
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र से कहता है—रात्रि-युद्ध की भयावह घड़ी में राक्षसराज अलायुध रणभूमि में प्रवेश करता है; उसके स्वरूप, रथ और अग्नि-सदृश तेज का वर्णन होते ही पाण्डव-सेना में सिहरन दौड़ जाती है। → हजारों विकराल राक्षसों से घिरा अलायुध विशाल सेना सहित दुर्योधन के पास आता है। वह पुराने वैर को स्मरण करता है और दुर्योधन से कहता है कि तुम अपनी सेना रोक लो—पाण्डवों से युद्ध हम करेंगे। दुर्योधन की स्वीकृति पाकर वह पुरुषादकों (मानवभक्षी राक्षसों) के साथ भीम की ओर तीव्र गति से बढ़ता है और पाण्डववाहिनी को रथ से रौंदते-भगाते हुए बिजली-युक्त मेघ की भाँति रण में घूमता है। → अलायुध का उन्मत्त संकल्प प्रकट होता है—वह भीमसेन को तथा हिडिम्बापुत्र घटोत्कच को (मन्त्रियों सहित) मारने, और कृष्ण-नेतृत्व वाले कुन्तीपुत्रों को संहार कर अपने अनुचरों सहित ‘भक्षण’ करने की प्रतिज्ञा करता है; पाण्डवों के श्रेष्ठ योद्धा चारों ओर से हर्ष और क्रोध में उसे घेरकर भिड़ जाते हैं। → अध्याय का अंत निर्णायक वध पर नहीं, बल्कि अलायुध के रण-प्रवेश, उसकी प्रतिज्ञा, और पाण्डव-वीरों द्वारा उसे चारों ओर से घेर लेने पर टिकता है—रात्रि-युद्ध की दिशा एक नए राक्षसी तूफान की ओर मुड़ जाती है। → घेराव के बाद अगला प्रश्न खुला रह जाता है—क्या भीम/घटोत्कच अलायुध की इस राक्षसी धारा को रोक पाएँगे, या पाण्डव-सेना और अधिक विचलित होगी?
Verse 1
औपनआक्ाा बछ। अर: षट्सप्तत्याधेकशततमो< ध्याय: अलायुथका युद्धस्थलमें प्रवेश तथा उसके स्वरूप और रथ आदिका वर्णन संजय उवाच तस्मिंस्तथा वर्तमाने कर्णराक्षसयोर्मथे अलायुधो राक्षसेन्द्रो वीर्यवानभ्यवर्तत
सञ्जय उवाच—राजन्, तस्मिंस्तथा वर्तमाने कर्णराक्षसयोर्मथे वीर्यवान् राक्षसेन्द्रः अलायुधो रणभूमिं प्रविश्य तत्राभ्यवर्तत।
Verse 2
महत्या सेनया युक्तो दुर्योधनमुपागमत् | राक्षसानां विरूपाणां सहस्रै: परिवारित:,वह सहस्रों विकराल रूपवाले राक्षसोंसे घिरकर अपनी विशाल सेनाके साथ दुर्योधनके पास आया
महत्या सेनया युक्तः सहस्रैर्विरूपै राक्षसैः परिवारितश्च स दुर्योधनमुपागमत्।
Verse 3
नानारूपधरैवीैरिे: पूर्ववैरमनुस्मरन् तस्य ज्ञातिर्हि विक्रान्तो ब्राह्मणादो बको हत:
नानारूपधरैर्वीरै राक्षसैः सह स तत्रागमत्, पूर्ववैरमनुस्मरन्; तस्य हि ज्ञातिर्विक्रान्तो ब्राह्मणादो बकः भीमसेनेन हतः।
Verse 4
किर्मीरश्व॒ महातेजा हैडिम्बश्न सखा तदा । स दीर्घकालाध्युषितं पूर्ववैरमनुस्मरन्
सञ्जय उवाच—तदा महातेजाः किर्मीरश्च हैडिम्बश्च तस्य सखायौ ताभ्यां एव हस्ताभ्यां निहतौ। स दीर्घकालाध्युषितं पूर्ववैरमनुस्मरन् तस्मिन्काले पुनः पुनः तदेव स्मारयामास।
Verse 5
विज्ञायैतन्निशायुद्ध जिघांसुर्भीममाहवे । स मत्त इव मातड्: संक़्रुद्ध इव चोरग:
सञ्जय उवाच—एतन्निशायुद्धमिति विज्ञाय, भीमं हन्तुमिच्छन् स आहवे प्रविवेश। स मत्त इव मातङ्गः, संक्रुद्ध इव चोरगः।
