Adhyaya 13
Ācamana-vidhi, Śauca, and Conduct Rules for Study, Eating, and Bodily Functions
पूर्वाध्यायसमाप्त्यनन्तरं व्यासः उत्तरभागे धर्मोपदेशं प्रवर्तयन् आचमनप्रधानं शौचविधानं क्रमशः निरूपयति। निद्रानन्तरं स्नानानन्तरं अशुचिसंस्पर्शे वा सामाजिकदूषणसम्भवे च पुनःशुद्ध्यावश्यकतां, वेदाध्ययनारम्भे निषिद्धकालान् च निर्दिशति। शुद्धासनं, जलमानं, शिरोवेष्टनपादत्राणादिदोषैः मन्त्रोच्चारणस्य आचमनस्य च विघातकान् निषेधान् वदति। हस्ततीर्थानां (ब्रह्म-पितृ-दैव-प्राजापत्य-आर्ष) विभागं कृत्वा, देवान् तर्पयन् स्पर्शक्रमेण आचमनविधिं प्रतिपादयति। अन्ते उच्छिष्टाद्यशौचं, बिन्दुसंस्पर्शादिनियमं, आपत्कालानुज्ञां, मलमूत्रोत्सर्गस्य देशदिग्विधानं तथा मृद्जलप्राप्तिविधिं च कथयन्, नित्याचारनिष्ठया परं धर्मचिन्तनं स्थापयति।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वादशो ऽध्यायः व्यास उवाच भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे / ओष्ठावलमोकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे द्वादशोऽध्यायः। व्यास उवाच—भुक्त्वा पीत्वा च सुप्त्वा च स्नात्वा रथ्योपसर्पणे। ओष्ठावलमोकौ स्पृष्ट्वा वासो विपरिधाय च॥
Verse 2
रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गे ऽयुक्तभाषणे / ष्ठीवित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा
रेतोमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गेऽयुक्तभाषणे। ष्ठीवित्वाध्ययनारम्भे कासश्वासागमे तथा॥
Verse 3
चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः / संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तो ऽप्याचमेत् पुनः
चत्वरं वा श्मशानं वा समाक्रम्य द्विजोत्तमः। संध्ययोरुभयोस्तद्वदाचान्तोऽप्याचमेत् पुनः॥
Verse 4
चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे / उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् / आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च
चण्डालम्लेच्छसंभाषे स्त्रीशूद्रोच्छिष्टभाषणे । उच्छिष्टं पुरुषं स्पृष्ट्वा भोज्यं चापि तथाविधम् । आचामेदश्रुपाते वा लोहितस्य तथैव च ॥
Verse 5
भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः / आचान्तो ऽप्याचमेत् सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः
भोजने संध्ययोः स्नात्वा पीत्वा मूत्रपुरीषयोः । आचान्तोऽप्याचमेत् सुप्त्वा सकृत्सकृदथान्यतः ॥
Verse 6
अग्नेर्गवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा / स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवीं वा परिधाय च
अग्नेर्गवामथालम्भे स्पृष्ट्वा प्रयतमेव वा । स्त्रीणामथात्मनः स्पर्शे नीवीं वा परिधाय च ॥
Verse 7
उपस्पृशेज्जलं वार्द्रं तृणं वा भूमिमेव वा / केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससो ऽक्षालितस्य च
उपस्पृशेज्जलं वार्द्रं तृणं वा भूमिमेव वा । केशानां चात्मनः स्पर्शे वाससोऽक्षालितस्य च ॥
Verse 8
अनुष्णाभिरफेनाबिरदुष्टाभिश्च धर्मतः / शौचेप्सुः सर्वदाचामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः
अनुष्णाभिरफेनाबिरदुष्टाभिश्च धर्मतः । शौचेप्सुः सर्वदाचामेदासीनः प्रागुदङ्मुखः ॥
Verse 9
शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छसिखो ऽपि वा / अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तो ऽप्यशुचिर्भवेत्
शिरः कण्ठं वा प्रावृत्य, मुक्तकच्छसिखोऽपि वा; पादयोः शौचमकृत्वा, आचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत्।
