Adhyaya 14

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे त्रयोदशो ऽध्यायः व्यास उवाच एवं दण्डादिभिर्युक्तः शौचाचारसमन्वितः / आहूतो ऽध्ययनं कुर्याद् वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायाम् उपरिविभागे त्रयोदशोऽध्यायः। व्यास उवाच—एवं दण्डादिभिर्युक्तः शौचाचारसमन्वितः। आहूतोऽध्ययनं कुर्याद् वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्॥

Verse 2

नित्यमुद्यतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः / आस्यतामिति चोक्तः सन्नासीताभिमुखं गुरोः

नित्यं उद्यतपाणिः स्यात् साध्वाचारः सुसंयतः। ‘आस्यताम्’ इति चोक्तः सन् आसीताभिमुखं गुरोः॥

Verse 3

प्रतिश्रवणसंभाषे शयानो न समाचरेत् / नासीनो न च भुञ्जानो न तिष्ठन्न पराङ्मुखः

प्रतिश्रवणसंभाषे शयानः न समाचरेत्। न आसीनः, न च भुञ्जानः, न तिष्ठन् पराङ्मुखः॥

Verse 4

नीचं शय्यासनं चास्य सर्वदा गुरुसन्निधौ / गुरोस्तु चक्षुर्विषये न यथेष्टासनो भवेत्

गुरुसन्निधौ सर्वदा शय्यासनं नीचं स्थापयेत्। गुरोश्चक्षुर्विषये तु यथेष्टं नोपविशेत्॥

Verse 5

नोदाहरेदस्य नाम परोक्षमपि केवलम् / न चैवास्यानुकुर्वोत गतिभाषणचेष्टितम्

परोक्षमपि केवलं नाम नोदाहरेत्। न चास्यानুকुर्यात् गतिं भाषणं चेष्टितं च॥

Verse 6

गुरोर्यत्र परीवादो निन्दा चापि प्रवर्तते / कर्णैं तत्र पिधातव्यौ गन्तव्यं वा ततो ऽन्यतः

यत्र गुरोः परीवादो निन्दा च प्रवर्तते। तत्र कर्णौ पिधायेत, अथवा ततोऽन्यतो व्रजेत्॥

Verse 7

दूरस्थो नार्चयेदेनं न क्रुद्धो नान्तिके स्त्रियाः / न चैवास्योत्तरं ब्रूयात् स्थितो नासीत सन्निधौ

दूरस्थो नाऽर्चयेत् तं न क्रुद्धो न स्त्रीसमीपतः। न चोत्तरं ब्रूयात्; सन्निधौ नातिनिकटे स्थितो नासीत॥

Verse 8

उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधो ऽस्याहरेत् सदा / मार्जनं लेपनं नित्यमङ्गानां वै समाचरेत्

उदकुम्भं कुशान् पुष्पं समिधश्च सदा हरेत्। मार्जनं लेपनं चैव नित्यं देहाङ्गेषु समाचरेत्॥

Verse 9

नास्य निर्माल्यशयनं पादुकोपानहावपि / आक्रमेदासनं चास्य छायादीन् वा कदाचन

निर्माल्ययुक्तेऽपि शयने गुरोः कदाचन नाक्रमेत्। पादुकोपानहौ नास्य, न चासनं, न छायादीनपि लङ्घयेत्॥

Verse 10

साधयेद् दन्तकाष्ठादीन् लब्धं चास्मै निवेदयेत् / अनापृच्छ्य न गन्तव्यं भवेत् प्रियहिते रतः

दन्तकाष्ठादिकं साधयेत्, यच्च लभते तत् सर्वं तस्मै निवेदयेत्। अनापृच्छ्य न गच्छेत्; गुरोः प्रियहिते रतः स्यात्॥

Verse 11

न पादौ सारयेदस्य संनिधाने कदाचन / जृम्भितं हसितं चैव कण्ठप्रावरणं तथा / वर्जयेत् सन्निधौ नित्यमवस्फोचनमेव च

