गङ्गामाहात्म्य — The Greatness of the Gaṅgā

Verse 1

सनक उवाच । एवमौर्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये मुनीश्वर । चक्राते भक्तिभावेन शुश्रूषां प्रतिवासरम् 1. ॥ १ ॥

सनक उवाच—एवं मुनीश्वर, और्वाश्रमे ते द्वे बाहुभार्ये भक्तिभावेन प्रतिवासरं शुश्रूषां चक्रतुः॥

Verse 2

गते वर्षार्द्धके काले ज्येष्ठा राज्ञी तु या द्विज । तस्याः पापमतिर्जाता सपत्न्याः सम्पदं प्रति ॥ २ ॥

गते वर्षार्धके काले, हे द्विज, ज्येष्ठा राज्ञी सपत्न्याः सम्पदं प्रति पापमतिṃ चकार।

Verse 3

ततस्तया गरो दत्तः कनिष्ठायै तु पापया । न स्वप्रभावं चक्रे वै गरो मुनिनिषेवया ॥ ३ ॥

ततः सा पापिनी कनिष्ठायै गरं ददौ; किन्तु मुनिनिषेवया तस्य गरो न स्वप्रभावं चकार।

Verse 4

भूलेपनादिभिः सम्यग्यतः सानुदिनं मुनेः । चकार सेवां तेनासौ जीर्णपुण्येन कर्मणा ॥ ४ ॥

भूलेपनादिभिः सम्यग् विनीतः सन् सानुदिनं मुनेः सेवां चकार; जीर्णपुण्येन कर्मणा स शुश्रूषां समर्पयामास।

Verse 5

ततो मासत्रयेऽतीते गरेण सहितं सुतम् । सुषाव सुशुभे काले शुश्रूषानष्टकिल्बिषा ॥ ५ ॥

ततो मासत्रयेऽतीते शुश्रूषानष्टकिल्बिषा सा सुषाव सुशुभे काले, गरेण सहितं सुतम्।

Verse 6

अहो सत्सङ्गतिर्लोके किं पापं न विनाशयेत् । न तदातिसुखं किं वा नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ ६ ॥

अहो सत्सङ्गतिर्लोके किं पापं न विनाशयेत्? किं वा नराणां पुण्यकर्मणाम् अतिसुखं न स्यात्?

Verse 7

ज्ञानाज्ञानकृतं पापं यच्चान्यत्कारितं परैः । तत्सर्वं नाशयत्याशु परिचर्या महात्मनाम् ॥ ७ ॥

ज्ञानेनाज्ञानेन कृतं पापं यच्चान्यत् परैः कारितम् । तत्सर्वं शीघ्रं नाशयति महात्मनां परिचर्या भक्तिपूर्विका ॥

Verse 8

जडोऽपि याति पूज्यत्वं सत्सङ्गाज्जगतीतले । कलामात्रोऽपि शीतांशुः शम्भुना स्वीकृतो यथा ॥ ८ ॥

जडोऽपि सत्सङ्गेन जगतीतले पूज्यत्वं प्राप्नोति । कलामात्रोऽपि शीतांशुः शम्भुना स्वीकृतो यथा ॥

Verse 9

सत्सङ्गतिः परामृद्धिं ददाति हि नृणां सदा । इहामुत्र च विप्रेन्द्र सन्तः पूज्यतमास्ततः ॥ ९ ॥

सत्सङ्गतिः नृणां सदा परामृद्धिं ददाति । इहामुत्र च विप्रेन्द्र तस्मात् सन्तः पूज्यतमाः ॥

Verse 10

अहो महद्गुणान्वक्तुं कः समर्थो मुनीश्वर । गर्भं प्राप्तो गरो जीर्णो मासत्रयमहोऽदभुतम् ॥ १० ॥

अहो मुनीश्वर, एतादृशान् महद्गुणान् वक्तुं कः समर्थः? गर्भं प्राप्तो गरो जीर्णो मासत्रयं—अहो अद्भुतम् ॥

Verse 11

गरेण सहितं पुत्रं दृष्ट्वा तेजोनिधिर्मुनिः । जातकर्म चकारासौ तन्नाम सगरेति च ॥ ११ ॥

गरेण सहितं पुत्रं दृष्ट्वा तेजोनिधिर्मुनिः । जातकर्म चकारासौ तन्नाम सगर इति चकार ॥

Verse 12

पुपोष सगरं बालं तन्माता प्रीतिपूर्वकम् । चौलोपवीतकर्माणि तथा चक्रे मुनीश्वरः ॥ १२ ॥

तन्माता प्रीतिपूर्वकं बालं सगरं पुपोष; मुनीश्वरश्च तस्य चौलोपवीतकर्माणि विधिवत् अकरोत् ॥

Verse 13

शास्त्राण्यध्यापयामास राजयोग्यानि मन्त्रवित् । समर्थं सगरं दृष्ट्वा किंचिदुद्भिन्नशैशवम् ॥ १३ ॥

मन्त्रवित् स मुनीश्वरः राजयोग्यानि शास्त्राणि सगरमध्यापयामास; किंचिदुद्भिन्नशैशवं समर्थं तं दृष्ट्वा यथोचितं शिक्षयामास ॥

Verse 14

मन्त्रवत्सर्वशस्त्रास्त्रं दत्तवान्स मुनीश्वरः । सगरः शिक्षितस्तेन सम्यगौर्वर्षिणा मुने ॥ १४ ॥

स मुनीश्वरः मन्त्रवत् सर्वशस्त्रास्त्रं तस्मै दत्तवान्; तेनौर्वर्षिणा मुने सम्यक् शिक्षितः सगरः ॥

Verse 15

बभूव बलवान्धर्मी कृतज्ञो गुणवान्सुधीः । धर्मज्ञः सोऽपि सगरो मुनेरमिततेजसः । समित्कुशाम्बुपुष्पादि प्रत्यहं समुपानयत् ॥ १५ ॥

सगरोऽपि बलवान् धर्मी कृतज्ञो गुणवान् सुधीर्धर्मज्ञश्च बभूव; स चामिततेजसो मुनेः प्रतिदिनं समित्कुशाम्बुपुष्पादि समुपानयत् ॥

Verse 16

स कदाचिद्गुणनिधिः प्रणिपत्य स्वमातरम् । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा सगरो विनयान्वितः ॥ १६ ॥

स कदाचित् गुणनिधिः सगरः स्वमातरं प्रणिपत्य, प्राञ्जलिर्विनयान्वितो भूत्वा तामुवाच ॥

Verse 17

सगर उवाच । मातर्गतः पिता कुत्र किं नामा कस्य वंशजः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व श्रोतुं कौतूहलं मम ॥ १७ ॥

