदा
तेषां मुखेषु प्रजज्ञिरे कुष्ठानि विविधानि च। तत्रागत्य च देवाश्च वह्नेराकृष्यतां मुदा॥
Verse 131
अपूजयन्सुपुष्पैश्च मुनयो विस्मयं गताः । सर्वैर्मुनिवरैरेवं मनुष्यैर्विविधैस्तदा
अथ मुनयो विस्मयमापन्नाः सुपुष्पैः सम्यगपूजयन्; तदा सर्वैर्मुनिवरैः तथा नानाविधैर्मनुष्यैश्च स एवमर्चितः।
Verse 132
अर्च्यते तु महातेजाः स च सर्वानपूजयत् । सज्जनाद्रोहकं नाम कृतं देवासुरैर्नृभिः
स महातेजाः सम्यगर्चितः; स च प्रत्युपकाररूपेण सर्वानपूजयत्। देवासुरैर्नृभिश्च ‘सज्जनाद्रोहक’ इति नाम कृतं कर्म समभवत्।
Verse 133
तस्य पादरजः पूता सस्यपूर्णा धराभवत् । सुराश्चाहुश्च तं तत्र भार्या ते संप्रगृह्यताम्
तस्य पादरजसा पूता धरा सस्यपूर्णाभवत्। ततः सुराश्च मुनयश्च तं तत्रोचुः—‘भार्या ते सम्यक् संप्रगृह्यताम्’ इति।
Verse 134
एतस्य सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति । नास्तीति सांप्रतं पृथ्व्यां कामलोभाजितः पुमान्
एतस्य सदृशो लोके न भूतो न भविष्यति; सांप्रतं च पृथिव्यां कामलोभाभिभूतः पुमान् नास्तीति।
Verse 135
देवासुरमनुष्याणां रक्षसां मृगपक्षिणाम् । कीटादीनां च सर्वेषां काम एष सुदुर्जयः
देवासुरमनुष्याणां रक्षसां मृगपक्षिणाम्। कीटादीनां च सर्वेषां काम एष सुदुर्जयः॥
Verse 136
कामाल्लोभात्तथाक्रोधान्नित्यं सत्त्वेषु जायते । संसारबंधकः कामो ह्यकामो न क्वचिद्भवेत्
कामात् लोभात् तथा क्रोधात् नित्यं सत्त्वेषु जायते। संसारबन्धकः कामो ह्यकामो न क्वचिद्भवेत्॥
Verse 137
अनेनैव जितं सर्वं भुवनानि चतुर्दश । अमुष्य हृदये नित्यं वासुदेवो मुदास्थितः
अनेनैव जितं सर्वं भुवनानि चतुर्दश। अमुष्य हृदये नित्यं वासुदेवो मुदास्थितः॥
Verse 138
एवं स्पृष्ट्वाथ दृष्ट्वा तं मनुष्याः सर्वकल्मषात् । पूयंते ह्यनघाश्चैव लभंते चाक्षयां दिवम्
एवं स्पृष्ट्वाथ दृष्ट्वा तं मनुष्याः सर्वकल्मषात्। पूयन्ते ह्यनघाश्चैव लभन्ते चाक्षयां दिवम्॥
Verse 139
एवमुक्त्वा गता देवा विमानैश्च दिवं मुदा । मनुष्याः प्रययुस्तुष्टा दंपती स्वगृहं तथा
एवमुक्त्वा गता देवा विमानैश्च दिवं मुदा। मनुष्याः प्रययुस्तुष्टा दम्पती स्वगृहं तथा॥
Verse 140
दिव्यं चक्षुस्तदा तस्य चासीद्देवान्स पश्यति । त्रैलोक्यस्य च वार्त्तां च जानाति लीलया भृशम्
दिव्यं चक्षुस्तदा तस्य चासीद्देवान् स पश्यति। त्रैलोक्यस्य च वार्तां च जानाति लीलया भृशम्॥
Verse 141
ततस्तस्य च वीथ्यां च दृष्टस्तेन सहैव सः । स पप्रच्छ मुदा तं च धर्मोद्देशं हितं वद
ततः स तस्यैव वीथ्यां तेन सह समं दृष्टः। स हर्षेण तमपृच्छत—“धर्मविषये हितोपदेशं मे वद।”
Verse 142
सज्जनाद्रोह उवाच । गच्छ बाडव धर्मज्ञ वैष्णवं पुरुषोत्तमम् । तं च दृष्ट्वा त्वभीष्टं ते सांप्रतं च फलिष्यति
सज्जनाद्रोह उवाच—“गच्छ, हे बाडव धर्मज्ञ, वैष्णवं पुरुषोत्तमम्। तं दृष्ट्वा तवाभीष्टं सांप्रतमेव फलिष्यति।”
