Adhyaya 68
Marut-Soma Boon and Nahusha–Yayati Lineage (Marutakanyā–Vamśa-varṇana)
अध्याये ऋषयः पृच्छन्ति—मरुत्सम्बद्धा कन्या (मरुतकन्या) कथं राज्ञे दत्ता, तस्यां च कादृशं वीर्यवन्तं सन्ततिः समभवत् इति। सूतः प्रत्युपकार-प्रसङ्गं कथयति—राजा पुनःपुनर्मरुत्सोमं यजति, मरुतः प्रीताः सन्तोऽक्षय्यान्नवरं ददति, यत् दिवानिशं बहुधा भुक्तं वितीर्णं चापि न क्षीयते। ततः वंशानुकीर्तनं प्रवर्तते—अनेनसः→क्षत्रधर्मः→प्रतिपक्षः→सृञ्जयः→जय/विजयादयः इत्यादि, यावत् नहूषवंशपर्यन्तम्। नहूषस्य षड् पुत्राः—यतिः, ययातिः, संयातिः, आयातिः, वियातिः, कृतिः; ज्येष्ठो यतिः मोक्षं ब्रह्मभावं चाश्रित्य संन्यासं गृह्णाति, ययातिः तु पृथिवीपालनपरः प्रमुखः। अन्ते ययातेः विवाहसम्बन्धौ निर्दिश्येते—उशनसः (शुक्रस्य) दुहिता देवयानी, वृषपर्वणः दुहिता शर्मिष्ठा—इति वंशविस्तारस्य आधारः।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे धन्वन्तरिसंभवादिवर्णनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः // ६७// ऋषय ऊचुः मरुतेन कथं कन्या राज्ञे दत्ता महात्मना / किंवीर्याश्च महात्मानो जाता मरुतकन्यया
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे धन्वन्तरिसंभवादिवर्णनं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६७ ॥ ऋषय ऊचुः— मरुतेन कथं कन्या राज्ञे दत्ता महात्मना । किंवीर्याश्च महात्मानो जाता मरुतकन्यया ॥
Verse 2
सूत उवाच आहरत्स मरुत्सोममन्नकामः प्रजेश्वरः / मासिमासि महातेजाः षष्टिसंवत्सरान्नृप
सूत उवाच— आहरत्स मरुत्सोममन्नकामः प्रजेश्वरः । मासिमासि महातेजाः षष्टिसंवत्सरान्नृप ॥
Verse 3
तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोषिताः / अक्षय्यान्नं ददुः प्रीताः सर्वकामपरिच्छदम्
तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोषिताः । अक्षय्यान्नं ददुः प्रीताः सर्वकामपरिच्छदम् ॥
Verse 4
अन्नं तस्य सकृद्भुक्तमहोरात्रं न क्षीयते / कोटिशो दीय मानं च सूर्यस्योदयनादपि
अन्नं तस्य सकृद्भुक्तमहोरात्रं न क्षीयते । कोटिशो दीयमानं च सूर्यस्योदयनादपि ॥
Verse 5
मित्रज्योतेस्तु कन्याया मरितस्य च धीमतः / तस्माज्जाता महासत्त्वा धर्मज्ञा मोक्षदर्शिनः
मित्रज्योतेस्तु कन्याया मरितस्य च धीमतः । तस्माज्जाता महासत्त्वा धर्मज्ञा मोक्षदर्शिनः ॥
Verse 6
संन्यस्य गृहधर्माणि वैराग्यं समुपस्थिताः / यतिधर्ममवाप्येह ब्रह्मभूयाय ते गताः
संन्यस्य गृहधर्माणि वैराग्यं समुपस्थिताः । यतिधर्ममवाप्येह ब्रह्मभूयाय ते गताः ॥
Verse 7
अनेनसः सुतो जातः क्षत्रधर्मः प्रतापवान् / क्षत्रधर्मसुतो जातः प्रतिपक्षो महातपाः
अनेनसः सुतो जातः क्षत्रधर्मः प्रतापवान् । क्षत्रधर्मसुतो जातः प्रतिपक्षो महातपाः ॥
Verse 8
प्रतिपक्षसुतश्चापि सृंजयो नाम विश्रुतः / सृंजयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य जज्ञिवान्
प्रतिपक्षस्यापि सुतः सृंजयो नाम विश्रुतः। सृंजयस्य जयः पुत्रो, तस्य विजयः समजायत॥
Verse 9
विजयस्य जयः पुत्रस्तस्य हर्यश्वकः स्मृतः / इर्यश्वस्य सुतो राजा सहदेवः प्रतापवान्
विजयस्य जयः पुत्रः, तस्य हर्यश्वकः स्मृतः। इर्यश्वस्य सुतो राजा सहदेवः प्रतापवान्॥
Verse 10
सहदेवस्य धर्मात्मा अहीन इति विश्रुतः / अहीनस्य चयत्सेनस्तस्य पुत्रो ऽथ संकृतिः
सहदेवस्य धर्मात्मा अहीन इति विश्रुतः। अहीनस्य चयत्सेनः, तस्य पुत्रोऽथ संकृतिः॥
Verse 11
संकृतेरपि धर्मात्मा कृतधर्मा महायशाः / इत्येते क्षत्रधर्माणो नहुषस्य निबोधत
संकृतेरपि धर्मात्मा कृतधर्मा महायशाः। इत्येते क्षत्रधर्माणो नहुषस्य निबोधत॥
Verse 12
नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः / यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः
नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः। यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः॥
Verse 13
यतिर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततो ऽवरः / काकुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे पत्नीं यतिस्तदा