गुरोः संनिधौ पादौ न प्रसारयेत् कदाचन। जृम्भितं हसितं च, कण्ठप्रावरणं तथा; अवस्फोचनं च नित्यं सन्निधौ वर्जयेत्॥

Verse 12

यथाकालमधीयीत यावन्न विमना गुरुः / आसीताधो गुरोः कूर्चे फलके वा समाहितः

यथाकालं समधीयीत यावन्न विमना गुरुः। गुरोः अधो कूर्चे फलके वा आसीतः समाहितो भवेत्॥

Verse 13

आसने शयने याने नैव तिष्ठेत् कदाचन / धावन्तमनुधावेत गच्छन्तमनुगच्छति

गुरौ आसने शयने याने च स्थिते न कदाचन तिष्ठेत्। धावन्तमनुधावेत्, गच्छन्तमनुगच्छेत्॥

Verse 14

गो ऽश्वोष्ट्रयानप्रासादप्रस्तरेषु कटेषु च / आसीत गुरुणा सार्धं शिलाफलकनौषु च

गोऽश्वोष्ट्रयानेषु, प्रासादप्रस्तरेषु, कटेषु, शिलाफलकेषु, नौषु च—यत्र यत्रोपवेशनं स्यात्, तत्र तत्र गुरुणा सह संयताचारः सहोपविशत्, तस्य सन्निधिं सेवेत।

Verse 15

जितेन्द्रियः स्यात् सततं वश्यात्माक्रोधनः शुचिः / प्रयुञ्जीत सदा वाचं मधुरां हितभाषिणीम्

जितेन्द्रियः स्यात् सततं वश्यात्मा अक्रोधनः शुचिः। सदा मधुरां हितभाषिणीं वाचं प्रयुञ्जीत्, कल्याणमेव वदेत्।

Verse 16

गन्धमाल्यं रसं कल्यां शुक्तं प्राणिविहिंसनम् / अभ्यङ्गं चाञ्चनोपानच्छत्रधारणमेव च

गन्धमाल्यं रसं कल्यं शुक्तं च प्राणिविहिंसनम्। अभ्यङ्गं चाञ्जनोपानच्छत्रधारणमेव च॥

Verse 17

कामं लोभं भयं निद्रां गीतवादित्रनर्तनम् / आतर्जनं परीवादं स्त्रीप्रेक्षालम्भनं तथा / परोपघातं पैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत्

कामं लोभं भयं निद्रां गीतवादित्रनर्तनम्। आतर्जनं परीवादं स्त्रीप्रेक्षालम्भनं तथा। परोपघातं पैशुन्यं प्रयत्नेन विवर्जयेत्॥

Verse 18

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकां कुशान् / आहरेद् यावदर्थानि भैक्ष्यं चाहरहश्चरेत्

उदकुम्भं सुमनसो गोशकृन्मृत्तिकां कुशान्। आहरेद् यावदर्थानि, भैक्ष्यं चाहरहश्चरेत्॥

Verse 19

कृतं च लवणं सर्वं वर्ज्यं पर्युषितं च यत् / अनृत्यदर्शो सततं भवेद् गीतादिनिः स्पृहः

कृतं च लवणं सर्वं पर्युषितं च यद् वर्जयेत् । नृत्यदर्शनं सदा त्यजेद् गीतादिषु च निःस्पृहः भवेत् ॥

Verse 20

नादित्यं वै समीक्षेत न चरेद् दन्तधावनम् / एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम्

नादित्यं वै समीक्षेत न चरेद् दन्तधावनम् । एकान्तमशुचिस्त्रीभिः शूद्रान्त्यैरभिभाषणम् ॥

Verse 21

गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः / कलापकर्षणस्नानं नाचरेद्धि कदाचन

गुरूच्छिष्टं भेषजार्थं प्रयुञ्जीत न कामतः । कलापकर्षणस्नानं नाचरेद्धि कदाचन ॥

Verse 22

न कुर्यान्मानसं विप्रो गुरोस्त्यागे कदाचन / मोहाद्वा यदि वा लोभात् त्यक्तेन पतितो भवेत्