सगर उवाच—मम पिता कुत्र गतः? किं नाम? कस्य वंशजः? तत्सर्वं विस्तरेण मे समाचक्ष्व; श्रोतुं मम परमं कौतूहलम्॥

Verse 18

पित्रा विहीना ये लोके जीवन्तोऽपि मृतोपमाः ॥ १८ ॥

ये लोके पित्रा विहीनाः सन्ति, ते जीवन्तोऽपि मृतोपमाः॥

Verse 19

दरिद्रो ऽपि पिता यस्य ह्यास्ते स धनदोपमः । यस्य माता पिता नास्ति सुखं तस्य न विद्यते ॥ १९ ॥

दरिद्रोऽपि यस्य पिता जीवति, स धनदोपमः; यस्य माता पिता च न स्तः, तस्य सुखं न विद्यते॥

Verse 20

धर्महीनो यथा मूर्खः परत्रेह च निन्दितः । मातापितृविहीनस्य अज्ञस्याप्यविवेकिनः । अपुत्रस्य वृथा जन्म ऋणग्रस्तस्य चैव हि ॥ २० ॥

धर्महीनः मूर्ख इव, इह परत्र च निन्दितः; तथा मातापितृविहीनोऽज्ञोऽविवेकी च। अपुत्रस्य जन्म वृथा, ऋणग्रस्तस्य जीवनं च वृथा॥

Verse 21

चन्द्र हीना यथा रात्रिः पद्महीनं यथा सरः । पतिहीना यथा नारी पितृहीनस्तथा शिशुः ॥ २१ ॥

चन्द्रहीना यथा रात्रिः, पद्महीनं यथा सरः; पतिहीना यथा नारी, पितृहीनस्तथा शिशुः॥

Verse 22

धर्महीनो यथा जन्तुः कर्महीनो यथा गृही । पशुहीनो यथा वैश्यस्तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २२ ॥

धर्महीनो यथा जन्तुः कर्महीनो यथा गृही । पशुहीनो यथा वैश्यस्तथा पित्रा विनार्भकः ॥

Verse 23

सत्यहीनं यथा वाक्यं साधुहीना यथा सभा । तपो यथा दयाहीनं तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २३ ॥

सत्यहीनं यथा वाक्यं साधुहीना यथा सभा । तपो यथा दयाहीनं तथा पित्रा विनार्भकः ॥

Verse 24

वृक्षहीनं यथारण्यं जलहीना यथा नदी । वेगहीनो यथा वाजी तथा पित्रा विनार्भकः ॥ २४ ॥

वृक्षहीनं यथारण्यं जलहीना यथा नदी । वेगहीनो यथा वाजी तथा पित्रा विनार्भकः ॥

Verse 25

यथा लघुतरो लोके मातर्याच्ञापरो नरः । तथा पित्रा विहीनस्तु बहुदुःखान्वितःसुतः ॥ २५ ॥

यथा लघुतरो लोके मातर्याज्ञापरो नरः । तथा पित्रा विहीनस्तु बहुदुःखान्वितः सुतः ॥

Verse 26

इतीरितं सुतेनैषा श्रुत्वा निःश्वस्य दुःखिता । संपृष्टं तद्यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥ २६ ॥

इतीरितं सुतेनैषा श्रुत्वा निःश्वस्य दुःखिता । संपृष्टं तद्यथावृत्तं सर्वं तस्मै न्यवेदयत् ॥

Verse 27

तच्छ्रुत्वा सगरः क्रुद्धः कोपसंरक्तलोचनः । हनिष्यामीत्यरातीन्स प्रतिज्ञामकरोत्तदा ॥ २७ ॥

तच्छ्रुत्वा सगरो नृपः क्रोधेन समाविष्टः कोपसंरक्तलोचनः । “अरातीन् हनिष्यामि” इति तदा दृढां प्रतिज्ञामकरोत् ॥

Verse 28

प्रदक्षिणीकृत्य मुनिं जननीं च प्रणम्य सः । प्रस्थापितः प्रतस्थे च तेनैव मुनिना तदा ॥ २८ ॥

मुनिं प्रदक्षिणीकृत्य जननीं च प्रणम्य सः । तेनैव मुनिना तदा सम्यक् प्रस्थापितः सन् प्रतस्थे ॥

Verse 29

और्वाश्रमाद्विनिष्क्रान्तः सगरः सत्यवाक् शुचिः । वसिष्ठं स्वकुलाचार्यं प्राप्तः प्रीतिसमन्वितः ॥ २९ ॥

और्वाश्रमाद् विनिष्क्रान्तः सगरः सत्यवाक् शुचिः । स्वकुलाचार्यं वसिष्ठं प्रीतिभक्तिसमन्वितः प्राप्तवान् ॥

Verse 30

प्रणम्य गुरवे तस्मै वशिष्ठाय महात्मने । सर्वं विज्ञापयामास ज्ञानदृष्ट्या विजानते ॥ ३० ॥

तस्मै महात्मने वसिष्ठाय गुरवे प्रणम्य सः । सर्वं निवेदयामास ज्ञानदृष्ट्या सर्वं विजानते ॥

Verse 31

एन्द्रा स्त्रं वारुणं ब्राह्ममाग्नेयं सगरो नृपः । तेनैव मुनिनाऽवाप खड्गं वज्रोपमं धनुः ॥ ३१ ॥

सगरो नृपतिः ऐन्द्रं वारुणं ब्राह्मम् आग्नेयम् अस्त्रं च तेनैव मुनिना अवाप । तथा खड्गं वज्रोपमं धनुश्च तस्मादेव लेभे ॥

Verse 32

ततस्तेनाभ्यनुज्ञातः सगरः सौमनस्यवान् । आशीर्भिरर्चितः सद्यः प्रतस्थे प्रणिपत्य तम् ॥ ३२ ॥

ततः तेनाभ्यनुज्ञातः सगरः सौमनस्यवान्, आशीर्भिरर्चितः सद्यः तं प्रणिपत्य प्रतस्थे।

Verse 33

एकेनैव तु चापेन स शूरः परिपन्थिनः । सपुत्रपौत्रान्सगणानकरोत्स्वर्गवासिनः ॥ ३३ ॥

एकेनैव चापेन स शूरः परिपन्थिनः सपुत्रपौत्रान् सगणान् स्वर्गवासिनोऽकरोत्।

Verse 34

तच्चापमुक्तबाणाग्निसंतप्तास्तदरातयः । केचिद्विनष्टा संत्रस्तास्तथा चान्ये प्रदुद्रुवुः ॥ ३४ ॥

तच्चापमुक्तबाणाग्निसंतप्तास्तेऽरातयः; केचिद्विनष्टाः संत्रस्ताः, केचिदन्ये प्रदुद्रुवुः।