यतिस्तेषां ज्येष्ठोऽभूत्, ततोऽवरः स ययातिः। तदा यतिः काकुत्स्थकन्यां ‘गाम्’ नाम पत्नीं लेभे॥
Verse 14
स यतिर्मोक्षमास्थाय ब्रह्मभूतो ऽभवन्मुनिः / तेषां मध्ये तु पञ्चानां ययातिः पृथिवीपतिः
स यतिः मोक्षमास्थाय मुनिर्ब्रह्मभूतोऽभवत्। तेषां पञ्चानां मध्ये ययातिः पृथिवीपतिः॥
Verse 15
देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप ह / शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः
देवयानीं उशनसः सुतां भार्यामवाप ह। शर्मिष्ठां चासुरीं चैव वृषपर्वणः तनयाम्॥
Verse 16
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानो व्यजायत / द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी
यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत। द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी॥
Verse 17
अजीजनन्महावीर्यान्सुतान्देवसुतोपमान् / रथं तस्मै ददौ शक्रः प्रीतः परमभास्वरम्
अजीजनन् महावीर्यान् सुतान् देवसुतोपमान्। रथं तस्मै ददौ शक्रः प्रीतः परमभास्वरम्॥
Verse 18
असंगं काञ्चनं दिव्यमक्षयौ च महेषुधी / युक्तं मनोजवैरश्वैर्येन कन्यां समुद्वहत्
असङ्गं काञ्चनं दिव्यं अक्षयौ च महेषुधी। मनोजवैरश्वैर्युक्तं रथं येन कन्यां समुद्वहत्॥
Verse 19
स तेन रथमुख्येन जिगाय सततं महीम् / ययातिर्युधि दुर्द्धर्षो देवदानवमानवैः
स तेन रथमुख्येन सततं महीम् जिगाय। ययातिर्दुर्द्धर्षो युधि देवदानवमानवैः॥
Verse 20
पौरवाणां नृपाणां च सर्वेषां सो ऽभवद्रथी / यावत्सुदेशप्रभवः कौरवो जनमेजयः
पौरवाणां नृपाणां च सर्वेषां सोऽभवद्रथी। यावत् सुदेशप्रभवः कौरवो जनमेजयः॥
Verse 21
कुरोः पौत्रस्य राज्ञरतु राज्ञः पारीक्षितस्य ह / जगाम सरथो नाशं शापाद्गार्ग्यस्य धीमतः
कुरोः पौत्रस्य राज्ञोऽथ राज्ञः पारीक्षितस्य ह। सरथो नाशमाजगाम शापाद्गार्ग्यस्य धीमतः॥
Verse 22
गार्ग्यस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः / दुर्बुद्धिर्हिंसया मास लोहगन्धी नराधिपः
गार्ग्यस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः। दुर्बुद्धिर्हिंसया मास लोहगन्धी नराधिपः॥
Verse 23
स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः / पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्
स लोहगन्धी राजर्षिः सर्वतो धावमानः पौरैर्जनपदैश्च परित्यक्तः कदाचिदपि शर्म न लेभे।
Verse 24
ततः स दुःखसंतप्तो नालभत्संविदं क्वचित / स प्रायाच्छौनकमृषिं शरणं व्यथितस्तदा
ततः स दुःखसंतप्तः क्वचिदपि संविदं नालभत्; स तदा व्यथितः शौनकमृषिं शरणं प्रायात्।
Verse 25
इन्द्रोतोनाम विख्यातो यो ऽसौ मुनि रुदारधीः / योजयामास चैन्द्रोतः शौनको जनमेजयम्
इन्द्रोत इति विख्यातो मुनिः स रुदारधीः; शौनकश्चैन्द्रोतः जनमेजयं योजयामास।
Verse 26
अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः / स लोहगन्धो व्यनशत्त स्यावभृथमेत्य ह
अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः; स लोहगन्धोऽवभृथं प्राप्य ह व्यनशत्।
Verse 27
स वै दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा / दत्तः शक्रेन तुष्टेन लेभे तस्माद्बृहद्रथः
स वै दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा; शक्रेण तुष्टेन दत्तः तस्माद्बृहद्रथो लेभे।
Verse 28
ततो हत्वा जरासंधं भीमस्तं रथमुत्तमम् / प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः
ततः हत्वा जरासन्धं भीमः कौरवनन्दनः प्रीत्या तं रथमुत्तमं वासुदेवाय प्रददौ।
Verse 29
स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिर्नहुषात्मजः / पुत्रं श्रेष्टं वरिष्ठं च यदुमित्यब्रवीद्वचः
स राजर्षिः नहुषात्मजः ययातिः जरां प्राप्य पुत्रं श्रेष्ठं वरिष्ठं च ‘यदु’ इति वचोऽब्रवीत्।
Verse 30
जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः / काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मि यौवने
जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः; काव्यस्योशनसः शापात् न च तृप्तोऽस्मि यौवने।
Verse 31