Verse 143
बकस्य निधनं यद्वा वस्त्रस्याशोषणं तथा । जानीषे चापरो यश्च कामस्तेऽस्ति हृदिस्थितः
बकस्य निधनं यद्वा वस्त्रस्य शोषणं तथा। एतानि जानीषे, तथा हृदिस्थितं तवापरं काममपि जानीषे॥
Verse 144
एतच्छ्रुत्वा तु वचनमागतो वैष्णवं प्रति । विष्णुरूपद्विजेनैव सार्द्धं तेन मुदा ययौ
एतद्वचनं श्रुत्वा स वैष्णवं प्रत्यागमत्। विष्णुरूपद्विजेनैव तेन सार्धं मुदा ययौ॥
Verse 145
अपश्यत्पुरुषं शुद्धं ज्वलंतं च पुरःस्थितम् । सर्वलक्षणसंपूर्णं दीप्यमानं स्वतेजसा
स पुरःस्थितं शुद्धं पुरुषं ज्वलन्तं ददर्श। सर्वलक्षणसंपूर्णं स्वतेजसा दीप्यमानम्॥
Verse 146
अब्रवीत्स च धर्मात्मा ध्यानस्थं च हरेः प्रियम् । वदनो यद्यद्वृत्तं वै दूरात्त्वां चागतो ह्यहम्
ततः स धर्मात्मा हरेः प्रियं ध्यानस्थं प्रति अब्रवीत्— “यद्यद्वृत्तं तत्सत्यं वद; अहं दूरात् त्वामुपागतः।”
Verse 147
वैष्णव उवाच । प्रसन्नस्ते सुरश्रेष्ठो दानवारीश्वरः सदा । दृष्ट्वा त्वां च मनोऽस्माकं हृष्यतीवाधुना द्विज
वैष्णव उवाच— “सुरश्रेष्ठो दानवेन्द्रः सदा त्वयि प्रसन्नः; त्वां दृष्ट्वा चेदानीं अस्माकं मनोऽपि हृष्यति, द्विज।”
Verse 148
कल्याणं चातुलं तेद्य फलिष्यति मनोरथः । सुरवर्त्मनि ते नित्यं चेलं शुष्यति नान्यथा
तेऽद्य कल्याणमतुलं भविष्यति, मनोरथश्च फलिष्यति; सुरवर्त्मनि ते नित्यं चेलं शुष्यति— नान्यथा।
Verse 149
दृष्ट्वा देवं सुरश्रेष्ठं मम गेहे हरिं स्थितम् । इत्युक्ते वैष्णवेनाथ स तु तं पुनब्रवीत्
मम गेहे स्थितं देवं सुरश्रेष्ठं हरिं दृष्ट्वा, वैष्णवेनैवमुक्ते; अथ स नाथः तं पुनरब्रवीत्।
Verse 150
क्वासौ विष्णुः स्थितो नित्यं दर्शयाद्य प्रसादतः । वैष्णव उवाच । अस्मिन्देवगृहे रम्ये प्रविश्य परमेश्वरम्
“क्वासौ विष्णुः नित्यस्थितः? प्रसादतः अद्य मे दर्शय।” वैष्णव उवाच— “अस्मिन् रम्ये देवगृहे प्रविश्य परमेश्वरं पश्य।”
Verse 151
तं दृष्ट्वा किल्बिषाद्धोरान्मुच्यसे जन्मबंधानत् । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्रविश्य सदनं प्रति
तं दृष्ट्वा घोरकिल्बिषेभ्यो जन्मबन्धनाच्च विमोक्ष्यसे इति। तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स ततो गृहं प्रति प्रविवेश॥
Verse 152
अपश्यत्तं द्विजं विष्णुं तिष्ठंतं पद्मतल्पके । शिरसैव प्रवंद्याथ जग्राह चरणौ मुदा
स तं द्विजं विष्णुं पद्मतल्पके तिष्ठन्तं ददर्श। शिरसा एव प्रणम्याथ हृष्टः सन् चरणौ मुदा जग्राह॥
Verse 153
प्रसादी भव देवेश न ज्ञातस्त्वं पुरा मया । इहामुत्र च देवेश तवाहं किंकरः प्रभो
प्रसादं कुरु देवेश, न ज्ञातस्त्वं पुरा मया। इहामुत्र च देवेश, तवाहं किंकरः प्रभो॥
Verse 154
अनुग्रहश्च मे दृष्टो भवतो मधुसूदन । रूपं ते द्रष्टुमिच्छामि यदि चास्ति कृपा मयि
अनुग्रहश्च मे दृष्टो भवतो मधुसूदन। रूपं ते द्रष्टुमिच्छामि यदि चास्ति कृपा मयि॥
Verse 155