Verse 35

केचिद्विशीर्णकेशाश्च वल्मीकोपरि संस्थिताः । तृणान्यभक्षयन्केचिन्नग्नाश्च विविशुर्जलम् ॥ ३५ ॥

केचिद्विशीर्णकेशा वल्मीकोपरि संस्थिताः; केचित् तृणान्यभक्षयन्, केचिन्नग्ना जलं विविशुः।

Verse 36

शकाश्च यवनाश्चैव तथा चान्ये महीभृतः । सत्वरं शरणं जग्मुर्वशिष्ठं प्राणलोलुपाः ॥ ३६ ॥

शकाश्च यवनाश्चैव तथान्ये महीभृतः; प्राणलोलुपाः सत्वरं वशिष्ठं शरणं जग्मुः।

Verse 37

जितक्षितिर्बाहुपुत्रो रिपून्गुरुसमीपगान् । चारैर्विज्ञातवान्सद्यः प्राप्तश्चाचार्यसन्निधिम् ॥ ३७ ॥

जितक्षितिर्बाहुपुत्रः चारैः सद्य एव गुरुसमीपगतान् रिपून् विज्ञाय त्वरितं गुरोः सन्निधिं प्राप्तवान् ॥

Verse 38

तमागतं बाहुसुतं निशम्य मुनिर्वशिष्ठः शरणागतांस्तान् । त्रातुं च शिष्याभिहितं च कर्तुं विचारयामास तदा क्षणेन ॥ ३८ ॥

बाहुसुतस्य आगमनं श्रुत्वा मुनिर्वसिष्ठः शरणागतान् तान् दृष्ट्वा, शिष्येणोक्तं कर्तुं च तान् त्रातुं च क्षणेनैव विचारयामास ॥

Verse 39

चकार मुण्डाञ्शबरान्यवनांल्लम्बमूर्द्धजान् । अन्धांश्च श्मश्रुलान्सर्वान्मुण्डान्वेदबहिष्कृतान् ॥ ३९ ॥

स शबरान् यवनांश्च मुण्डान् कृत्वा शिखालम्बमूर्द्धजान् अकरोत्; अन्यांश्च सर्वान् अन्धान् श्मश्रुलान् मुण्डान् वेदबहिष्कृतान् अकरोत् ॥

Verse 40

वसिष्ठमुनिना तेन हतप्रायान्निरीक्ष्य सः । प्रहसन्प्राह सगरः स्वगुरुं तपसो निधिम् ॥ ४० ॥

तेन वसिष्ठमुनिना हतप्रायान् तान् निरीक्ष्य सगरः प्रहसन् तपोनिधिं स्वगुरुं वसिष्ठं प्रति प्राह ॥

Verse 41

सगर उवाच । भो भो गुरो दुराचारानेतान्ररक्षसि तान्वृथा । सर्वथाहं हनिष्यामि मत्पितुर्देशहारकान् ॥ ४१ ॥

सगर उवाच— भो भो गुरो, एतान् दुराचारान् वृथा रक्षसि; सर्वथा अहं मत्पितुर्देशहारकान् एतान् निश्चयेन हनिष्यामि ॥

Verse 42

उपेक्षेत समर्थः सन्धर्मस्य परिपन्थिनः । स एव सर्वनाशाय हेतुभूतो न संशयः ॥ ४२ ॥

समर्थो यः सन्धर्मपरिपन्थिन उपेक्षते, स एव सर्वनाशस्य हेतुः भवति—नात्र संशयः।

Verse 43

बान्धवं प्रथमं मत्वा दुर्जनाः सकलं जगत् । त एव बलहीनाश्चेद्भजन्तेऽत्यन्तसाधुताम् ॥ ४३ ॥

दुर्जनाः प्रथमं बान्धवं मुख्यं मत्वा ततः सकलं जगत् तथैव पश्यन्ति; ते एव बलहीनाः सन्तोऽत्यन्तसाधुतां भजन्ते।

Verse 44

अहो मायाकृतं कर्म खलाः कश्मलचेतसः । तावत्कुर्वन्ति कार्याणि यावत्स्यात्प्रबलं बलम् ॥ ४४ ॥

अहो! मायाकृतं खलानां कश्मलचेतसां कर्म; यावत् प्रबलं बलं तावत् ते कार्याणि कुर्वन्ति।

Verse 45

दासभावं च शत्रूणां वारस्त्रीणां च सौहृदम् । साधुभावं च सर्पाणां श्रेयस्कामो न विश्वसेत् ॥ ४५ ॥

शत्रूणां दासभावं वारस्त्रीणां सौहृदं सर्पाणां साधुभावं च श्रेयस्कामो न विश्वसेत्।

Verse 46

प्रहासं कुर्वते नित्यं यान्दन्तान्दर्शयन्खलाः । तानेव दर्शयन्त्याशु स्वसामर्थ्यविपर्यये ॥ ४६ ॥

खलाः नित्यं प्रहासं कुर्वन्तो दन्तान् दर्शयन्ति; स्वसामर्थ्यविपर्यये तानेव दन्तान् ते शीघ्रं दर्शयन्त्येव।

Verse 47

पिशुना जिह्वया पूर्वं परुषं प्रवदन्ति च । अतीव करुणं वाक्यं वदन्त्येव तथाबलाः ॥ ४७ ॥

पिशुनया जिह्वया पूर्वं परुषं वदन्ति ये नराः । पश्चाद् दुर्बलचित्तास्तेऽतीव करुणं वचो वदन्त्यपि ॥

Verse 48

श्रेयस्कामो भवेद्यस्तु नीतिशास्त्रार्थकोविदः । साधुत्वं समभावं च खलानां नैव विश्वसेत् ॥ ४८ ॥

श्रेयस्कामो नरः स्यात् नीतिशास्त्रार्थकोविदः । खलानां साधुतां चैव समभावं न विश्वसेत् ॥

Verse 49

दुर्जनं प्रणतिं यान्तं मित्रं कैतवशीलिनम् । दुष्टां भार्यां च विश्वस्तो मृत एव न संशयः ॥ ४९ ॥

दुर्जनं प्रणतिं यान्तं मित्रं कैतवशीलिनम् । दुष्टां भार्यां च विश्वस्तो मृत एव न संशयः ॥

Verse 50

मा रक्ष तस्मादेतान्वै गोरूपव्याघ्रकर्मिणः । हत्वैतानखिलान् दुष्टांस्त्वत्प्रसादान्महीं भजे ॥ ५० ॥

मा रक्ष तस्मादेतान्वै गोरूपव्याघ्रकर्मिणः । हत्वैतानखिलान् दुष्टांस्त्वत्प्रसादान्महीं भजे ॥

Verse 51

वशिष्ठस्तद्वचः श्रुत्वा सुप्रीतो मुनिसत्तमः । कराभ्यां सगरस्याङ्गं स्पृशन्निदमुवाच ह ॥ ५१ ॥

