Adhyaya 15
Snātaka and Gṛhastha-Dharma: Conduct, Marriage Norms, Daily Rites, and Liberating Virtues
पूर्वाध्यायस्योपसंहारे व्यासः स्नातकधर्मं विधिवत् उपदिशति—वेदाध्ययनसमाप्तः समावर्तनयोग्यः स्नातकः दण्ड-वस्त्र-यज्ञोपवीत-कमण्डलु-शौच-नियमितालङ्कारैः संयतः स्यात्, शुद्धि-लज्जारक्षणार्थं निषेधांश्च पालयेत्। ततः गृहस्थधर्मः—धर्म्यविवाहः (मातृकुल-गोत्रसाम्यवर्जनम्), निषिद्धतिथिषु मैथुनवर्जनं, गृहाग्निस्थापनं च जातवेदसेऽग्नये नित्याहुतयः। वेदकर्मत्यागे नरकप्राप्तिः, सन्ध्योपासनं ब्रह्मयज्ञः सावित्रीजपः श्राद्धं दयायुक्ताचारश्च ब्रह्मलोकप्राप्तिं मोक्षं च साधयन्तीति प्रतिपाद्यते। क्षमा-दया-सत्य-ज्ञान-विज्ञान-दमादयः गुणाः निर्दिश्यन्ते; धर्म एव प्रभुः शरणं चेति निष्कर्षः, अस्याध्यायपाठ-प्रवचनयोः ब्रह्मलोके मानफलश्रुतिश्च। अनन्तराध्यायप्रवेशे बाह्यनियमात् योग-वेदान्तान्तर्मुखतया आत्मेश्वरज्ञानमेव वर्णाश्रमपरिपाक इति सूच्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्दशो ऽध्यायः व्यास उवाच वेदं वेदौ तथा वेदान् वेदान् वा चतुरो द्विजाः / अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्दशोऽध्यायः। व्यास उवाच—वेदं वेदौ तथा वेदान् वा चतुरो द्विजाः अधीत्य, तेषामर्थमधिगम्य, ततः स्नायाद् द्विजोत्तमः॥
Verse 2
गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया / चीर्णव्रतो ऽथ युक्तात्मा सशक्तः स्नातुमर्हति
गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायीत तदनुज्ञया। चीर्णव्रतोऽथ युक्तात्मा सशक्तः स्नातुमर्हति॥
Verse 3
वैणवीं धारयेद् यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम् / यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम्
वैणवीं धारयेद् यष्टिमन्तर्वासस्तथोत्तरम्। यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमण्डलुम्॥
Verse 4
छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ / रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः
छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ। रौक्मे च कुण्डले वेदं कृत्तकेशनखः शुचिः॥
Verse 5
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् बहिर्माल्यं न धारयेत् / अन्यत्रकाञ्चनाद् विप्रोनरक्तां बिभृयात् स्त्रजम्
स्वाध्याये नित्ययुक्तः स्याद् ब्राह्मणः; बहिर्दर्शनार्थं माल्यं न धारयेत्। काञ्चनं विना च न रक्तां स्त्रजं बिभृयात्॥
Verse 6
शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः / न जीर्णमलवद्वासा भवेद् वै विभवे सति
शुक्लाम्बरधरो नित्यं सुगन्धः प्रियदर्शनः स्यात्। विभवे सति जीर्णमलवद्वासो न धारयेत्॥
Verse 7
न रक्तमुल्बणं चान्यधृतं वासो न कुण्डिकाम् / नोपानहौ स्त्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत्
न रक्तमुल्बणं वासो नान्यधृतं च धारयेत्। न कुण्डिकां नोपानहौ स्त्रजं च पादुके च प्रयोजयेत्॥
Verse 8
उपवीतमलङ्कारं दर्भान् कृष्णाजिनानि च / नापसव्यं परीदध्याद् वासो न विकृतं वसेत्
उपवीतं चालङ्कारं दर्भान् कृष्णाजिनानि च धारयेत्। नापसव्यं परीदध्यात्, न विकृतं वासो वसेत्॥
Verse 9
आहरेद् विधिवद् दारान् सदृशानात्मनः शुभान् / रूपलक्षणसंयुक्तान् योनिदोषविवर्जितान्
विधिवद् दारान् आहरेत्, आत्मनः सदृशान् शुभान्। रूपलक्षणसम्पन्नान् योनिदोषविवर्जितान्॥
Verse 10
अमातृगोत्रप्रभवामसमानर्षिगोत्रजाम् / आहरेद् ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम्
ब्राह्मणः स्वमातृगोत्रसम्भवां न समानेर्षिगोत्रजां च, शीलशौचसमन्वितां भार्यां सम्यगाहरेत्।
Verse 11
ऋतुकालाभिगामी स्याद् यावत् पुत्रो ऽभिजायते / वर्जयेत् प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु
गृहस्थः ऋतुकाले भार्यामभिगच्छेत् यावत् पुत्रोऽभिजायते; प्रतिषिद्धदिनानि तु प्रयत्नेन वर्जयेत्।
Verse 12
षष्ठ्यष्टमीं पञ्चदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम् / ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि
षष्ठ्यष्टमीपञ्चदशीद्वादशीचतुर्दशीषु नित्यं ब्रह्मचारी भवेत्; तथा जन्मत्रयाहनिष्वपि।
Verse 13
आदधीतावसथ्याग्निं जुहुयाज्जातवेदसम् / व्रतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पालयेत्