विष्णुरुवाच । अस्ति मे त्वयि भूदेव प्रियत्वं च सदैव हि । स्नेहात्पुण्यवतामेव दर्शनं कारितं मया
विष्णुरुवाच—अस्ति मे त्वयि भूदेव प्रियत्वं च सदैव हि। स्नेहात् पुण्यवतामेव दर्शनं कारितं मया॥
Verse 156
दर्शनात्स्पर्शनाद्ध्यानात्कीर्तनाद्भाषणात्तथा । सकृत्पुण्यवतामेव स्वर्गं चाक्षयमश्नुते
दर्शनात् स्पर्शनात् ध्यानात् कीर्तनात् भाषणात् तथा । सकृदेव पुण्यवतां स्वर्गं चाक्षयमश्नुते ॥
Verse 157
नित्यमेव तु संसर्गात्सर्वपापक्षयो भवेत् । भुक्त्वा सुखमनंत च मद्देहे प्रविलीयते
नित्यमेव तु संसर्गात् सर्वपापक्षयो भवेत् । भुक्त्वा सुखमनन्तं च मद्देहे प्रविलीयते ॥
Verse 158
स्नात्वा च पुण्यतीर्थेषु दृष्ट्वा मां चैव सर्वतः । दृष्ट्वा पुण्यवतां देशान्मम देहे विलीयते
स्नात्वा च पुण्यतीर्थेषु दृष्ट्वा मां चैव सर्वतः । दृष्ट्वा पुण्यवतां देशान् मम देहे विलीयते ॥
Verse 159
कथयित्वा कथां पुण्यां लोकानामग्रतः सदा । स चैव नरशार्दूल मद्देहे प्रविलीयते
कथयित्वा कथां पुण्यां लोकानामग्रतः सदा । स चैव नरशार्दूल मद्देहे प्रविलीयते ॥
Verse 160
उपोष्य वासरेस्माकं श्रुत्वा मच्चरितं ध्रुवम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा मद्देहे प्रविलीयते
उपोष्य वासरेऽस्माकं श्रुत्वा मच्चरितं ध्रुवम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा मद्देहे प्रविलीयते ॥
Verse 161
अत्यंतघोषणो नृत्यगीतवाद्यादिकैस्सदा । नामस्मरन्द्विजश्रेष्ठ मद्देहे प्रविलीयते
अत्यन्तघोषेण नृत्यगीतवाद्यादिभिः सदा नामस्मरन्, हे द्विजश्रेष्ठ, स भक्तो मम देहे एव प्रविलीयते।
Verse 162
मद्भक्तस्तीर्थभूतश्च त्वमेव बकमारणात् । यत्पापं तस्य मोक्षाय सखे स्थित्वा उवाच ह
त्वं मम भक्तः, बकमारणात् तीर्थभूतश्चैव; तस्य पापस्य मोक्षाय, हे सखे—इति स्थित्वा स उवाच।
Verse 163
गच्छ मूकं महात्मानं तीर्थं पुण्यवतां वरम् । मूकस्य दर्शनात्तात सर्वे दृष्टा महाजनाः
गच्छ मूकं महात्मानं तीर्थं पुण्यवतां वरम्; मूकदर्शनमात्रेण, तात, सर्वे महाजनाः दृष्टा इव भवन्ति।
Verse 164
तेषां च दर्शनादेव तथा संभाषणान्मम । ममसंपर्कभावाच्च मद्गृहं चागतो भवान्
तेषां दर्शनमात्रेण तथा मम संभाषणेन, मम संपर्कभावाच्च, भवान् मद्गृहं च आगतः।
Verse 165
जन्मकोटिसहस्रेभ्यो यस्य पापक्षयो भवेत् । स मां पश्यति धर्मज्ञो यथा तेन प्रसन्नता
जन्मकोटिसहस्रेभ्यः संचितानां पापानां यस्य क्षयो भवेत्, स धर्मज्ञो मां पश्यति; तेन दर्शनena अहं प्रसन्नो भवामि।
Verse 166
ममैवानुग्रहाद्वत्सअहंदृष्टस्त्वयानघ । तस्माद्वरं गृहाण त्वं यत्ते मनसि वर्तते
वत्सानघ, ममैव अनुग्रहात् त्वया अहं दृष्टः। अतः वरं गृहाण; यत् ते मनसि वर्तते तत् वृणीष्व।
Verse 167
विप्र उवाच । अस्माकं सर्वथा नाथ मानसं त्वयि तिष्ठतु । त्वदृते सर्वलोकेश कदाचिन्न तु रोचताम्