वशिष्ठस्तद्वचः श्रुत्वा सुप्रीतो मुनिसत्तमः । कराभ्यां सगरस्याङ्गं स्पृशन्निदमुवाच ह ॥

Verse 52

वसिष्ठ उवाच । साधु साधु महाभाग सत्यं वदसि सुव्रत । तथापि मद्वचः श्रुत्वा परां शान्तिं लभिष्यसि ॥ ५२ ॥

वसिष्ठ उवाच । साधु साधु महाभाग सत्यं वदसि सुव्रत । तथापि मद्वचः श्रुत्वा परां शान्तिं लभिष्यसि ॥ ५२ ॥

Verse 53

मयैते निहताः पूर्वं त्वत्प्रतिज्ञाविरोधिनः । हतानां हनने कीर्तिः का समुत्पद्यते वद ॥ ५३ ॥

मयैते निहताः पूर्वं त्वत्प्रतिज्ञाविरोधिनः । हतानां हनने कीर्तिः का समुत्पद्यते वद ॥ ५३ ॥

Verse 54

भूमीश जन्तवः सर्वे कर्मपाशेन यन्त्रिताः । तथापि पापैर्निहताः किमर्थं हंसि तान्पुनः ॥ ५४ ॥

भूमीश जन्तवः सर्वे कर्मपाशेन यन्त्रिताः । तथापि पापैर्निहताः किमर्थं हंसि तान्पुनः ॥ ५४ ॥

Verse 55

देहस्तु पापजनितः पूर्वमेवैनसा हतः । आत्मा ह्यभेद्यः पूर्णत्वाच्छास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ५५ ॥

देहस्तु पापजनितः पूर्वमेवैनसा हतः । आत्मा ह्यभेद्यः पूर्णत्वाच्छास्त्राणामेष निश्चयः ॥ ५५ ॥

Verse 56

स्वकर्मफलभोगानां हेतुमात्रा हि जन्तवः । कर्माणि दैवमूलानि दैवाधीनमिदं जगत् ॥ ५६ ॥

स्वकर्मफलभोगानां हेतुमात्रा हि जन्तवः । कर्माणि दैवमूलानि दैवाधीनमिदं जगत् ॥ ५६ ॥

Verse 57

यस्माद् दैवं हि साधुनां रक्षिता दुष्टशिक्षिता । ततो नरैरस्वतन्त्रैः किं कार्यं साध्यते वद ॥ ५७ ॥

यतो हि दैवमेव साधूनां रक्षकं दुष्टानां च शिक्षकम्। तस्मादस्वतन्त्रैर्नरैः किं कर्म साध्यते, तत् मे वद॥

Verse 58

शरीरं पापसंभूतं पापेनैव प्रवर्तते । पापमूलमिदं ज्ञात्वा कथं हन्तुं समुद्यतः ॥ ५८ ॥

शरीरं पापसम्भूतं पापेनैव प्रवर्तते। पापमूलमिदं ज्ञात्वा कथं हन्तुं समुत्सहेत्॥

Verse 59

आत्मा शुद्धोऽपि देहस्थो देहीति प्रोच्यते बुधैः । तस्मादिदं वपुर्भूप पापमूलं न संशयः ॥ ५९ ॥

आत्मा शुद्धोऽपि देहस्थो देहीति बुधैः प्रकीर्तितः। तस्माद्भूप वपुरेतत् पापमूलं न संशयः॥

Verse 60

पापमूलवपुर्हन्तुः का कीर्तिस्तव बाहुज । भविष्यतीति निश्चित्य नैतान्हिंसीस्ततः सुत ॥ ६० ॥

पापमूलवपुर्हन्तुः का कीर्तिस्तव बाहुज। इति निश्चित्य तात त्वं नैतान् हिंसीः कदाचन॥

Verse 61

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं विरराम स कोपतः । स्पृशन्करेण सगरं नन्दनं मुनयस्तदा ॥ ६१ ॥

इति श्रुत्वा गुरोर्वाक्यं स कोपाद्विरराम ह। ततः मुनयस्तत्र नन्दनस्य सगरं करेणास्पृशन्॥

Verse 62

अथाथर्वनिधिस्तस्य सगरस्य महात्मनः । राज्याभिषेकं कृतवान्मुनिभिः सह सुव्रतैः ॥ ६२ ॥

अथ तस्य महात्मनः सगरस्य अथर्वनिधिः सुव्रतैर्मुनिभिः सह राज्याभिषेकं विधिवत् कृतवान् ॥

Verse 63

भार्याद्वयं च तस्यासीत्केशिनी सुमतिस्तथा । काश्यपस्य विदर्भस्य तनये मुनिसत्तम ॥ ६३ ॥

तस्य भूपस्य भार्याद्वयं बभूव—केशिनी सुमतिश्च; विदर्भदेशीयस्य काश्यपस्य तनये, हे मुनिसत्तम ॥

Verse 64

राज्ये प्रतिष्ठिते दृष्ट्वा मुनिरौर्वस्तपोनिधिः । वनादागत्य राजानं संभाष्य स्वाश्रमं ययौ ॥ ६४ ॥

राज्ये सुदृढे प्रतिष्ठिते दृष्ट्वा तपोनिधिर्मुनिरौर्वो वनादागत्य राजानं संभाष्य स्वाश्रमं जगाम ॥

Verse 65

कदाचित्तस्य भूपस्य भार्याभ्यां प्रार्थितो मुनिः । वरं ददावपत्यार्थमौर्वो भार्गवमन्त्रवित् ॥ ६५ ॥

कदाचित् तस्य भूपस्य भार्याभ्यां प्रार्थितो और्वो भार्गवमन्त्रवित् मुनिर्अपत्यार्थं वरं ददौ ॥

Verse 66

क्षणं ध्यानस्थितो भूत्वा त्रिकालज्ञो मुनीश्वरः । केशिनीं सुमतिं चैव इदमाह प्रहर्षयन् ॥ ६६ ॥

क्षणं ध्यानस्थितो भूत्वा त्रिकालज्ञो मुनीश्वरः केशिनीं सुमतिं चैव प्रहर्षयन्निदं वचः अब्रवीत् ॥

Verse 67

और्व उवाच । एका वंशधरं चैकमन्या षडयुतानि च । अपत्यार्थं महाभागे वृणुतां च यथेप्सितम् ॥ ६७ ॥

और्व उवाच—हे महाभागे, एका धेनुः एकं वंशधरं पुत्रं प्रदास्यति, अन्याऽपि षडयुतानि पुत्रान् दास्यति। अपत्यार्थं यथेप्सितं वृणुताम्॥

