Shloka 34
Adhyaya 72 — The Reconciliation Rite, Sarasvati Sacrifice, and the Birth of Uttama Manu (Auttama Manvantara Prelude)
Sanskrit
तत्र तस्य तया सार्धं रमतः पृथिवीपतेः ।
जगाम कालः सुमहान् प्रजाः पालयतस्तथा ॥
Transliteration
tatra tasya tayā sārdhaṃ ramataḥ pṛthivīpateḥ | jagāma kālaḥ sumahān prajāḥ pālayatas tathā ||
Translation
तत्र सा सह तेन भूपतिना रममाणा दीर्घं कालं व्यतीयाय; स च प्रजाः पालयन् स्थितः।
Word by Word
तत्रthere
तत्र:
अधिकरण (Adhikaraṇa/Location)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formदेशवाचक अव्यय (locative adverb)
तस्यof him
तस्य:
सम्बन्ध (Sambandha/Possessor)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन
तयाwith her
तया:
सह/करण (Saha/Instrumental)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), एकवचन
सार्धम्together with
सार्धम्:
सह (Saha/Association)
TypeIndeclinable
Rootसार्धम् (अव्यय)
Formसहार्थक अव्यय (comitative particle)
रमतःof (him) enjoying/sporting
रमतः:
सम्बन्ध (Sambandha/Genitive absolute-like)
TypeVerb
Rootरम् (धातु) + शतृ (वर्तमान कृदन्त)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त; पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन (of one who is sporting)
पृथिवीपतेःof the lord of the earth (king)
पृथिवीपतेः:
सम्बन्ध (Sambandha/Possessor)
TypeNoun
Rootपृथिवी + पति (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (पृथिव्याः पतिः)
जगामpassed/went by
जगाम:
क्रिया (Kriyā/Verb)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formलिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
कालःtime
कालः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन
सुमहान्very great
सुमहान्:
विशेषण (Viśeṣaṇa/Qualifier)
TypeAdjective
Rootसु + महान् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण
प्रजाःthe subjects
प्रजाः:
कर्म (Karma/Object)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति (2nd/Accusative), बहुवचन
पालयतःof (him) protecting
पालयतः:
सम्बन्ध (Sambandha/Genitive)
TypeVerb
Rootपालय् (पाल् caus.) (धातु) + शतृ
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त; पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन (of one who is protecting)
तथाthus/likewise
तथा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formप्रकारवाचक अव्यय (manner adverb)
Speakers
Mārkaṇḍeya narrating
Key Themes
Kingship dutiesProtection of subjectsTime progression
FAQs
Householder/royal enjoyment is not condemned when paired with responsibility; the king’s legitimacy is tied to prajā-pālana (protecting subjects).
Vaṃśānucarita: a standard Purāṇic bridge verse marking elapsed time before a dynastic birth/event.
Time (kāla) is the unseen agent that ripens boons into events; righteous action sustains order while destiny matures.