विप्र उवाच—नाथ, सर्वथा मम मानसं त्वयि तिष्ठतु। त्वदृते सर्वलोकेश कदाचिदपि न रोचताम्।
Verse 168
माधव उवाच । यस्मादेतादृशी बुद्धिः स्फुरते ते सदानघ । तस्मान्मत्सदृशान्भोगान्मद्गेहे संप्रलप्स्यसे
माधव उवाच—सदानघ, यस्मात् ते एतादृशी बुद्धिः स्फुरति। तस्मात् मत्सदृशान् भोगान् भुङ्क्ष्यसे, मद्गेहे च निवत्स्यसि।
Verse 169
किंतु ते पितरौ पूजामाप्नुतो न त्वयानघ । पूजयित्वा तु पितरौ पश्चाद्यास्यसि मत्तनुम्
किन्तु अनघ, ते पितरौ त्वया पूजां न प्राप्तौ। तौ पूजयित्वा पश्चात् मत्तनुं प्राप्स्यसि।
Verse 170
तयोर्निश्श्वासवातेन मन्युना च भृशं पुनः । तपः क्षरति ते नित्यं तस्मात्पूजय तौ द्विज
तयोः निःश्वासवातेन मन्युना च भृशं पुनः। ते तपः नित्यं क्षरति; तस्मात् हे द्विज, तौ पूजय।
Verse 171
मन्युर्निपतते यस्मिन्पुत्रे पित्रोश्च नित्यशः । तन्निरयं नाबाधेहं न धाता न च शंकरः
यस्मिन् पुत्रे पित्रोः क्रोधो नित्यं निपतति, तस्य नरकं न कोऽपि निवारयितुं शक्नोति—न धाता (ब्रह्मा), न च शंकरः (शिवः)।
Verse 172
तस्मात्त्वं पितरौ गच्छ कुरु पूजां प्रयत्नतः । ततस्त्वं हितयोरेव प्रसादान्मत्पदं व्रज
तस्मात् त्वं पितरौ गत्वा प्रयत्नतः पूजय; ततः तयोर्हितयोः प्रसादात् मम पदं प्राप्स्यसि।
Verse 173
इत्युक्ते तु द्विजश्रेष्ठः पुनराह जगद्गुरुम् । प्रसन्नो यदि मे नाथ रूपं स्वं दर्शयाच्युत
इत्युक्ते द्विजश्रेष्ठः पुनर्जगद्गुरुमब्रवीत्—“नाथ, यदि मे प्रसन्नोऽसि, तर्हि स्वं रूपं दर्शय, हे अच्युत।”
Verse 174
ततो द्विजप्रणयतः प्रसन्नहृदयो वशी । रूपं स्वं दर्शयामास ब्रह्मण्यो ब्रह्मकर्मणे
ततः द्विजप्रणयात् प्रसन्नहृदयो वशी, ब्रह्मण्यो ब्रह्मकर्मणे तस्मै स्वं रूपं दर्शयामास।
Verse 175
शंखचक्रगदापद्मधारणं पुरुषोत्तमम् । कारणं सर्वलोकस्य तेजसा पूरयज्जगत्
शंखचक्रगदापद्मधारी स पुरुषोत्तमः सर्वलोककारणं, स्वतेजसा जगत् पूरयन् विराजते।
Verse 176
प्रणम्य दंडवद्विप्र उवाच पुनरच्युतम् । अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे चक्षुषी शिवे
दण्डवत् प्रणम्य स विप्रो पुनरच्युतमुवाच— “अद्य मे जन्म सफलं जातम्; अद्य मे चक्षुषी, हे शिवे, धन्ये अभवताम्।”
Verse 177
अद्य मे च करौ श्लाघ्यौ धन्योहं जगदीश्वर । अद्य मे पुरुषा यांति ब्रह्मलोकं सनातनम्
“अद्य मे करौ श्लाघ्यौ; अहं धन्योऽस्मि, हे जगदीश्वर। अद्य मे पुरुषा यान्ति सनातनं ब्रह्मलोकम्।”
Verse 178
नंदंति बांधवा मेद्य त्वत्प्रसादाज्जनार्दन । इदानीं च प्रसिद्धा मे सर्वे चैव मनोरथाः
“अद्य मे बान्धवा नन्दन्ति, हे जनार्दन, त्वत्प्रसादात्; इदानीं मे सर्वे मनोरथाः प्रसिद्धाः (सिद्धाः) च।”
Verse 179
किंतु मे विस्मयो नाथ मूकादि ज्ञानिनो भृशम् । कथं जानंति मद्वृत्तं देशांतरमुपस्थितम्
“किंतु, हे नाथ, मे महान् विस्मयः— मूकादयोऽपि ज्ञानिनः कथं मद्वृत्तं जानन्ति, अहं देशान्तरात् उपस्थितः सन्?”