न कुर्यान्मानसं विप्रो गुरोस्त्यागे कदाचन । मोहाद्वा यदि वा लोभात् त्यक्तेन पतितो भवेत् ॥

Verse 23

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव च / आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत् कदाचन

लौकिकं वैदिकं चापि तथाध्यात्मिकमेव च । आददीत यतो ज्ञानं न तं द्रुह्येत् कदाचन ॥

Verse 24

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः / उत्पथप्रतिपन्नस्य मनुस्त्यागं समब्रवीत्

गुरोरप्यहङ्कारिणोऽकार्यकार्यविवेकशून्यस्य, कुपथगामिनश्च—तादृशं गुरुमित्याह मनुः परित्याज्यम्।

Verse 25

गुरोर्गुरौ सन्निहिते गुरुवद् भक्तिमाचरेत् / न चातिसृष्टो गुरुणा स्वान् गुरूनबिवादयेत्

गुरोर्गुरौ सन्निहिते तस्मिन्गुरुवदेव भक्तिं समाचरेत्; गुरुणा चातिसृष्टोऽपि स्वान् गुरून् न कदाचनावमान्य नमस्कुर्यात्।

Verse 26

विद्यागुरुष्वेतदेव नित्या वृत्तिः स्वयोनिषु / प्रतिषेधत्सु चाधर्माद्धितं चोपदिशत्स्वपि

एषैव विद्यागुरूणां स्वयोनिषु नित्या वृत्तिः—अधर्मात् प्रतिषेधन्तो हितं चोपदिशन्ति।

Verse 27

श्रेयःसु गुरुवद् वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत् / गुरुपुत्रेषु दारेषु गुरोश्चैव स्वबन्धुषु

श्रेयःसु सर्वेषु गुरुवद् वृत्तिं नित्यमेव समाचरेत्—गुरुपुत्रेषु, गुरुदारेषु, गुरोः स्वबन्धुषु च।

Verse 28

बालः समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि / अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति

बालोऽपि समानजन्मा वा शिष्यो वा यज्ञकर्मणि, अध्यापयन् गुरुसुतो गुरुवन्मानमर्हति।

Verse 29

उत्सादनं वै गात्राणां स्नापनोच्छिष्टभोजने / न कुर्याद् गुरुपुत्रस्य पादयोः शौचमेव च

गुरुपुत्रस्य तु गात्रोत्सादनं स्नापनं चोच्छिष्टभोजनं न कुर्यात्; पादयोः शौचमपि न कर्तव्यम्।

Verse 30

गुरुवत् परिपूज्यास्तु सवर्णा गुरुयोषितः / असवर्णास्तु संपूज्याः प्रत्युत्थानाभिवादनैः

गुरुयोषितः सवर्णाः गुरुवत् परिपूज्याः; असवर्णास्तु प्रत्युत्थानाभिवादनैः सम्यक् संपूज्याः।

Verse 31

अभ्यञ्जनं स्नापनं च गात्रोत्सादनमेव च / गुरुपत्न्या न कार्याणि केशानां च प्रसाधनम्

गुरुपत्न्याः अभ्यञ्जनं स्नापनं गात्रोत्सादनमेव च, केशप्रसाधनं च—एतानि न कार्याणि।

Verse 32

गुरुपत्नी तु युवती नाभिवाद्येह पादयोः / कुर्वोत वन्दनं भूम्यामसावहमिति ब्रुवन्

गुरुपत्नी तु युवती चेत्, इह पादयोः स्पृष्ट्वा नाभिवाद्या; भूमौ प्रणिपत्य ‘असावहम्’ इति ब्रुवन् वन्दनं कुर्यात्।

Verse 33

विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहं चाभिवादनम् / गुरुदारेषु कुर्वोत सतां धर्ममनुस्मरन्

विप्रोष्य प्रत्यागत्य गुरोः पादग्रहणं कुर्यात्, नित्यं चाभिवादनम्; गुरुदारेषु सतां धर्ममनुस्मरन् शीलं समाचरेत्।