Verse 10
सोपानत्को जलस्थो वा नोष्णीषी वाचमेद् बुधः / न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन् नोद्धृतोदकैः
सोपानत्को जलस्थो वा नोष्णीषी वाचमेद् बुधः। न चैव वर्षधाराभिर्न तिष्ठन् नोद्धृतोदकैः॥
Verse 11
नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः / न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा
नैकहस्तार्पितजलैर्विना सूत्रेण वा पुनः। न पादुकासनस्थो वा बहिर्जानुरथापि वा॥
Verse 12
न जल्पन् न हसन् प्रेक्षन् शयानः प्रह्व एव च / नावीक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा
न जल्पन् न हसन् प्रेक्षन् शयानः प्रह्व एव च। नावीक्षिताभिः फेनाद्यैरुपेताभिरथापि वा॥
Verse 13
शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्न क्षाराभिस्तथैव च / न चैवाङ्गुलिभिः शब्दं न कुर्वन् नान्यमानसः
शूद्राशुचिकरोन्मुक्तैर्न क्षाराभिस्तथैव च। न चैवाङ्गुलिभिः शब्दं न कुर्वन् नान्यमानसः॥
Verse 14
न वर्णरसदुष्टाभिर्न चैव प्रदरोदकैः / न पाणिक्षुभिताभिर्वा न बहिष्कक्ष एव वा
न वर्णरसदुष्टाभिः सलिलैर्न स्नानमाचरेत्, न प्रदरोदकैः, न पाणिना क्षुभितैः, न च बहिःकक्षे प्रकाशे स्नायात्।
Verse 15
हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः / प्राशिताभिस्तथावैश्यः स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतो ऽन्ततः
हृद्गाभिः पूयते विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियः शुचिः। प्राशिताभिस्तथा वैश्यः, स्त्रीशूद्रौ स्पर्शतोऽन्ततः शुद्ध्यतः॥
Verse 16
अङ्गुष्ठमूलान्तरतो रेखायां ब्राह्ममुच्यते / अन्तराङ्गुष्ठदेशिन्यो पितॄणां तीर्थमुत्तमम्
अङ्गुष्ठमूलान्तरस्थरेखायां ब्राह्मं तीर्थमुच्यते। अङ्गुष्ठतर्जनीमध्यदेशो हि पितॄणां तीर्थमुत्तमम्॥
Verse 17
कनिष्ठामूलतः पश्चात् प्राजापत्यं प्रचक्षते / अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं तदेवार्षं प्रकीर्तितम्
कनिष्ठामूलतः पश्चात् प्राजापत्यं प्रचक्षते। अङ्गुल्यग्रे स्मृतं दैवं, तदेवार्षं प्रकीर्तितम्॥
Verse 18
मूले वा दैवमार्षं स्यादाग्नेयं मध्यतः स्मृतं / तदेव सौमिकं तीर्थमेतज्ज्ञात्वा न मुह्यति
मूले वा दैवमार्षं स्यात्, आग्नेयं मध्यतः स्मृतम्। तदेव सौमिकं तीर्थम्—एतज्ज्ञात्वा न मुह्यति॥
Verse 19
ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत् / कायेन वाथ दैवेन तु पित्र्येण वै द्विजाः
ब्राह्मेणैव तु तीर्थेन द्विजो नित्यमुपस्पृशेत्; कायेन वा तथा दैवेन पित्र्येण च द्विजाः।
Verse 20
त्रिः प्राश्नीयादपः पूर्वं ब्राह्मणः प्रयतस्ततः / संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत्
त्रिः प्राश्नीयादपः पूर्वं ब्राह्मणः प्रयतस्ततः; संमृज्याङ्गुष्ठमूलेन मुखं वै समुपस्पृशेत्।
Verse 21
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः / तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापृटद्वयम्
अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु स्पृशेन्नेत्रद्वयं ततः; तर्जन्यङ्गुष्ठयोगेन स्पृशेन्नासापृटद्वयम्।
Verse 22
कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे समुपस्पृशेत् / सर्वासामथ योगेन हृदयं तु तलेन वा / संस्पृशेद् वा शिरस्तद्वदङ्गुष्ठेनाथवा द्वयम्
कनिष्ठाङ्गुष्ठयोगेन श्रवणे समुपस्पृशेत्; सर्वासामथ योगेन हृदयं तु तलेन वा। संस्पृशेद् वा शिरस्तद्वदङ्गुष्ठेनाथवा द्वयम्।
Verse 23
त्रिः प्राश्नीयाद् यदम्भस्तु सुप्रीतास्तेन देवताः / ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च भवन्तीत्यनुशुश्रुमः