Verse 180
तस्य गेहोदराकाशे स्थितो विप्रोतिशोभनः । तथा पतिव्रता गेहे तुलाधारशिरस्यपि
तस्य गेहोदराकाशे विप्रः अतिशोभनः स्थितः। तथा गेहे पतिव्रता अपि, तुलाधारशिरस्येव, स्थिताभवत्।
Verse 181
तथा मित्राद्रोहकस्य त्वं च वैष्णवमंदिरे । अनुग्रहाच्च मे विप्र तत्त्वतो वक्तुमर्हसि
तथा मित्रद्रोहिणः विषये, वैष्णवमन्दिरसम्बन्धे च; मम अनुग्रहात्, हे विप्र, यथातत्त्वं सत्यं वक्तुमर्हसि।
Verse 182
श्रीभगवानुवाच । पित्रोर्भक्तः सदा मूकः पतिव्रता शुभा च सा । सत्यवादी तुलाधारः समः सर्वजनेषु च
श्रीभगवानुवाच—स पित्रोर्भक्तः सदा मूकः; सा च शुभा पतिव्रता। सत्यवादी तुलाधारः, समः सर्वजनेषु च।
Verse 183
लोभकामजिदद्रोहो मद्भक्तो वैष्णवः स्मृतः । संप्रीतोहं गुणैरेषां तिष्ठाम्यावसथे मुदा
लोभकामजितः अद्रोहः मद्भक्तः वैष्णवः स्मृतः। एषां गुणैः संप्रीतोऽहं, तेषामावसथे मुदा तिष्ठामि।
Verse 184
भारतीकमलाभ्यां च सहितो द्विजसत्तम । विप्र उवाच । महापातकिसंसर्गान्नराश्चैवातिपातकाः
भारतीकमलाभ्यां सहितो द्विजसत्तम; विप्र उवाच—महापातकिसंसर्गात् नराश्चैवातिपातकाः।
Verse 185
इति जल्पंति धर्मज्ञाः स्मृतिशास्त्रेषु सर्वदा । पुराणागमवेदेषु कथं त्वं तिष्ठसे गृहे
इति जल्पन्ति धर्मज्ञाः स्मृतिशास्त्रेषु सर्वदा; पुराणागमवेदेषु—कथं त्वं तिष्ठसे गृहे?