Verse 68

अथ श्रुत्वा वचस्तस्य मुनेरौर्वस्य नारद । केशिन्येकं सुतं वव्रे वंशसन्तानकारणम् ॥ ६८ ॥

अथ तस्य मुनेरौर्वस्य वचः श्रुत्वा, हे नारद, केशिनी वंशसन्तानकारणाय एकमेव सुतं वव्रे॥

Verse 69

तथा षष्टिसहस्राणि सुमत्या ह्यभवन्सुताः । नाम्नासमंजाः केशिन्यास्तनयो मुनिसत्तम ॥ ६९ ॥

तथा सुमत्याः षष्टिसहस्राणि सुताः समभवन्। केशिन्यास्तु तनयो नाम्ना समंजाः, हे मुनिसत्तम॥

Verse 70

असमंजास्तु कर्माणि चकारोन्मत्तचेष्टितः । तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे ह्यासन्दुर्वृत्तचेतसः ॥ ७० ॥

असमंजास्तु उन्मत्तचेष्टितः सन् विगर्हितानि कर्माणि चकार। तं दृष्ट्वा सागराः सर्वे दुर्वृत्तचेतसोऽभवन्॥

Verse 71

तद्बालभावं संदुष्टं ज्ञात्वा बाहुसुतो नृपः । चिन्तयामास विधिवत्पुत्रकर्म विगर्हितम् ॥ ७१ ॥

तस्य बालभावं संदुष्टं ज्ञात्वा बाहुसुतो नृपः विधिवत् पुत्रकर्म विगर्हितं चिन्तयामास॥

Verse 72

अहो कष्टतरा लोके दुर्जनानां हि संगतिः । कारुकैस्ताड्यते वह्निरयः संयोगमात्रतः ॥ ७२ ॥

अहो लोके दुर्जनसङ्गतिः परमकष्टतरा; लोहारैः स्पर्शमात्रेणायसा वह्निरपि ताड्यते ॥

Verse 73

अंशुमान्नाम तनयो बभूव ह्यसमंजसः । शास्त्रज्ञो गुणवान्धर्मी पितामहहिते रतः ॥ ७३ ॥

असमञ्जसस्य तनयोऽंशुमान्नाम बभूव; स शास्त्रज्ञो गुणवान् धर्मी पितामहहिते रतः ॥

Verse 74

दुर्वृत्ताः सागराः सर्वे लोकोपद्र वकारिणः । अनुष्ठानवतां नित्यमन्तराया भवन्ति ते ॥ ७४ ॥

दुर्वृत्ताः सागराः सर्वे लोकोपद्रवकारिणः; अनुष्ठानवतां नित्यं तेऽन्तरायाः भवन्ति ॥

Verse 75

हुतानि यानि यज्ञेषु हवींषि विधिवद् द्विजैः । बुभुजे तानि सर्वाणि निराकृत्य दिवौकसः ॥ ७५ ॥

यज्ञेषु द्विजैर्विधिवद्धुतानि हवींषि यानि; दिवौकसः निराकृत्य स तानि सर्वाणि बुभुजे ॥

Verse 76

स्वर्गादाहृत्य सततं रम्भाद्या देवयोषितः । भजन्ति सागरास्ता वै कचग्रहबलात्कृताः ॥ ७६ ॥

स्वर्गादाहृत्य सततं रम्भाद्या देवयोषितः; कचग्रहबलात्कृताः सागरास्ता वै भजन्ति ॥

Verse 77

पारिजातादिवृक्षाणां पुष्पाण्याहृत्य ते खलाः । भूषयन्ति स्वदेहानि मद्यपानपरायणाः ॥ ७७ ॥

पारिजातादिवृक्षाणां पुष्पाण्याहृत्य ते खलाः मद्यपानपरायणाः स्वदेहानि भूषयन्ति केवलम् ॥

Verse 78

साधुवृत्तीः समाजह्रुः सदाचाराननाशयन् । मित्रैश्च योद्धुमारब्धा बलिनोऽत्यन्तपापिनः ॥ ७८ ॥

साधुवृत्तीः समाजह्रुः सदाचाराननाशयन् । मित्रैश्च योद्धुमारब्धा बलिनोऽत्यन्तपापिनः ॥

Verse 79

एतद् दृष्ट्वातितुःखार्ता देवा इन्द्र पुरोगमाः । विचारं परमं चक्रुरेतेषां नाशहेतवे ॥ ७९ ॥

एतद् दृष्ट्वातितुःखार्ता देवा इन्द्रपुरोगमाः । विचारं परमं चक्रुरेतेषां नाशहेतवे ॥

Verse 80

निश्चित्य विबुधाः सर्वे पातालान्तरगोचरम् । कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरूपिणः ॥ ८० ॥

निश्चित्य विबुधाः सर्वे पातालान्तरगोचरम् । कपिलं देवदेवेशं ययुः प्रच्छन्नरूपिणः ॥

Verse 81

ध्यायन्तमात्मनात्मानं परानन्दैकविग्रहम् । प्रणम्य दण्डवद् भूमौ तुष्टुवुस्त्रिदशास्ततः ॥ ८१ ॥

ध्यायन्तमात्मनात्मानं परानन्दैकविग्रहम् । प्रणम्य दण्डवद् भूमौ तुष्टुवुस्त्रिदशास्ततः ॥

Verse 82

देवा ऊचुः । नमस्ते योगिने तुभ्यं सांख्ययोगरताय च । नररूपप्रतिच्छन्नजिष्णवे विष्णवे नमः ॥ ८२ ॥

देवा ऊचुः—नमस्ते योगिने तुभ्यं सांख्ययोगरताय च। नररूपप्रतिच्छन्नजिष्णवे विष्णवे नमः॥

Verse 83

नमः परेशभक्ताय लोकानुग्रहहेतवे । संसारारण्यदावाग्ने धर्मपालनसेतवे ॥ ८३ ॥

नमः परेशभक्ताय लोकानुग्रहहेतवे। संसारारण्यदावाग्ने धर्मपालनसेतवे॥

Verse 84

महते वीतरागाय तुभ्यं भूयो नमो नमः । सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान् ॥ ८४ ॥

महते वीतरागाय तुभ्यं भूयो नमो नमः। सागरैः पीडितानस्मांस्त्रायस्व शरणागतान्॥

Verse 85

कपिल उवाच । ये तु नाशमिहेच्छंतिं यशोबलधनायुषाम् । त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्चर्यं सुरोत्तमाः ॥ ८५ ॥

कपिल उवाच—ये तु नाशमिहेच्छन्ति यशोबलधनायुषाम्। त एव लोकान्बाधन्ते नात्राश्चर्यं सुरोत्तमाः॥

Verse 86

यस्तु बाधितुमिच्छेत जनान्निरपराधिनः । तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः ॥ ८६ ॥