Verse 34

मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूश्चाथ पितृष्वसा / संपूज्या गुरुपत्नीव समास्ता गुरुभार्यया

मातृष्वसा मातुलानी श्वश्रूः पितृष्वसा च—एताः सर्वाः गुरुपत्नीवत् सम्यक् संपूज्याः; गुरुभार्यया सह तुल्यया श्रद्धया माननीयाः।

Verse 35

भ्रातुर्भार्योपसंग्राह्या सवर्णाहन्यहन्यपि / विप्रोष्य तूपसंग्राह्या ज्ञातिसंबन्धियोषितः

भ्रातुर्भार्या सवर्णा अपि नित्यं नोपसंग्राह्या; विप्रोषिते तु भ्रातरि ज्ञातिसम्बन्धिनी योषित् शास्त्रविधिना उपसंग्राह्या।

Verse 36

पितुर्भगिन्यां मातुश्च ज्यायस्यां च स्वसर्यपि / मातृवद् वृत्तिमातिष्ठेन्मात् ताभ्यो गरीयसी

पितुर्भगिन्यां मातुर्भगिन्यां ज्यायस्यां स्वसरी च मातृवद् वृत्तिमातिष्ठेत्; माता ताभ्यः अपि गरीयसीति।

Verse 37

एवमाचारसंपन्नमात्मवन्तमदाम्भिकम् / वेदमध्यापयेद् धर्मं पुराणाङ्गानि नित्यशः

एवं आचारसंपन्नम् आत्मवन्तम् अदाम्भिकं च शिष्यं प्रति गुरुर्वेदं धर्मं पुराणाङ्गानि च नित्यशः अध्यापयेत्।

Verse 38

संवत्सरोषिते शिष्ये गुरुर्ज्ञानमनिर्दिशन् / हरते दुष्कृतं तस्य शिष्यस्य वसतो गुरुः

संवत्सरं वसति शिष्ये, गुरुर्ज्ञानमनिर्दिशन्नपि; शिष्यस्य गुरुवासमात्रेण तस्य दुष्कृतं हरति गुरुः।

Verse 39

आचार्यपुत्रः शुश्रूषुर्ज्ञानदो धार्मिकः शुचिः / शक्तो ऽन्नदोर्ऽथो स्वःसाधुरध्याप्या दश धर्मतः

आचार्यपुत्रः शुश्रूषुः ज्ञानदः धार्मिकः शुचिः। शक्तोऽन्नदः अर्थवान् स्वःसाधुः—एते दश धर्मतः अध्याप्याः॥

Verse 40

कृतज्ञश्च तथाद्रोही मेधावी शुभकृन्नरः / आप्तः प्रियो ऽथ विधिवत् षडध्याप्या द्विजातयः / एतेषु ब्रह्मणो दानमन्यत्र तु यथोदितान्

कृतज्ञोऽद्रोही मेधावी शुभकृन्नर एव च। आप्तः प्रियो विधिवत् षडध्याप्यो द्विजातयः॥ एतेषु ब्रह्मदानं स्यात् अन्यत्र यथोदितम्॥

Verse 41

आचम्य संयतो नित्यमधीयीत उदङ्मुखः / उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्मुखम् / अधीष्व भो इति ब्रूयाद् विरामो ऽस्त्विति चारमेत्

आचम्य संयतो नित्यमुदङ्मुखोऽधीयीत वै। उपसंगृह्य तत्पादौ वीक्षमाणो गुरोर्मुखम्॥ ‘अधीष्व भो’ इति ब्रूयाद् विरामोऽस्त्विति चारमेत्॥

Verse 42

प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः / प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्तत ओङ्कारमर्हति

प्राक्कूलान् पर्युपासीनः पवित्रैश्चैव पावितः। प्राणायामैस्त्रिभिः पूतस्ततो ओङ्कारमर्हति॥