Verse 186
श्रीभगवानुवाच । कल्याणानां च सर्वेषां कर्त्ता मूको जगत्त्रये । वृत्तस्थो योपि चाण्डालस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः
श्रीभगवानुवाच—यः कश्चिन्मूकः अपि जगत्त्रये सर्वकल्याणकर्मणां कर्ता, सदाचारनिष्ठः सन्, जन्मना चाण्डालोऽपि, तं देवा ब्राह्मणमेव विदुः।
Verse 187
मूकस्य सदृशो नास्ति लोकेषु पुण्यकर्मतः । पित्रोर्भक्तिपरे नित्यं जितं तेन जगत्त्रयम्
पुण्यकर्मतः लोकेषु मूकस्य सदृशो नास्ति; यः पितृभक्तिपरः नित्यं, तेनैव जगत्त्रयं जितम्।
Verse 188
तयोर्भक्त्या त्वहं तुष्टः सर्वदेवगणैः सह । तिष्ठामि द्विजरूपेण तस्य गेहोदरे च खे
तयोर्भक्त्या अहं तुष्टः सर्वदेवगणैः सह; द्विजरूपेण तस्य गेहोदरे च खे च तिष्ठामि।
Verse 189
तथा पतिव्रता गेहे तुलाधारस्य मंदिरे । अद्रोहकस्य भवने वैष्णवस्य च वेश्मनि
तथा पतिव्रताया गेहे, तुलाधारस्य मन्दिरे, अद्रोहकस्य भवने, वैष्णवस्य च वेश्मनि (अहं तिष्ठामि)।
Verse 190
सदा तिष्ठामि धर्मज्ञ मुहूर्तं न त्यजाम्यहम् । तेन पश्यंति मां नित्यं ये त्वन्ये पापकृज्जनाः
सदा तिष्ठामि धर्मज्ञ, मुहूर्तमपि न त्यजाम्यहम्; तेन मां नित्यं पश्यन्ति येऽन्ये पापकृज्जनाः।
Verse 191
पुण्यत्वाच्च त्वया दृष्टो ममानुग्रहकारणात् । पित्रोर्भक्तिपरः शुद्धश्चांडालो देवतां गतः
पुण्यप्रभावात् त्वया एतद्दृष्टं ममानुग्रहहेतुतः। पितृभक्तिपरः शुद्धः स चाण्डालो देवतां गतः॥
Verse 193
तस्य वै मानसे नित्यं वर्तेऽहतभावनः । स तज्जानाति त्वद्वृत्तं तथा पतिव्रतादयः
तस्य वै मानसे नित्यं वर्तेऽहतभावनः। स तज्जानाति त्वद्वृत्तं तथा पतिव्रतादयः॥
Verse 194
तेषां वृत्तं वदिष्यामि शृणु त्वं चानुपूर्वशः । यच्छ्रुत्वा सर्वथा मर्त्यो मुच्यते जन्मबंधनात्
तेषां वृत्तं वदिष्यामि शृणु त्वं चानुपूर्वशः। यच्छ्रुत्वा सर्वथा मर्त्यो मुच्यते जन्मबंधनात्॥
Verse 195
पितुर्मातुः परं तीर्थं देवदेवेषु नैव हि । पित्रोरर्चा कृता येन स एव पुरुषोत्तमः
पितुर्मातुः परं तीर्थं देवदेवेषु नैव हि। पित्रोरर्चा कृता येन स एव पुरुषोत्तमः॥
Verse 196
पित्रोराज्ञा च देवस्य गुरोराज्ञा समं फलं । आराधनाद्दिवो राज्यं बाधया रौरवं व्रजेत्
पित्रोराज्ञा च देवस्य गुरोराज्ञा समं फलम्। आराधनाद्दिवो राज्यं बाधया रौरवं व्रजेत्॥
Verse 197
स चास्माकं हृदिस्थोऽपि तस्याहं हृदये स्थितः । आवयोरंतरं नास्ति परत्रेह च मत्समः
स चास्माकं हृदये नित्यं निवसति, अहं च तस्य हृदये स्थितः। आवयोर्मध्ये भेदो नास्ति—इह परत्र च—मम समोऽन्यो न विद्यते॥
Verse 198
मदग्रे मत्पुरे रम्ये सर्वैश्च बांधवैः सह । सभुंजीताक्षयं भोगमंते मयि च लीयते
मदग्रे मत्पुरे रम्ये सर्वैर्बान्धवैः सह। स भुङ्क्तेऽक्षयभोगान्, अन्ते च मय्येव लीयते॥
Verse 199
अतएव हि मूकोसौ वार्त्तां त्रैलोक्यसंभवाम् । जानाति नरशार्दूल एष ते विस्मयः कुतः
अत एव हि मूकोऽपि वार्त्तां त्रैलोक्यसमुद्भवाम्। जानाति नरशार्दूल, एष ते विस्मयः कुतः॥
Verse 200
द्विज उवाच । मोहादज्ञानतो वापि न कृत्वा पितुरर्चनं । ज्ञात्वा वा किं च कर्तव्यं सदसज्जगदीश्वर
द्विज उवाच— मोहादज्ञानतो वापि न कृत्वा पितुरर्चनम्। ज्ञात्वा वा किं च कर्तव्यं, सदसज्जगदीश्वर॥
Verse 201
श्रीभगवानुवाच । दिनैकं मासपक्षौ वा पक्षार्धं वाथ वत्सरं । पित्रोर्भक्तिः कृता येन स च गच्छेन्ममालयं
श्रीभगवानुवाच— दिनैकं मासपक्षौ वा पक्षार्धं वाथ वत्सरम्। पित्रोर्भक्तिः कृता येन, स च गच्छेन्ममालयम्॥