आवसथ्याग्निमादधीत, जातवेदसमग्निं जुहुयात्; स्नातको नित्यं पावनानि व्रतानि च पालयेत्।
Verse 14
वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं कुर्यादतन्द्रितः / अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान्
वेदोदितं स्वकं कर्म नित्यं अतन्द्रितः कुर्यात्; अकुर्वाणः शीघ्रं अतिभीषणान् नरकान् पतति।
Verse 15
अब्यसेत् प्रयतो वेदं महायज्ञान् न हापयेत् / कुर्याद् गृह्याणि कर्माणि संध्योपासनमेव च
यतः शुचिर्भूत्वा वेदं नित्यं अभ्यासेत, महायज्ञान् कदाचन न हापयेत्। गृह्यकर्माणि च कुर्यात्, विशेषतः संध्योपासनमेव च॥
Verse 16
सख्यं समाधैकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा / दैवतान्यपि गच्छेत कुर्याद् भार्याभिपोषणम्
समाधिप्रधानैः सह सख्यं कुर्यात्, ईश्वरं सदा उपेयात् शरणं च गच्छेत्। दैवतान्यपि यथाविधि गच्छेत्, भार्यायाः पोषणं च कुर्यात्॥
Verse 17
न धर्मं ख्यापयेद् विद्वान् न पापं गूहयेदपि / कुर्वोतात्महितं नित्यं सर्वभूतानिकम्पकः
विद्वान् स्वधर्मं न ख्यापयेत्, पापं च न गूहयेत्। आत्महितं नित्यं कुर्यात्, सर्वभूतानुकम्पकः॥
Verse 18
वयसः कर्मणोर्ऽथस्य श्रुतस्याभिजनस्य च / वेषवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन् विचरेत् सदा
वयसा कर्मणा अर्थेन श्रुतेनाभिजनेन च। वेषवाक्बुद्धिसारूप्यं आचरन् सदा विचरेत्॥
Verse 19
श्रुतिस्मृत्युदितः सम्यक् साधुभिर्यश्च सेवितः / तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित्
श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक् साधुभिर्यच्च सेवितम्। तमाचारं निषेवेत, न इह अन्यत्र कर्हिचित्॥
Verse 20
येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः / तेन यायात् सतां मार्गं तेन गच्छन् न रिष्यति
येन मार्गेण पितरः पितामहाश्च गताः, तेनैव सतां मार्गं यायात्; तस्मिन् पथि चरन् न कदाचन नश्यति।
Verse 21
नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान् / सत्यवादी जितक्रोधो ब्रह्मभूयाय कल्पते
नित्यं स्वाध्यायपरः स्यात्, नित्यं यज्ञोपवीतधारी; सत्यवादी जितक्रोधः स ब्रह्मभूयाय कल्पते।
Verse 22
संध्यास्नानपरो नित्यं ब्रह्मयज्ञुपरायणः / अनसूयी मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रेत्य वर्धते
संध्यास्नाननिरतः नित्यं ब्रह्मयज्ञपरायणः; अनसूयी मृदुर्दान्तो गृहस्थः प्रेत्य वर्धते।
Verse 23
वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः / सावित्रीजाप्यनिरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही
वीतरागभयक्रोधो लोभमोहविवर्जितः; सावित्रीजाप्यनिरतः श्राद्धकृद् गृही मुच्यते।
Verse 24
मातापित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः / दान्तो यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते
मातापित्रोर्हिते युक्तो गोब्राह्मणहिते रतः; दान्तो यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते।
Verse 25
त्रिवर्गसेवी सततं देवतानां च पूजनम् / कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत् प्रयतः सुरान्
त्रिवर्गपरायणः सदा देवतानां पूजनं कुर्यात्। अहर्निशं नित्यं प्रयतः सुरान् नमस्येत्॥
Verse 26
विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः / गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्
विभागशीलः सदा क्षमायुक्तो दयालुश्च यः। स गृहस्थः समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्॥
Verse 27
क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः / अध्यात्मनिरतं ज्ञानमेतद् ब्राह्मणलक्षणम्
क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं दमः शमस्तथा। अध्यात्मनिरतं ज्ञानं ब्राह्मणस्य लक्षणम्॥
Verse 28
एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः / यथाशक्तिं चरन् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत्
तस्मान्न प्रमाद्येत द्विजोत्तमो विशेषतः। यथाशक्ति चरन् कर्म निन्दितानि विवर्जयेत्॥
Verse 29
विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् / गृहस्थो मुच्यते बन्धात् नात्र कार्या विचारणा
विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम्। गृहस्थोऽपि मुच्यते बन्धान्नात्र कार्या विचारणा॥
Verse 30