त्रिः प्राश्नीयाद् यदम्भस्तु सुप्रीतास्तेन देवताः; ब्रह्मा विष्णुर्महेशश्च भवन्तीत्यनुशुश्रुमः।
Verse 24
गङ्गा च यमुना चैव प्रीयेते परिमार्जनात् / संस्पृष्टयोर्लोचनयोः प्रीयेते शशिभास्करौ
परिमार्जनेन देहस्य गङ्गा यमुना च प्रीयेताम्। लोचनयोः संस्पर्श-शौचेन च शशिभास्करौ प्रीयेताम्॥
Verse 25
नासत्यदस्त्रौ प्रीयेते स्पृष्टे नासापुटद्वये / कर्णयोः स्पृष्टयोस्तद्वत् प्रीयेते चानिलानलौ
नासापुटद्वय-स्पर्शे नासत्यौ प्रीयेताम्। कर्णयोः स्पर्शने तद्वद् अनिलानलौ च प्रीयेताम्॥
Verse 26
संस्पृष्टे हृदये चास्य प्रीयन्ते सर्वदेवताः / मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः प्रीतः स पुरुषो भवेत्
हृदये संस्पृष्टे सर्वदेवताः प्रीयन्ते। मूर्ध्नि संस्पर्शनादेकः स परः पुरुषः प्रीयो भवेत्॥
Verse 27
नोच्छिष्टं कुर्वते मुख्या विप्रुषो ऽङ्गं नयन्ति याः / दन्तवद् दन्तलग्नेषु जिह्वास्पर्शे ऽशुचिर्भवेत्
भोजनकाले मुखं योच्छिष्टं करोति, ये च विप्रुषोऽङ्गं नयन्ति, स अशुचिर्भवेत्। दन्तलग्नेषु तद् दन्तवत् ज्ञेयम्; तद् जिह्वास्पर्शेऽप्यशुचिर्भवेत्॥
Verse 28
स्पृशान्ति बिन्दवः पादौ य आचामयतः परान् / भूमिगैस्ते समा ज्ञेया न तैरप्रयतो भवेत्
आचामयतः परान् यदा बिन्दवः पादौ स्पृशन्ति, ते भूमिगतैः समा ज्ञेयाः। तैः कारणैरप्रयतो न भवेत्॥
Verse 29
मदुपर्के च सोमे च ताम्बूलस्य च भक्षणे / फलमूले चेक्षुदण्डे न दोषं प्राह वे मनुः
मधुपर्के च सोमे च ताम्बूलभक्षणे तथा । फलमूलैक्षुदण्डेषु मनुना दोषो न कीर्तितः ॥
Verse 30
प्रचरंश्चान्नपानेषु द्रव्यहस्तो भवेन्नरः / भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्
अन्नपानेषु सञ्चरन् द्रव्यहस्तो यदि नरः । भूमौ निक्षिप्य तद्द्रव्यं आचम्याभ्युक्षयेत् ततः ॥
Verse 31
तैजसं वै समादाय यद्युच्छिष्टो भवेद् द्विजः / भूमौ निक्षिप्य तद् द्रव्यमाचम्याभ्युक्षयेत् तु तत्
तैजसं वै समादाय यदि उच्छिष्टो भवेद् द्विजः । भूमौ निक्षिप्य तद्द्रव्यं आचम्याभ्युक्षयेत् ततः ॥
Verse 32
यद्यमत्रं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः / अनिधायैव तद् द्रव्यमाचान्तः शुचितामियात् / वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात् तत्संस्पृष्ट्वाचमेदिह
यद्यमत्रं समादाय भवेदुच्छेषणान्वितः । अनिधायैव तद्द्रव्यं आचान्तः शुचितामियात् ॥ वस्त्रादिषु विकल्पः स्यात् तत्संस्पृष्ट्वाचमेदिह ॥
Verse 33
अरण्ये ऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि / कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति
अरण्येऽनुदके रात्रौ चौरव्याघ्राकुले पथि । कृत्वा मूत्रं पुरीषं वा द्रव्यहस्तो न दुष्यति ॥
Verse 34
निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः / अह्नि कुर्याच्छकृन्मूत्रं रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः
निधाय दक्षिणे कर्णे ब्रह्मसूत्रमुदङ्मुखः । अह्नि कुर्याच्छकृन्मूत्रं रात्रौ चेद् दक्षिणामुखः ॥
Verse 35
अन्तर्धाय महीं काष्ठैः पत्रैर्लोष्ठतृणेन वा / प्रावृत्य च शिरः कुर्याद् विण्मूत्रस्य विसर्जनम्
अन्तर्धाय महीं काष्ठैः पत्रैर्लोष्ठतृणेन वा । प्रावृत्य च शिरः कुर्याद् विण्मूत्रस्य विसर्जनम् ॥
Verse 36
छायाकूपनदीगोष्ठचैत्याम्भः पथि भस्मसु / अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रे न समाचरेत्
छायाकूपनदीगोष्ठचैत्याम्भः पथि भस्मसु । अग्नौ चैव श्मशाने च विण्मूत्रे न समाचरेत् ॥
Verse 37
न गोमये न कृष्टे वा महावृक्षे न शाड्वले / न तिष्ठन् वा न निर्वासा न च पर्वतमस्तके