Verse 43

ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादन्ते च विधिवद् द्विजः / कुर्यादध्ययनं नित्यं स ब्रह्माञ्जलिपूर्वतः

ब्राह्मणः प्रणवं कुर्यादन्ते च विधिवद् द्विजः। नित्यमध्ययनं कुर्यात् स ब्रह्माञ्जलिपूर्वतः॥

Verse 44

सर्वेषामेव भूतानां वेदश्चक्षुः सनातनम् / अधीयीताप्ययं नित्यं ब्राह्मण्याच्च्यवते ऽन्यथा

सर्वेषां भूतानां वेद एव सनातनं चक्षुः। तस्मादेनं नित्यं अधीयीत; अन्यथा ब्राह्मण्यात् च्यवते॥

Verse 45

यो ऽधीयीत ऋचो नित्यं क्षीराहुत्या स देवताः / प्रीणाति तर्पयन्त्येनं कामैस्तृप्ताः सदैव हि

यो नित्यं ऋचोऽधीयीत क्षीराहुत्या च देवताः प्रीणाति। ताः तृप्ताः सदा तं कामैः प्रत्युपतर्पयन्ति॥

Verse 46

यजूंष्यधीते नियतं दध्ना प्रीणाति देवताः / सामान्यधीते प्रीणाति घृताहुतिभिरन्वहम्

यो यजूंषि नियतं अधीयीत दध्ना देवताः प्रीणाति। यः साम्नामध्ययनं करोति स घृताहुतिभिरन्वहं ताः प्रीणाति॥

Verse 47

अथर्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वा प्रीणाति देवताः / धर्माङ्गानि पुराणानि मांसैस्तर्पयते सुरान्

अथर्वाङ्गिरसो नित्यं मध्वा देवताः प्रीणाति। धर्माङ्गानि पुराणानि मांसैः सुरान् तर्पयन्ति॥

Verse 48

अपां समीपे नियतो नैत्यकं विधिमाश्रितः / गायत्रीमप्यधीयीत गत्वारण्यं समाहितः

अपां समीपे नियतः नैत्यकविधिमाश्रित्य नित्यकर्म समाचरेत्। ततः समाहितः अरण्यं गत्वा गायत्रीमपि अधीयीत॥

Verse 49

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् / गायत्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्तितः

सहस्रपरमां देवीं शतमध्यां दशावराम् । गायत्रीं वै जपेन्नित्यं जपयज्ञः प्रकीर्तितः ॥

Verse 50

गायत्रीं चैव वेदांश्च तुलयातोलयत् प्रभुः / एकतश्चतुरो वेदान् गायत्रीं च तथैकतः

गायत्रीं चैव वेदांश्च तुलयातोलयत् प्रभुः । एकतश्चतुरो वेदान् गायत्रीं च तथैकतः ॥

Verse 51

ओङ्कारमादितः कृत्वा व्याहृतीस्तदनन्तरम् / ततो ऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः

ओङ्कारमादितः कृत्वा व्याहृतीस्तदनन्तरम् । ततोऽधीयीत सावित्रीमेकाग्रः श्रद्धयान्वितः ॥

Verse 52

पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर्भुवःस्वः सनातनाः / महाव्याहृतयस्तिस्त्रः सर्वाशुभनिबर्हणाः

पुराकल्पे समुत्पन्ना भूर्भुवःस्वः सनातनाः । महाव्याहृतयस्तिस्त्रः सर्वाशुभनिबर्हणाः ॥

Verse 53

प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुर्ब्रह्मा महेश्वरः / सत्त्वं रजस्तमस्तिस्त्रः क्रमाद् व्याहृतयः स्मृताः

प्रधानं पुरुषः कालो विष्णुर्ब्रह्मा महेश्वरः । सत्त्वं रजस्तमस्तिस्त्रः क्रमाद् व्याहृतयः स्मृताः ॥

Verse 54

ओङ्कारस्तत् परं ब्रह्म सावित्री स्यात् तदक्षरम् / एष मन्त्रो महायोगः सारात् सार उदाहृतः