विगर्हातिक्रमाक्षेपहिंसाबन्धवधात्मनाम् / अन्यमन्युसमुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा
विगर्हातिक्रमाक्षेपहिंसाबन्धवधादिषु । अन्योन्यक्रोधसमुत्थेषु दोषेषु प्रतिकर्तुमकृत्वा यत् सहनं सा क्षमा ॥
Verse 31
स्वदुः खेष्विव कारुण्यं परदुः खेषु सौहृदात् / दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद् धर्मस्य साधनम्
स्वदुःखेष्विव परदुःखेषु सौहृदोत्थं यत् कारुण्यम् । तदेव दया इति मुनयः प्राहुः साक्षाद् धर्मसाधनम् ॥
Verse 32
चतुर्दशानां विद्यानां धारणं हि यतार्थतः / विज्ञानमिति तद् विद्याद् येन धर्मो विवर्धते
चतुर्दशविद्याधारणं यथार्थतः यत् । येन धर्मो विवर्धते तद् विज्ञानमिति विद्यात् ॥
Verse 33
अधीत्य विधिवद् विद्यामर्थं चैवोपलभ्य तु / धर्मकार्यान्निवृत्तश्चेन्न तद् विज्ञानमिष्यते
विधिवद् विद्यामधीत्य अर्थं चोपलभ्यापि यः । धर्मकार्येभ्यः निवर्तते तद् विज्ञानं न इष्यते ॥
Verse 34
सत्येन लोकाञ्जयति सत्यं तत्परमं पदम् / यथाभूतप्रवाद् तु सत्यमाहुर्मनीषिणः
सत्येन लोकान् जयति सत्यं परमं पदम् । यथाभूतप्रवादः सत्यं इति मनीषिणः ॥
Verse 35
दमः शरीरोपरमः शमः प्रज्ञाप्रिसादजः / अध्यात्ममक्षरं विद्याद् यत्र गत्वा न शोचति
दमः शरीरेन्द्रियवेगनिग्रहः, शमः प्रज्ञाप्रसादजः। अध्यात्ममक्षरं विद्यात्, यत्र गत्वा न शोचति॥
Verse 36
यया स देवो भगवान् विद्यया वेद्यते परः / साक्षाद् देवो महादेवस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्
यया विद्यया परो देवो भगवान् वेद्यते सदा। साक्षान्महादेव एवैतत् तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्॥
Verse 37
तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः / महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्
तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान् नित्यमक्रोधनः शुचिः। महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्॥
Verse 38
धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् / न हि देहं विना रुद्रः पुरुषैर्विद्यते परः
धर्मस्यायतनं देहं यत्नात् सम्यक् परिपालयेत्। देहं विना न हि रुद्रः पुरुषैः परोऽवगम्यते॥
Verse 39
नित्यधर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः / न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्
नित्यं धर्मार्थकामेषु नियतो द्विज उद्यतः। न धर्मवर्जितं कामम् अर्थं वा मनसा स्मरेत्॥
Verse 40
सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत् / धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु
सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत्। धर्मो हि भगवान् देवो गतिः सर्वेषु जन्तुषु॥
Verse 41
भूतानां प्रियकारी स्यात् न परद्रोहकर्मधीः / न वेददेवतानिन्दां कुर्यात् तैश्च न संवसेत्
भूतानां प्रियकारी स्यात् न परद्रोहकर्मधीः। न वेददेवतानिन्दां कुर्यात् तैश्च न संवसेत्॥
Verse 42
यस्त्विमं नियतं विप्रो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः / अध्यापयेत् श्रावयेद् वा ब्रह्मलोके महीयते
यस्त्विमं नियतं विप्रो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः। अध्यापयेत् श्रावयेद् वा ब्रह्मलोके महीयते॥
Frequently Asked Questions
Completion of Vedic study with grasp of meaning, offering dakṣiṇā to the guru, receiving permission, and maintaining mental discipline and physical capability—signaling readiness to enter regulated social life with dharmic restraint.
Vijñāna is not merely learned comprehension; it is truthful assimilation of disciplines that nourish Dharma, and it is invalidated if one turns away from dharmic duties even after understanding the teachings.
It explicitly affirms that even a gṛhastha can be released from bondage by shaking off delusion and attaining unsurpassed yoga—supported by daily sandhyā, purity, brahma-yajña, Sāvitrī-japa, śrāddha, and ethical virtues.
It identifies Dharma as the Lord and refuge, and describes jñāna as that by which the transcendent Īśvara is known—naming Mahādeva/Rudra as the Supreme—while still grounding the path in Vedic duties and household rites.