यस्तु बाधितुमिच्छेत जनान्निरपराधिनः। तं विद्यात्सर्वलोकेषु पापभोगरतं सुराः॥

Verse 87

कर्मणा मनसा वाचा यस्त्वन्यान्बाधते सदा । तं हन्ति दैवमेवाशु नात्र कार्या विचारणा ॥ ८७ ॥

कर्मणा मनसा वाचा यः सदा परान् बाधते, तं दैवमेव शीघ्रं हन्ति; अत्र विचारणा न कार्या॥

Verse 88

अल्पैरहोभिरेवैते नाशमेष्यन्ति सागराः । इत्युक्ते मुनिना तेन कपिलेन महात्मना । प्रणम्य तं यथान्यायं गता नाकं दिवौकसः ॥ ८८ ॥

महात्मना मुनिना कपिलेनोक्ते—“अल्पैरेव अहोभिर् एते सागराः नाशं यास्यन्ति” इति; दिवौकसः तं यथान्यायं प्रणम्य स्वर्गं जग्मुः॥

Verse 89

अत्रान्तरे तु सगरो वसिष्ठाद्यैर्महर्षिभिः । आरेभे हयमेधाख्यं यज्ञं कर्त्तुमनुत्तमम् ॥ ८९ ॥

अथान्तरे सगरो राजा वसिष्ठप्रमुखैर्महर्षिभिः सह, अनुत्तमं हयमेधाख्यं यज्ञमारब्धवान्॥

Verse 90

तद्यज्ञे योजितं सप्तिमपहृत्य सुरेश्वरः । पाताले स्थापयामास कपिलो यत्र तिष्ठति ॥ ९० ॥

तस्मिन् यज्ञे नियोजितं सप्तिं अपहृत्य सुरेश्वरः, कपिलस्य निवासे पाताले तं स्थापयामास॥

Verse 91

गूढविग्रहशक्रेण हृतमश्वं तु सागराः । अन्वेष्टुं बभ्रमुर्लोकान् भूरादींश्च सुविस्मिताः ॥ ९१ ॥

गूढविग्रहधारी शक्रेण हृतमश्वं ज्ञात्वा, सगरपुत्राः सुविस्मिताः भूरादीन् लोकान् अन्वेष्टुं बभ्रमुः॥

Verse 92

अदृष्टसप्तयस्ते च पातालं गन्तुमुद्यताः । चख्नुर्महीतलं सर्वमेकैको योजनं पृथक् ॥ ९२ ॥

अदृष्टाः ते सप्त जनाः पातालं गन्तुमुद्यताः। पृथक् पृथग् एकैकः योजनपरिमाणं महीतलं सर्वं चख्नुः॥

Verse 93

मृत्तिकां खनितां ते चोदधितीरे समाकिरन् । तद्द्वारेण गताः सर्वे पातालं सगरात्मजाः ॥ ९३ ॥

खनितां मृत्तिकां ते समुद्रतीरे समाकिरन्। तेनैव द्वारेण सर्वे सगरात्मजाः पातालं गताः॥

Verse 94

विचिन्वन्ति हयं तत्र मदोन्मत्ता विचेतसः ॥ ९४ ॥

तत्र ते हयं विचिन्वन्ति मदोन्मत्ताः विचेतसः। गर्वमदेन मोहितचित्ताः विवेकं जहुः॥

Verse 95

तत्रापश्यन्महात्मानं कोटिसूर्यसमप्रभम् । कपिलं ध्याननिरतं वाजिनं च तदन्तिके ॥ ९५ ॥

तत्रापश्यत् महात्मानं कपिलं कोटिसूर्यसमप्रभम्। ध्याननिरतं तस्य चान्तिके वाजिनं ददर्श॥

Verse 96

ततः सर्वे तु संरब्धा मुनिं दृष्ट्वाऽतिवेगतः । हन्तुमुद्युक्तमनसो विद्र वन्तः समासदन् ॥ ९६ ॥

ततः सर्वे संरब्धाः मुनिं दृष्ट्वा अतिवेगतः। हन्तुमुद्युक्तमनसो धावन्तः समासदन्॥

Verse 97

हन्यतां हन्यतामेष वध्यतां वध्यतामयम् । गृह्यतां गृह्यतामाशु इत्यूचुस्ते परस्परम् ॥ ९७ ॥

“हन्यतां हन्यतामेष, वध्यतां वध्यतामयम्। गृह्यतां गृह्यतामाशु”—इति ते परस्परं क्रोशन्तोऽब्रुवन्॥

Verse 98

हृताश्वं साधुभावेन बकवद्ध्य्नातत्परम् । सन्ति चाहो खला लोके कुर्वन्त्याडम्बरं महत् ॥ ९८ ॥

साधुभावं समालम्ब्य हृताश्वं स व्यमोहनत्। बकवद्ध्यानतत्परः केवलं बाह्यरूपतः॥ अहो खलाः प्रपञ्चेऽस्मिन् महदाडम्बरं कुर्वन्ति॥

Verse 99

इत्युच्चरन्तो जहसुः कपिलं ते मुनीश्वरम् । समस्तेन्द्रि यसन्दोहं नियम्यात्मानमात्मनि ॥ ९९ ॥

इत्युच्चरन्तो जहसुः कपिलं ते मुनीश्वरम्। समस्तेन्द्रियसन्दोहं नियम्यात्मानमात्मनि न्यधात्॥

Verse 100

आस्थितः कपिलस्तेषां तत्कर्म ज्ञातवान्नहि ॥ १०० ॥

कपिलस्तेषु तत्रैव स्थितोऽपि तद् कर्म नाज्ञासीत्॥

Verse 101

आसन्नमृत्यवस्ते तु विनष्टमतयो मुनिम् । पद्भिः संताडयामासुर्बाहूं च जगृहुः परे ॥ १०१ ॥

आसन्नमृत्युम् तं मुनिं विनष्टमतयस्ते पद्भिः संताडयामासुः; परे तु बाहू जगृहुः॥

Verse 102

ततस्त्यक्तसमाधिस्तु स मुनिर्विस्मितस्तदा । उवाच भावगम्भीरं लोकोपद्र वकारिणः ॥ १०२ ॥

ततः समाधिं परित्यज्य स मुनिर्विस्मितोऽभवत् । लोकदुःखप्रशमनाय भावगम्भीरं वचोऽब्रवीत् ॥

Verse 103

एश्वर्यमदमत्तानां क्षुधितानां च कामिनाम् । अहंकारविमूढानां विवेको नैव जायते ॥ १०३ ॥

ऐश्वर्यमदमत्यानां क्षुधार्तानां च कामिनाम् । अहंकारविमूढानां विवेको नोपजायते ॥

Verse 104

निधेराधारमात्रेण मही ज्वलति सर्वदा । तदेव मानवा भुक्त्वा ज्वलन्तीति किमद्भुतम् ॥ १०४ ॥