ओङ्कार एव तत् परं ब्रह्म; सावित्री तदक्षरं नित्यं प्रोच्यते। एष मन्त्रो महायोगः, सारात् सार इति कीर्तितः॥

Verse 55

यो ऽधीते ऽहन्यहन्येतां गायत्रीं वेदमातरम् / विज्ञायार्थं ब्रह्मचारी स याति परमां गतिम्

योऽहन्यहनि एतां गायत्रीं वेदमातरम् अधीते, अर्थं च विज्ञाय ब्रह्मचारी स परमां गतिं याति॥

Verse 56

गायत्री वेदजननी गायत्री लोकपावनी / न गायत्र्याः परं जप्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

गायत्री वेदजननी, गायत्री लोकपावनी। न गायत्र्याः परं जप्यं—एतद् विज्ञाय मुच्यते॥

Verse 57

श्रावणस्य तु मासस्य पौर्णमास्यां द्विजोत्तमाः / आषाढ्यां प्रोष्ठपद्यां वा वेदोपाकरणं स्मृतम्

श्रावणमासस्य पौर्णमास्यां, हे द्विजोत्तमाः, वेदोपाकरणं स्मृतम्। आषाढ्यां पौर्णमास्यां वा प्रोष्ठपद्यां वा तदपि विधीयते॥

Verse 58

उत्सृज्य ग्रामनगरं मासान् विप्रोर्ऽद्धपञ्चमान् / अधीयीत शुचौ देशे ब्रह्मचारी समाहितः

ग्रामनगरं उत्सृज्य मासान् अर्धपञ्चमान्, विप्रो ब्रह्मचारी समाहितः शुचौ देशे वेदमधीयीत॥

Verse 59

पुष्ये तु छन्दसां कुर्याद् बहिरुत्सर्जनं द्विजः / माघशुक्लस्य वा प्राप्ते पूर्वाह्ने प्रथमे ऽहनि

पुष्यनक्षत्रे द्विजः स्वाध्यायस्य बहिरुत्सर्जनं कुर्यात्; अथवा माघशुक्लपक्षे प्राप्ते प्रथमाह्नि पूर्वाह्ने तदाचरेत्।

Verse 60

छन्दांस्यूर्ध्वमथोभ्यस्येच्छुक्लपक्षेषु वै द्विजः / वेदाङ्गानि पुराणानि कृष्णपक्षे च मानवम्

शुक्लपक्षेषु द्विजः छन्दांसि सम्यगधीयीत; कृष्णपक्षे तु वेदाङ्गानि पुराणानि चाधीयीत—एवं मानवः शास्त्राध्ययने युञ्जीत।

Verse 61

इमान् नित्यमनध्यायानदीयानो विवर्जयेत् / अध्यापनं च कुर्वाणो ह्यभ्यस्यन्नपि यत्नतः

इमान् नित्यमनध्यायान् स्वाध्यायपरः सदा विवर्जयेत्; अध्यापनं कुर्वन्नपि यत्नतः अभ्यासन्नपि तेषु पाठं न कुर्यात्।

Verse 62

कर्णश्रवे ऽनिले रात्रौ दिवा पांशुसमूहने / विद्युत्स्तनितवर्षेषु महोल्कानां च संप्लवे / आकालिकमनध्यायमेतेष्वाह प्रजापतिः

रात्रौ कर्णश्रवेऽनिले, दिवा पांशुसमूहने; विद्युत्स्तनितवर्षेषु, महोल्कानां च संप्लवे—एतेष्वाकालिकमनध्यायं प्रजापतिराह।

Verse 63

एतानभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृताग्निषु / तदा विद्यादनध्यायमनृतौ चाभ्रदर्शने

एतान् अभ्युदितान् विद्याद् यदा प्रादुष्कृताग्निषु; तदा विद्यादनध्यायम्, अनृतौ चाभ्रदर्शने।

Verse 64

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने / एतानाकालिकान् विद्यादनध्यायानृतावपि