न गोमये न कृष्टे वा महावृक्षे न शाड्वले । न तिष्ठन् वा न निर्वासा न च पर्वतमस्तके ॥
Verse 38
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन / न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन् वा समाचरेत्
न जीर्णदेवायतने न वल्मीके कदाचन । न ससत्त्वेषु गर्तेषु न गच्छन् वा समाचरेत् ॥
Verse 39
तुषाङ्गारकपालेषु राजमार्गे तथैव च / न क्षेत्रे न विले वापि न तीर्थे न चतुष्पथे
तुषराशिषु भस्मसु कपालखण्डेषु राजमार्गे च न कदाचन मूत्रपुरीषादिकं कुर्यात्। न क्षेत्रे न विवरे वा न तीर्थे न चतुष्पथे।
Verse 40
नोद्यानोदसमीपे वा नोषरे न पराशुचौ / न सोपानत्पादुको वा छत्री वा नान्तरिक्षके
नोद्यानसमीपे न जलसमीपे च, नोषरे न पराशुचौ स्थाने। न सोपाने स्थित्वा, न पादुकाभ्यां, न छत्रधारणेन, नान्तरिक्षके विवृते देशे च तत्कर्म कुर्यात्।
Verse 41
न चैवाभिमुखे स्त्रीणां गुरुब्राह्मणयोर्गवाम् / न देवदेवालययोरपामपि कदाचन
स्त्रीणामभिमुखे न कुर्यात्, तथा गुरोर्ब्राह्मणयोर्गवां चाभिमुखे न। देवदेवालययोः सम्मुखे न, अपामभिमुखेऽपि कदाचन न।
Verse 42
न ज्योतींषि निरीक्षन्वानसंध्याभिमुखो ऽपिवा / प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं तथैव च
ज्योतींषि न निरीक्षेत, न सन्ध्याभिमुखोऽपि वा तिष्ठेत्। प्रत्यादित्यं प्रत्यनलं प्रतिसोमं च तथा न कुर्यात्।
Verse 43
आहृत्य मृत्तिकां कूलाल्लेपगन्धापकर्षणम् / कुर्यादतन्द्रितः शौचं विशुद्धैरुद्धृतोदकैः
कूलात् शुद्धां मृत्तिकामाहृत्य लेपगन्धापकर्षणं कुर्यात्। ततः विशुद्धैरुद्धृतोदकैः शौचमतन्द्रितः समाचरेत्।
Verse 44
नाहरेन्मृत्तिकां विप्रः पांशुलान्न च कर्दमात् / न मार्गान्नोषराद् देशाच्छौचशिष्टां परस्य च
विप्रो न पांशुलात् स्थानाৎ न कर्दमात् मृत्तिकाम् आहरेत्। न मार्गात् नोषरदेशात्, न च परशौचशिष्टां मृत्तिकां गृह्णीयात्॥
Verse 45
न देवायतनात् कूपाद् ग्रामान्न च जलात् तथा / उपस्पृशेत् ततो नित्यं पूर्वोक्तेन विधानतः
न देवायतनात्, न कूपात्, न ग्रामजलात् तथा। ग्रामपाकसम्बन्धिजलात् च न उपस्पृशेत्; अतः पूर्वोक्तविधिना नित्यं शौचं समाचरेत्॥
Frequently Asked Questions
The chapter repeatedly prescribes ācamana around eating and drinking, dawn/dusk junctions, bathing, after sleep, after urination/defecation, after certain contacts (blood, tears, impure persons/objects), and after entering liminal places like crossroads or cremation grounds (with renewed sipping even if already performed).
It instructs sipping water three times, wiping the lips, then touching specific bodily points with prescribed finger combinations (mouth, eyes, sides of the nose, ears, heart/head), with attention to posture (seated, facing east or north) and water quality (untainted, not hot or foamy).
The chapter defines sacred zones on the hand—Brahma-tīrtha near the thumb base, Pitṛ-tīrtha between thumb and forefinger, and other measures (prājāpatya, daiva, ārṣa)—to regulate which part of the hand is used for purification and offerings, aligning bodily technique with ritual intention.
Yes. It states that in forests, waterless places, at night, or on dangerous roads, compelled evacuation while holding valuables does not incur blame, reflecting an āpaddharma principle even within strict purity norms.