निधेः सन्निधिमात्रेण मही ज्वलति सर्वदा । तदेव भुक्त्वा मानवाः ज्वलन्तीति न विस्मयः ॥

Verse 105

किमत्र चित्रं सुजनं बाधन्ते यदि दुर्जनाः । महीरुहांश्चानुतटे पातयन्ति नदीरयाः ॥ १०५ ॥

किमत्र चित्रं यत् सुजनं बाधन्ते दुर्जनाः । नदीरयाः तटे स्थितान् महीरुहानपि पातयन्ति ॥

Verse 106

यत्र श्रीर्यौवनं वापि शारदा वापि तिष्ठति । तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मूर्खत्वं चापि जायते ॥ १०६ ॥

यत्र श्रीर्यौवनं विद्या शारदा च प्रतिष्ठिता । तत्राश्रीर्वृद्धता नित्यं मूर्खत्वं चोपजायते ॥

Verse 107

अहो कनकमाहात्म्यमाख्यातुं केन शक्यते । नामसाम्यदहो चित्रं धत्तूरोऽपि मदप्रदः ॥ १०७ ॥

अहो कनकमाहात्म्यं पूर्णतया वक्तुं केन शक्यते? नामसाम्यं खलु चित्रम्—धत्तूरोऽपि मदप्रदः॥

Verse 108

भवेद्यदि खलस्य श्रीः सैव लोकविनाशिनी । यथा सखाग्नेः पवनः पन्नगस्य यथा विषम् ॥ १०८ ॥

यदि खलस्य श्रीर्भवेत् सा एव लोकविनाशिनी; यथा सखाग्नेः पवनः, पन्नगस्य यथा विषम्॥

Verse 109

अहो धनमदान्धस्तु पश्यन्नपि न पश्यति । यदि पश्यत्यात्महितं स पश्यति न संशयः ॥ १०९ ॥

अहो धनमदान्धः पश्यन्नपि न पश्यति; यः पश्यत्यात्महितं स एव पश्यति न संशयः॥

Verse 110

इत्युक्त्वा कपिलः क्रुद्धो नेत्राभ्यां ससृजेऽनलम् । स वह्निः सागरान्सर्वान्भस्मसादकरोत्क्षणात् ॥ ११० ॥

इत्युक्त्वा कपिलः क्रुद्धो नेत्राभ्यां ससृजेऽनलम्; स वह्निः सागरान् सर्वान् भस्मसादकरोत्क्षणात्॥

Verse 111

यन्नेत्रजानलं दृष्ट्वा पातालतलवासिनः । अकालप्रलयं मत्वा च्रुकुशुः शोकलालसाः ॥ १११ ॥

यन्नेत्रजानलं दृष्ट्वा पातालतलवासिनः; अकालप्रलयं मत्वा चुक्रुशुः शोकलालसाः॥

Verse 112

तदग्नितापिताः सर्वे दन्दशूकाश्च राक्षसाः । सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः ॥ ११२ ॥

तदग्नितापिताः सर्वे दन्दशूकाश्च राक्षसाः । सागरं विविशुः शीघ्रं सतां कोपो हि दुःसहः ॥

Verse 113

अथ तस्य महीपस्य समागम्याध्वरं तदा । देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते ॥ ११३ ॥

अथ तस्य महीपस्य समागम्याध्वरं तदा । देवदूत उवाचेदं सर्वं वृत्तं हि यक्षते ॥

Verse 114

एतत्समाकर्ण्य वचः सगरःसर्ववित्प्रभुः । दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचातिहर्षितः ॥ ११४ ॥

एतत्समाकर्ण्य वचः सगरःसर्ववित्प्रभुः । दैवेन शिक्षिता दुष्टा इत्युवाचातिहर्षितः ॥

Verse 115

माता वा जनको वापि भ्राता वा तनयोऽपि वा । अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते ॥ ११५ ॥

माता वा जनको वापि भ्राता वा तनयोऽपि वा । अधर्मं कुरुते यस्तु स एव रिपुरिष्यते ॥

Verse 116

यस्त्वधर्मेषु निरतः सर्वलोकविरोधकृत् । तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः ॥ ११६ ॥

यस्त्वधर्मेषु निरतः सर्वलोकविरोधकृत् । तं रिपुं परमं विद्याच्छास्त्राणामेष निर्णयः ॥

Verse 117

सगरः पुत्रनाशेऽपि न शुशोच मुनीश्वरः । दुर्वृत्तनिधनं यस्मात्सतामुत्साहकारणम् ॥ ११७ ॥

सगरो मुनीश्वरः पुत्रनाशेऽपि न शुशोच; यतः दुर्वृत्तानां निधनं सतां उत्साहवर्धनकारणं भवति ॥

Verse 118

यज्ञेष्वनधिकारत्वादपुत्राणामिति स्मृतेः । पौत्रं तमंशुमन्तं हि पुत्रत्वे कृतवान्प्रभुः ॥ ११८ ॥

स्मृतौ यज्ञेष्वनधिकारत्वं अपुत्राणां निगद्यते; तस्मात् प्रभुः पौत्रम् अंशुमन्तं पुत्रत्वेनाङ्गीकृतवान् ॥

Verse 119

असमञ्जस्सुतं तं तु सुधियं वाग्विदां वरम् । युयोज सारविद् भूयो ह्यश्वानयनकर्मणि ॥ ११९ ॥

असमञ्जसः सुतं तं सुधियं वाग्विदां वरम्; सारविद् भूयः अश्वानयनकर्मणि युयोज ॥

Verse 120

स गतस्तद्बिलद्वारे दृष्ट्वा तं मुनिपुङ्गवम् । कपिलं तेजसां राशिं साष्टाङ्गं प्रणनाम ह ॥ १२० ॥

स तद्बिलद्वारं गत्वा मुनिपुङ्गवं कपिलं तेजसां राशिं दृष्ट्वा साष्टाङ्गं प्रणनाम ॥

Verse 121

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा विनयेनाग्रतः स्थितः । उवाच शान्तमनसं देवदेवं सनातनम् ॥ १२१ ॥

कृताञ्जलिपुटो विनयेनाग्रतः स्थित्वा शान्तमनसं देवदेवं सनातनम् उवाच ॥

Verse 122

अंशुमानुवाच । दौःशील्यं यत्कृतं ब्रह्मन्मत्पितृव्यैः क्षमस्व तत् । परोपकारनिरताः क्षमासारा हि साधवः ॥ १२२ ॥

अंशुमानुवाच— ब्रह्मन्, मत्पितृव्यैः कृतं यद्दौःशील्यं तत् क्षमस्व। परोपकारनिरताः साधवः, क्षमा हि तेषां सारभूता॥