निर्घाते भूमिचलने ज्योतिषां चोपसर्जने—एतान् अकालिकान् विद्याद् अनध्यायान् ऋतावपि।

Verse 65

प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने / सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषरात्रौ यथा दिवा

प्रादुष्कृतेष्वग्निषु तु विद्युत्स्तनितनिस्वने। सज्योतिः स्यादनध्यायः शेषरात्रौ यथा दिवा॥

Verse 66

नित्यानध्याय एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च / धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च नित्यशः

नित्यानध्याय एव स्याद् ग्रामेषु नगरेषु च। धर्मनैपुण्यकामानां पूतिगन्धे च नित्यशः॥

Verse 67

अन्तः शवगते ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ / अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च

अन्तः शवगते ग्रामे वृषलस्य च सन्निधौ। अनध्यायो रुद्यमाने समवाये जनस्य च॥

Verse 68

उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसर्जने / उच्छिष्टः श्राद्धबुक् चैव मनसापि न चिन्तयेत्

उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसर्जने। उच्छिष्टः श्राद्धभुक् चैव मनसापि न चिन्तयेत्॥

Verse 69

प्रतिगृह्य द्विजो विद्वानेकोदिष्टस्य केतनम् / त्र्यहं न कीर्तयेद् ब्रह्म राज्ञो राहोश्च सूतके

एकोदिष्टकृत्ये दत्तं केतनं प्रतिगृह्य विद्वान् द्विजः त्र्यहं ब्रह्म न कीर्तयेत्; तथा राज्ञः मरणसूतके राहोश्च ग्रहणे सूतके च।

Verse 70

यावदेको ऽनुदिष्टस्य स्नेहो गन्धश्च तिष्ठति / विप्रस्य विदुषो देहे तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत्

यावदनुदिष्टस्य स्नेहस्य गन्धोऽपि विदुषो विप्रस्य देहे तिष्ठति, तावद् ब्रह्म न कीर्तयेत्।

Verse 71

शयानः प्रौढपादश्च कृत्वा चैवावसक्थिकाम् / नाधीयीतामिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यमेव च

शयानः प्रौढपादो वा अवसक्थिकां कृत्वा नाधीयीत; आमिषं जग्ध्वा सूतकान्नाद्यं च भुक्त्वा तत्क्षणं नाधीयीत।

Verse 72

नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोरुभयोरपि / अमावास्यां चतुर्दश्यां पौर्णमास्यष्टमीषु च

नीहारे बाणशब्दे च संध्ययोः उभयोरपि; अमावास्यायां चतुर्दश्यां पौर्णमास्याम् अष्टमीषु च (अध्ययनं न कुर्यात्)।

Verse 73

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् / अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्त्यासु च रात्रिषु

उपाकर्मणि चोत्सर्गे त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम्; अष्टकासु त्वहोरात्रं ऋत्वन्त्यासु च रात्रिषु।

Verse 74

मार्गशीर्षे तथा पौषे माघमासे तथैव च / तिस्त्रो ऽष्टकाः समाख्याता कृष्णपक्षेतु सूरिभिः

मार्गशीर्षे तथा पौषे माघमासे तथैव च । कृष्णपक्षे तु सूरिभिः तिस्रोऽष्टकाः समाख्याताः ॥

Verse 75

श्लेष्मातकस्य छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च / कदाचिदपि नाध्येयं कोविदारकपित्थयोः

श्लेष्मातकच्छायायां शाल्मलेर्मधुकस्य च । कोविदारकपित्थयोः कदाचिदपि नाध्ययेत् ॥

Verse 76

समानविद्ये च मृते तथा सब्रह्मचारिणि / आचार्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम्

समानविद्ये च मृते तथा सब्रह्मचारिणि । आचार्ये संस्थिते वापि त्रिरात्रं क्षपणं स्मृतम् ॥

Verse 77

छिद्राण्येतानि विप्राणांये ऽनध्यायः प्रकीर्तिताः / हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान् विवर्जयेत्