त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह / जरां मे प्रतिगृह्णीष्व तं यदुः प्रत्युवाच ह
‘त्वं यदो जरया सह पाप्मानं प्रतिपद्यस्व; मे जरां प्रतिगृह्णीष्व’ इति तं यदुः प्रत्युवाच ह।
Verse 32
अनिर्दिष्टा हि मे भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता / सा तु व्यायामसाध्या वै न ग्रहीष्यामि ते जराम्
अनिर्दिष्टा हि मे भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता; सा तु व्यायामसाध्या वै, न ग्रहीष्यामि ते जराम्।
Verse 33
जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः / तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे
जरायां बहवो दोषाः पानभोजनजनिताः; तस्मात्, राजन्, तव जरां ग्रहीतुमहं नोत्सहे।
Verse 34
सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः / वलीसंततगात्रश्च निराशो दुर्बलाकृतिः
सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः; वलीसंततगात्रश्च निराशो दुर्बलाकृतिः।
Verse 35
अशक्तः कार्यकरणे परिबूतस्तु यौवने / सहोपवीतिभिश्चैव तां जरां नाभिकामये
अशक्तः कार्यकरणे परिभूतस्तु यौवने; सहोपवीतिभिश्चैव तां जरां नाभिकामये।
Verse 36
संति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप / प्रतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै
सन्ति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप; प्रतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ, पुत्रमन्यं वृणीष्व वै।
Verse 37
स एवमुक्तो यदुना दीव्रकोपसमन्वितः / उवाच वदतां श्रेष्टो ज्येष्ठं तं गर्हयन्सुतम्
स एवमुक्तो यदुना दीव्रकोपसमन्वितः; उवाच वदतां श्रेष्ठो ज्येष्ठं तं गर्हयन् सुतम्।
Verse 38
आश्रमः कस्तवान्यो ऽस्ति को वा धर्मविधिस्तव / मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदहं तव देशिकः
आश्रमः कस्तवान्योऽस्ति? को वा धर्मविधिस्तव? मामनादृत्य दुर्बुद्धे, यदहं तव देशिकः।
Verse 39
एवमुक्त्वा यदुं राजा शशापैनं स मन्युमान् / यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
एवमुक्त्वा यदुं राजा शशापैनं स मन्युमान्। यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि॥
Verse 40
तस्मान्न राज्यभाङ्मूढ प्रजा ते वै भविष्यति / तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह
तस्मान्न राज्यभाक् मूढ प्रजा ते वै भविष्यति। तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह॥
Verse 41
तुर्वसुरुवाच न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम् / जरायां बहवो दोषाः पानभोजन कारिताः
तुर्वसुरुवाच— न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम्। जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः॥
Verse 42
तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे / ययातिरुवाच यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
तस्माज्जरां न ते राजन् ग्रहीतुमहमुत्सहे। ययातिरुवाच— यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि॥
Verse 43
तस्मात्प्रजानु विच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति / संकीर्णेषु च धर्मेण प्रतिलोमनरेषु च
तस्मात् तव, तुर्वसो, प्रजानां विच्छेदो भविष्यति; धर्मे संकीर्णे सति च प्रतिलोमनरेषु च।
Verse 44
पिशिताशिषु चान्येषु मूढ राजा भविष्यसि / गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु वा / वासस्ते पाप म्लेच्छेषु भविष्यति न संशयः
पिशिताशिषु चान्येषु मूढ! राजा भविष्यसि; गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु वा। वासस्ते, पाप, म्लेच्छेषु भविष्यति न संशयः।
Verse 45
सूत उवाच एवं तु तुर्वसुंशप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः
सूत उवाच—एवं तु तुर्वसुं शप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः।
Verse 46
शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युमिदं वचनमब्रवीत् / द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम्
शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युमिदं वचनमब्रवीत्; द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम्।
Verse 47
जरा वर्षसहस्रंवै यौवनं स्वं ददस्व मे / पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्
जरा वर्षसहस्रं वै यौवनं स्वं ददस्व मे; पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्।
Verse 48
स्वं चादास्यामि भूयो ऽहं पाप्मानं जरया सह / द्रुह्युरुवाच नारोहेत रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् / न सुखं चास्य भवति न जरां तेन कामये
स्वं चादास्यामि भूयोऽहं पाप्मानं जरया सह। द्रुह्युरुवाच—नारोहेत रथं नाश्वं; जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम्। न सुखं चास्य भवति; न जरां तेन कामये॥
Verse 49
ययातिरुवाच यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
ययातिरुवाच—यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि॥
Verse 50
तस्माद्द्रुह्यो प्रियः कामो न ते संपत्स्यते क्वचित् / नौप्लवोत्तरसंचारस्तव नित्यं भविष्यति
तस्माद्द्रुह्यो प्रियः कामो न ते संपत्स्यते क्वचित्। नौप्लवोत्तरसंचारस्तव नित्यं भविष्यति॥
Verse 51
अराजा राजवंशस्त्वं तत्र नित्यं वसिष्यसि / अनो त्वं प्रतिपाद्यस्व पाप्मानं जरया सह
अराजा राजवंशस्त्वं तत्र नित्यं वसिष्यसि। अनो त्वं प्रतिपाद्यस्व पाप्मानं जरया सह॥
Verse 52
एवं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते / अनुरुवाच जीर्णः शिशुरिवाशक्तो जरया ह्यशुचिः सदा / न जुहोति स काले ऽग्निं तां जरां नाभिकामये
एवं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते। अनुरुवाच—जीर्णः शिशुरिवाशक्तो जरया ह्यशुचिः सदा। न जुहोति स कालेऽग्निं; तां जरां नाभिकामये॥
Verse 53
ययातिरूवाच / यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि
ययातिरुवाच—यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि।
Verse 54
जरादोष स्त्वयोक्तो ऽयं तस्मात्त्वं प्रतिपत्स्यसे / प्रजा च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यत्यनो तव
जरादोषस्त्वयोक्तोऽयं तस्मात्त्वं प्रतिपत्स्यसे। प्रजा च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यत्यनो तव॥
Verse 55
अग्निप्रस्कन्दनपरास्त्वं वाप्येवं भविष्यसि / पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह
अग्निप्रस्कन्दनपरास्त्वं वाप्येवं भविष्यसि। पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह॥
Verse 56
जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः / काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मियौवने
जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः। काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तोऽस्मि यौवने॥
Verse 57
कञ्चित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसा तव / पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्
कञ्चित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसा तव। पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्॥
Verse 58
स्वं चैव प्रतिपत्स्ये ऽहं पाप्मानं जरया सह / सूत उवाच एवमुक्तः प्रत्युवाच पुत्रः पितरमञ्जसा
स्वं चैव प्रतिपत्स्ये ऽहं पाप्मानं जरया सह। सूत उवाच एवमुक्तः प्रत्युवाच पुत्रः पितरमञ्जसा॥
Verse 59
यथा तु मन्यसे तात करिष्यामि तथैव च / प्रतिपत्स्ये च ते राजन्पाप्मानं जरया सह
यथा तु मन्यसे तात करिष्यामि तथैव च। प्रतिपत्स्ये च ते राजन्पाप्मानं जरया सह॥
Verse 60
गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान्यथेप्सितान् / जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव
गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान्यथेप्सितान्। जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव॥
Verse 61
यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथार्थवत् / ययातिरुवाच पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते प्रीतश्चेदं ददामि ते
यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथार्थवत्। ययातिरुवाच पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते प्रीतश्चेदं ददामि ते॥
Verse 62
सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति / सूत उवाच पूरोरनुमतो राजा ययातिः स्वजरां ततः
सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति। सूत उवाच पूरोरनुमतो राजा ययातिः स्वजरां ततः॥
Verse 63
संक्रामयामास तदा प्रासादद्भार्गवस्य तु / गौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः
तदा नहुषात्मजः ययातिः गौरवेण वयसा च भार्गवस्य प्रासादं संक्रामयामास।
Verse 64
प्रीतियुक्तो नरश्रेष्ठश्चचार विषयान्स्वकान् / यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्
प्रीतियुक्तो नरश्रेष्ठः स्वकान् विषयान् चचार यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्।
Verse 65
धर्माविरोधी राजेन्द्रो यथाशक्ति स एव हि / देवानतर्पयद्यज्ञैः पितॄञ्श्राद्धैस्तथैव च
धर्माविरोधी स राजेन्द्रः यथाशक्ति यज्ञैः देवान् अतर्पयत्, तथा श्राद्धैः पितॄन् च।
Verse 66
दाराननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् / अतिथीनन्नपानैश्च वैश्यंश्च परिपालनैः
द्विजसत्तमान् दारानुग्रहैः इष्टैः कामैः च, अतिथीन् अन्नपानैः च, वैश्यान् च परिपालनैः (अतर्पयत्)।
Verse 67
आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्संनिग्रहेण च / धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयत्
शूद्रान् आनृशंस्येन, दस्यून् संनिग्रहेण, सर्वाः प्रजाः धर्मेण च यथावत् अनुरञ्जयत्।
Verse 68
ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः / स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः
ययातिः साक्षादिन्द्र इवापरः प्रजाः पालयामास। स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः॥
Verse 69
अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् / स मार्गमाणः कामानामतद्दोषनिदर्शनात्
स धर्मस्याविरोधेन सुखमुत्तमं चचार। स कामानां मार्गमाणोऽतद्दोषान् न निदर्शयत्॥
Verse 70
विश्वाच्या सहितो रेमे वैब्राजे नन्दने वने / अपश्यत्स यदा तान्वै वर्द्धमानान्नृपस्तदा
विश्वाच्या सहितो रेमे वैब्राजे नन्दने वने। स यदा तान् वर्द्धमानान् अपश्यन्नृपस्तदा॥
Verse 71
गत्वा पूरोः सकाशं वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत / संप्राप्य स तु तान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः
गत्वा पूरोः सकाशं वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत। तान् कामान् संप्राप्य तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः॥
Verse 72
कालं वर्षसहस्रं वै सस्मार मनुजाधिपः / परिसंख्याय काले च कलाः काष्ठास्तथैव च
वर्षसहस्रं कालं वै मनुजाधिपः सस्मार। काले परिसंख्याय कलाः काष्ठाश्च तथैव च॥
Verse 73
पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह / यथा सुखं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम
पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह / यथा सुखं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम
Verse 74
सेविता विषयः पुत्र यौवनेन मया तव / पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम्
सेविता विषयः पुत्र यौवनेन मया तव / पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम्
Verse 75
राज्यं च त्वं गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः / प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नहुषात्मजः
राज्यं च त्वं गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः / प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नहुषात्मजः
Verse 76
यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः / अभिषेक्तुकामं च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्
यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः / अभिषेक्तुकामं च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्
Verse 77