Verse 6
विदितं ते महाराज यथा भीमेन राक्षसा:
सञ्जय उवाच—विदितं ते महाराज यथा भीमेन राक्षसाः कृताः।
Verse 7
परामर्शश्व॒ कन्याया हिडिम्बाया: कृत: पुरा
सञ्जय उवाच—पुरा कन्याया हिडिम्बायाः परामर्शः कृतः।
Verse 8
तमहं सगणं राजन् सवाजिरथकुज्जरम्
सञ्जय उवाच—तं अहं सगणं राजन् सवाजिरथकुञ्जरम् अपश्यम्।
Verse 9
अद्य कुन्तीसुतान् सर्वान् वासुदेवपुरोगमान्
अद्य कुन्तीसुतान् सर्वान् वासुदेवपुरोगमान् ।
Verse 10
निवारय बल सर्व वयं योत्स्याम पाण्डवान्
निवारय बलं सर्वं वयं योत्स्याम पाण्डवान् ।
Verse 11
तस्यैतद् वचन श्रुत्वा हृष्टो दुर्योधनस्तदा । प्रतिगृह्माब्रवीद् वाक््यं भ्रातृभि: परिवारित:
तस्यैतद् वचनं श्रुत्वा हृष्टो दुर्योधनस्तदा । प्रतिगृह्याब्रवीद् वाक्यं भ्रातृभिः परिवारितः ॥
Verse 12
त्वां पुरस्कृत्य सगणं वयं योत्स्यामहे परान् । न हि वैरान्तमनस: स्थास्यन्ति मम सैनिका:
त्वां पुरस्कृत्य सगणं वयं योत्स्यामहे परान् । न हि वैरान्तमनसः स्थास्यन्ति मम सैनिकाः ॥
Verse 13
एवमस्त्विति राजानमुक्त्वा राक्षसपुज्भरव: । अभ्ययात् त्वरितो भैमिं सहित: पुरुषादकैः
एवमस्त्विति राजानमुक्त्वा राक्षसपुङ्गवः । अभ्ययात् त्वरितो भैमिं सहितः पुरुषादकैः ॥
Verse 14
दीप्यमानेन वपुषा रथेनादित्यवर्चसा । तादृशेनैव राजेन्द्र यादुशेन घटोत्कच:,राजेन्द्र! उसका शरीर देदीप्यमान हो रहा था। वह भी सूर्यके समान तेजस्वी वैसे ही रथपर आरूढ़ होकर गया, जैसे रथसे घटोत्कच आया था
सञ्जय उवाच—राजेन्द्र! तस्य वपुः दीप्तिमदभवत्। आदित्यवर्चसा रथेनारूढः स तादृशेनैव तेजसा तादृशेनैव प्रकारेण प्रावर्तत, यथा घटोत्कचो रथेनागतः।
Verse 15
तस्याप्यतुलनिर्घोषो बहुतोरणचित्रितः । ऋक्षचर्मावनद्धाड़रो नल्वमात्रो महारथ:
सञ्जय उवाच—तस्यापि महारथस्य रथो बहुतोरणचित्रितः शोभामगमत्। तस्य निर्घोषोऽतुलः। ऋक्षचर्मावनद्धश्चासीत्, स च रथो महाप्रमाणः—चतुःशतहस्तविस्तारः।
Verse 16
तस्यापि तुरगा: शीघ्रा हस्तिकाया: खरस्वना: । शतं युक्ता महाकाया मांसशोणितभोजना:
सञ्जय उवाच—तस्यापि रथे युक्ता तुरगा शीघ्राः, हस्तिकायाः महाकायाः, खरस्वनाः। शतं तेषां युक्तं, ते च मांसशोणितभोजनाः।
Verse 17
तस्यापि रथनिर्घोषो महामेघरवोपम: । तस्यापि सुमहच्चापं दृढज्यं कनकोज्ज्वलम्
सञ्जय उवाच—तस्यापि रथनिर्घोषो महामेघरवोपमः। तस्य सुमहच्चापं दृढज्यं कनकोज्ज्वलम्।
Verse 18
तस्याप्यक्षसमा बाणा रुक्मपुड्खा: शिलाशिता: । सो<पि वीरो महाबाहुर्यथैव स घटोत्कच:
सञ्जय उवाच—तस्यापि बाणाः शिलाशिताः, अक्षसमा घनाः, रुक्मपुड्खाः। स वीरोऽलायुधो महाबाहुः पराक्रमेण यथैव स घटोत्कचः।
Verse 19
तस्यापि गोमायुबलाभिगुप्तो बभूव केतुर्ज्वलनार्कतुल्य: । स चापि रूपेण घटोत्कचस्य श्रीमत्तमो व्याकुलदीपितास्य:
सञ्जय उवाच—तस्यापि गोमायुबलाभिगुप्तो बभूव केतुर्ज्वलनार्कतुल्यः। स चापि रूपेण घटोत्कचस्य श्रीमत्तमो व्याकुलदीपितास्यः॥