छिद्राण्येतानि विप्राणां येऽनध्यायः प्रकीर्तिताः । हिंसन्ति राक्षसास्तेषु तस्मादेतान् विवर्जयेत् ॥

Verse 78

नैत्यके नास्त्यनध्यायः संध्योपासन एव च / उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चैव हि

नैत्यके नास्त्यनध्यायः संध्योपासन एव च । उपाकर्मणि कर्मान्ते होममन्त्रेषु चैव हि ॥

Verse 79

एकामृचमथैकं वा यजुः सामाथवा पुनः / अष्टकाद्यास्वधीयीत मारुते चातिवायति

मारुतेऽतिवायति एकामृचं वा एकं यजुः वा एकं साम वा एवाधीयीत; अष्टकादिषु च पर्वसु अल्पमेव पाठभागं नियम्य पठेत्।

Verse 80

अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः / न धर्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्वण्येतानि वर्जयेत्

अनध्यायो न वेदाङ्गेषु, न इतिहासपुराणयोः, नान्येषु धर्मशास्त्रेषु; पर्वण्यपि एतानि न वर्जयेत्।

Verse 81

एष धर्मः समासेन कीर्तितो ब्रह्मचारिणाम् / ब्रह्मणाभिहितः पूर्वमृषीणां भावितात्मनाम्

एष ब्रह्मचारिणां धर्मः समासेन कीर्तितः; पूर्वं ब्रह्मणा भावितात्मभ्य ऋषिभ्यः अभिहितः।

Verse 82

यो ऽन्यत्र कुरुते यत्नमनधीत्य श्रुतिं द्विजः / स संमूढो न संभाष्यो वेदबाह्यो द्विजातिभिः

यो द्विजः श्रुतिमनधीत्य अन्यत्र यत्नं करोति, स संमूढः; द्विजातिभिः स न संभाष्यः, वेदबाह्यत्वात्।

Verse 83

न वेदपाठमात्रेण संतुष्टो वै भवेद् द्विजः / पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति

न द्विजः वेदपाठमात्रेण संतुष्टो भवेत्; पाठमात्रावसन्नस्तु पङ्के गौरिव सीदति।

Verse 84

यो ऽधीत्य विधिवद् वेदं वेदार्थं न विचारयेत् / ससान्वयः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते

योऽधीत्य विधिवद्वेदं वेदार्थं न विचारयेत् । ससान्वयः शूद्रकल्पः पात्रतां न प्रपद्यते ॥

Verse 85

यदि त्वात्यन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ / युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात्

यदि त्वात्यन्तिकं वासं कर्तुमिच्छति वै गुरौ । युक्तः परिचरेदेनमाशरीरविमोक्षणात् ॥

Verse 86

गत्वा वनं वा विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम् / अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः

गत्वा वनं वा विधिवज्जुहुयाज्जातवेदसम् । अधीयीत सदा नित्यं ब्रह्मनिष्ठः समाहितः ॥

Verse 87

सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः / अभ्यसेत् सततं युक्ते भस्मस्नानपरायणः

सावित्रीं शतरुद्रीयं वेदान्तांश्च विशेषतः । अभ्यसेत् सततं युक्ते भस्मस्नानपरायणः ॥

Verse 88

एतद् विधानं परमं पुराणं वेदागमे सम्यगिहेरितं वः / पुरा महर्षिप्रवराभिपृष्टः स्वायंभुवो यन्मनुराह देवः

एतद्विधानं परमं पुराणं वेदागमे सम्यगिहेरितं वः । पुरा महर्षिप्रवराभिपृष्टः स्वायंभुवो यन्मनुराह देवः ॥

Verse 89

एवमीश्वरसमर्पितान्तरो यो ऽनुतिष्ठति विधिं विधानवित् / मोहजालमपहाय सो ऽमृतो याति तत् पदमनामयं शिवम्

एवमीश्वरसमर्पितान्तरो यः विधानवित् विधिमनुतिष्ठति। स मोहजालमपहाय अमृतो भूत्वा तत् पदमनामयं शिवं याति॥