Verse 123

दुर्जनेष्वपि सत्वेषु दयां कुर्वन्ति साधवः । नहि संहरते ज्योत्स्नां चन्द्र श्चाण्डालवेश्मनः ॥ १२३ ॥

दुर्जनेष्वपि सत्त्वेषु साधवो दयां कुर्वन्ति; चन्द्रः चाण्डालवेश्मनः अपि ज्योत्स्नां न संहरति॥

Verse 124

बाध्यमानोऽपि सुजनः सर्वेषां सुखकृद् भवेत् । ददाति परमां तुष्टिं भक्ष्यमाणोऽमरैः शशी ॥ १२४ ॥

बाध्यमानोऽपि सुजनः सर्वेषां सुखकृद् भवेत्; अमरैर्भक्ष्यमाणोऽपि शशी परमां तुष्टिं ददाति॥

Verse 125

दारितश्छिन्न एवापि ह्यामोदेनैव चन्दनः । सौरभं कुरुते सर्वं तथैव सुजनो जनः ॥ १२५ ॥

दारितश्छिन्न एवापि चन्दनः स्वामोदेनैव सर्वं सौरभं करोति; तथैव सुजनो जनः क्लेशेऽपि सर्वहितं करोति॥

Verse 126

क्षान्त्या च तपसाचारैस्तद्गुणज्ञा मुनीश्वराः । सञ्जातं शासितुं लोकांस्त्वां विदुः पुरुषोत्तम ॥ १२६ ॥

क्षान्त्या तपसाचारैश्च तव गुणज्ञा मुनीश्वराः; त्वां पुरुषोत्तम, लोकानां शासनाय प्रादुर्भूतं विदुः॥

Verse 127

नमो ब्रह्मन्मुने तुभ्यं नमस्ते ब्रह्ममूर्त्तये । नमो ब्रह्मण्यशीलाय ब्रह्मध्यानपराय च ॥ १२७ ॥

नमो ब्रह्मन्मुने तुभ्यं नमस्ते ब्रह्ममूर्त्तये । नमो ब्रह्मण्यशीलाय ब्रह्मध्यानपराय च ॥ १२७ ॥

Verse 128

इति स्तुतो मुनिस्तेन प्रसन्नवदनस्तदा । वरं वरय चेत्याह प्रसन्नोऽस्मि तवानघ ॥ १२८ ॥

इति स्तुतो मुनिस्तेन प्रसन्नवदनस्तदा । वरं वरय चेत्याह प्रसन्नोऽस्मि तवानघ ॥ १२८ ॥

Verse 129

एवमुक्ते तु मुनिना ह्यंशुमान्प्रणिपत्य तम् । प्रापयास्मत्पितॄन्ब्राह्मं लोकमित्यभ्यभाषत ॥ १२९ ॥

एवमुक्ते तु मुनिना ह्यंशुमान्प्रणिपत्य तम् । प्रापयास्मत्पितॄन्ब्राह्मं लोकमित्यभ्यभाषत ॥ १२९ ॥

Verse 130

ततस्तस्यातिसंतुष्टो मुनिः प्रोवाच सादरम् । गङ्गामानीय पौत्रस्ते नयिष्यति पितॄन्दिवम् ॥ १३० ॥

ततस्तस्यातिसंतुष्टो मुनिः प्रोवाच सादरम् । गङ्गामानीय पौत्रस्ते नयिष्यति पितॄन्दिवम् ॥ १३० ॥

Verse 131

त्वत्पौत्रेण समानीता गङ्गा पुण्यजला नदी । कृत्वैतान्धूतपापान्वै नयिष्यति परं पदम् ॥ १३१ ॥

त्वत्पौत्रेण समानीता गङ्गा पुण्यजला नदी । कृत्वैतान्धूतपापान्वै नयिष्यति परं पदम् ॥ १३१ ॥

Verse 132

प्रापयैनं हयं वत्स यतः स्यात्पूर्णमध्वरम् । पितामहान्तिकं प्राप्य साश्वं वृत्तं न्यवेदयत् ॥ १३२ ॥

वत्स, एनं यज्ञाश्वं प्रापय, येनाध्वरः पूर्णतां याति। पितामहस्य सन्निधिं प्राप्य साश्वं सर्ववृत्तान्तं न्यवेदयत्॥

Verse 133

सगरस्तेन पशुना तं यज्ञं ब्राह्मणैः सह । विधाय तपसा विष्णुमाराध्याप पदं हरेः ॥ १३३ ॥

सगरः तेनैव पशुना ब्राह्मणैः सह तं यज्ञं विधाय। तपसा विष्णुमाराध्य हरेः परमं पदमाप॥

Verse 134

जज्ञे ह्यंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतः । तस्माद्भगीरथो जातो यो गङ्गामानयद्दिवः ॥ १३४ ॥

अंशुमतः पुत्रो दिलीप इति विश्रुतो जज्ञे। तस्माद्भगीरथो जातो यो दिवो गङ्गामानयत्॥

Verse 135

भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा ददौ मुने । गङ्गां भगीरथायाथ चिन्तयामास धारणे ॥ १३५ ॥

भगीरथस्य तपसा तुष्टो ब्रह्मा, मुने, गङ्गां तस्मै ददौ। अथ भगीरथो धारणे चिन्तयामास॥

Verse 136

ततश्च शिवमाराध्य तद्द्वारा स्वर्णदीं भुवम् । आनीय तज्जलैः स्पृष्ट्वा पूतान्निन्ये दिवं पितॄन् ॥ १३६ ॥

ततः शिवमाराध्य तद्द्वारा स्वर्णदीं भुवम् आनीय। तज्जलैः पितॄन् स्पृष्ट्वा पूतान् कृत्वा दिवं निन्ये॥

Verse 137

भगीरथान्वये जातः सुदासो नाम भूपतिः । तस्य पुत्रो मित्रसहः सर्वलोकेषु विश्रुतः ॥ १३७ ॥

भगीरथस्य वंशे सुदासो नाम भूपतिः समजायत। तस्य पुत्रो मित्रसहः सर्वलोकेषु विश्रुतः॥

Verse 138

वसिष्ठशापात्प्राप्तः स सौदासौ राक्षसीं तनुम् । गङ्गाबिन्दुनिषेकेण पुनर्मुक्तो नृपोऽभवत् ॥ १३८ ॥

वसिष्ठशापेन स सौदासो राक्षसीं तनुं प्राप्तवान्। गङ्गाजलबिन्दुनिषेकेण पुनर्मुक्तो नृपोऽभवत्॥

Verse 139

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे गङ्गामाहात्म्यं नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे पूर्वभागे प्रथमपादे ‘गङ्गामाहात्म्यं’ नाम अष्टमोऽध्यायः समाप्तः॥