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् / कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो
ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् / कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो
Verse 78
ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं दास्यसि पूरवे / यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनुदतुर्वसुः
ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं दास्यसि पूरवे । यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनुदतुर्वसुः ॥
Verse 79
शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततो ऽनुः पूरुरेव च / कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति / सुतः संबोधयामस्त्वां धर्मं समनुपालय
शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततोऽनुः पूरुरेव च । कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान् राज्यमर्हति । सुतः संबोधयामस्त्वां धर्मं समनुपालय ॥
Verse 80
ययातिरुवाच ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः
ययातिरुवाच—ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः ॥
Verse 81
ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन / मातापित्रोर्वचनकृद्वीरः पुत्रः प्रशस्यते
ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन । मातापित्रोर्वचनकृद्वीरः पुत्रः प्रशस्यते ॥
Verse 82
मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः / प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतांमतः
मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः । प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतां मतः ॥
Verse 83
स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्त्तते पितृमातृषु / यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च
स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्तते पितृमातृषु । यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च ॥
Verse 84
द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् / पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः
द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् । पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः ॥
Verse 85
कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम / सर्वे कामा मम कृताः पूरुणा पुण्यकारिणा
कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम । सर्वे कामा मम कृताः पूरुणा पुण्यकारिणा ॥
Verse 86
शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् / पुत्रो यस्त्वानुवर्त्तेत स राजा तु महामते
शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् । पुत्रो यस्त्वानुवर्त्तेत स राजा तु महामते ॥
Verse 87
प्रजा ऊचुः भवतो ऽनुमतो ऽप्येवं पूरू राज्ये ऽभिषिच्यताम् / यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा
प्रजा ऊचुः भवतो ऽनुमतो ऽप्येवं पूरू राज्ये ऽभिषिच्यताम् । यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा ॥
Verse 88
सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः / अर्हे ऽस्य पूरू राज्यस्य यः प्रियः प्रियकृत्तव
स प्रभुः कनीयानपि सर्वं कल्याणम् अर्हति। स पूरूराज्यस्य अर्हः, यः प्रियः प्रियकृत्तव च॥
Verse 89
वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् / पौरजान पदैस्तुष्टैरित्युक्ते नाहुषस्तदा
शुक्रस्य वरदानेन उत्तरं वक्तुं न शक्यम्। पौरजनैः तुष्टैः पदैः उक्ते तदा नाहुषः॥
Verse 90
अभिषिच्य ततः पूरुं स राज्ये सुतमात्मनः / दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं तु न्यवेशयत्
ततः स पूरुं स्वसुतम् अभिषिच्य राज्ये। दक्षिणपूर्वदिशि तु तुर्वसुं न्यवेशयत्॥
Verse 91
दक्षिणापरतो राजा यदुं ज्येष्ठं न्यवेशयत् / प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्युं चानुं च तावुभौ