Verse 20
दीप्ताड़दो दीप्तकिरीटमाली बद्धस्रगुष्णीषनिबद्धखड्ग: । गदी भुशुण्डी मुसली हली च शरासनी वारणतुल्यवर्ष्मा
सञ्जय उवाच—दीप्ताङ्गदो दीप्तकिरीटमाली बद्धस्रगुष्णीषनिबद्धखड्गः। गदी भुशुण्डी मुसली हली च शरासनी वारणतुल्यवर्ष्मा॥
Verse 21
रथेन तेनानलवर्चसा तदा विद्रावयन् पाण्डववाहिनीं ताम् । रराज संख्ये परिवर्तमानो विद्युन्माली मेघ इवान्तरिक्षे
सञ्जय उवाच—रथेन तेनानलवर्चसा तदा विद्रावयन् पाण्डववाहिनीं ताम्। रराज संख्ये परिवर्तमानो विद्युन्माली मेघ इवान्तरिक्षे॥
Verse 22
ते चापि सर्वप्रवरा नरेन्द्रा महाबला वर्मिणश्रूर्मिणक्ष । हर्षान्विता युयुधुस्तस्य राजन् समनन््ततः: पाण्डवयोधवीरा:
सञ्जय उवाच—ते चापि सर्वप्रवरा नरेन्द्रा महाबला वर्मिणः शूर्मिणश्च। हर्षान्विता युयुधुस्तस्य राजन् समन्ततः पाण्डवयोधवीराः॥
Verse 56
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीद् युद्धुलालस: । रात्रिमें होनेवाले इस संग्रामका समाचार पाकर रणभूमिमें भीमसेनको मार डालनेकी इच्छासे वह मतवाले हाथी और क्रोधमें भरे हुए सर्पकी भाँति युद्धकी लालसा मनमें रखकर दुर्योधनसे इस प्रकार बोला--
सञ्जय उवाच—दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीद् युद्धलालसः। रात्रौ प्रवृत्ते संग्रामे भीमसेनवधैषिणः॥ मत्तद्विप इवोन्मत्तः क्रुद्धसर्प इवापरः॥
Verse 66
हिडिम्बबककिर्मीरा निहता मम बान्धवा: । “महाराज! आपको तो मालूम ही होगा कि भीमसेनने हमारे राक्षस भाई-बन्धु हिडिम्ब, बक और किर्मीरका किस प्रकार वध कर डाला है
सञ्जय उवाच—हिडिम्बो बकः किर्मीरश्च मम स्वबान्धवाः निहताः। महाराज, भैमसेनः कथं तान् अस्माकं राक्षसभ्रातॄन् बान्धवांश्च जघान, तत् भवान् नूनं जानात्येव।
Verse 76
किमन्यद् राक्षसानन्यानस्मांश्व॒ परिभूय ह । “इतना ही नहीं
सञ्जय उवाच—किमन्यद् राक्षसानन्यान् अस्मांश्च परिभूय ह। पूर्वकाले च राक्षसकन्यां हिडिम्बां बलात्कृतवान्; ततोऽधिकं पापं किं नु स्यात्?
Verse 86
हैडिम्बिं च सहामात्यं हन्तुमभ्यागत: स्वयम् । “अतः राजन! मैं सैन्यसमूह, घोड़े, हाथी और रथोंसहित भीमसेनको तथा मन्त्रियोंसहित हिडिम्बापुत्र घटोत्कचको मार डालनेके लिये स्वयं यहाँ आया हूँ
सञ्जय उवाच—अतो राजन्, अहं स्वयमेव भीमसेनं ससैन्यं—अश्वगज-रथसमेतं—हन्तुमभ्यागतः; हैडिम्बापुत्रं घटोत्कचं च सहामात्यं निहन्तुं चागतोऽस्मि।
Verse 96
हत्वा सम्भक्षयिष्यामि सर्वैरनुचरै: सह । “श्रीकृष्ण जिनके अगुआ हैं, उन सभी कुन्तीपुत्रोंकोी मारकर आज मैं समस्त अनुचरोंके साथ उन्हें खा जाऊँगा
सञ्जय उवाच—हत्वा तान् सर्वैरनुचरैः सह सम्भक्षयिष्यामि।
Verse 176
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धेडलायु धयुद्धे षट्सप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे डलायुधयुद्धे षट्सप्तत्यधिकशततमोऽध्यायः।
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.