दक्षिणापरतः राजा ज्येष्ठं यदुं न्यवेशयत्। प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्युं चानुं च तावुभौ॥
Verse 92
सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् / व्यभजत्पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा
ययातिः सप्तद्वीपां पृथ्वीं ससागरां जित्वा। राजा नाहुषः तदा पुत्रेभ्यः पञ्चधा व्यभजत्॥
Verse 93
तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना / यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्मेण प्रतिपान्यते
तैः पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्मेण प्रतिपाल्यते।
Verse 94
एवं विभज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा / पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु प्रीतिमा नभवन्नृपः
एवं विभज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु प्रीतिमानभवन्नृपः।
Verse 95
धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यं चैव सुतेषु तु / प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु
धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यं चैव सुतेषु तु प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु।
Verse 96
अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना / याभिः प्रत्याहरेत्कामात्कूर्मौंऽगानीव सर्वशः
अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना याभिः प्रत्याहरेत्कामात्कूर्माङ्गानीव सर्वशः।
Verse 97
न जातु कामः कामानमुपभोगेन शाम्यति / हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते
न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते।
Verse 98
यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः / नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति
यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियश्च—तत्सर्वमेकस्य नालम्; इति पश्यन् न मुह्यति।
Verse 99
यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम् / कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा
यदा सर्वभूतेष्वमङ्गलं भावं न कुरुते—कर्मणा मनसा वाचा—तदा ब्रह्म संपद्यते।
Verse 100
यदा परान्न बिभेति यदान्यस्मान्न बिभ्यति / यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा
यदा परान्न बिभेति यदा अन्यस्मान्न बिभ्यति; यदा नेच्छति न द्वेष्टि—तदा ब्रह्म संपद्यते।
Verse 101
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः / यैषा प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्
या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः; यैषा प्राणान्तिको रोगः—तां तृष्णां त्यजतः सुखम्।
Verse 102
जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः / जीविताशा धनाशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यति
जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः; जीविताशा धनाशा च जीर्यतोऽपि न जीर्यति।
Verse 103
यच्च कामसुखं लोके यच्छ दिव्यं महत्सुखम् / कृष्णाक्षयसुखस्यैतत्कलां नर्हन्ति षोडशीम्
यत् च कामसुखं लोके यत् च दिव्यं महत्सुखम्—कृष्णस्य अक्षय-सुखस्य एतत् कलां षोडशीम् अपि न अर्हन्ति।
Verse 104
एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्रस्थितो वनम् / भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः
एवम् उक्त्वा स राजर्षिः सदारः वनं प्रस्थितः। भृगुतुङ्गे तपः तप्त्वा तत्रैव महायशाः।
Verse 105
पालयित्वा व्रतं चार्षं तत्रैव स्वर्ग माप्तवान् / तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः
आर्षं व्रतं पालयित्वा तत्रैव स्वर्गम् आप्तवान्। तस्य वंशाः तु पञ्च एते पुण्याः देवर्षि-सत्कृताः।
Verse 106
यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः / धन्यः प्रजावा नायुष्मान्कीर्त्तिमांश्च भवेन्नरः
यैः व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः। धन्यः प्रजावान् आयुष्मान् कीर्तिमांश्च भवेत् नरः।
Verse 107
ययातेश्चारितं सर्वं पठञ्छृण्वन्द्विजोत्तमाः
ययातेः चरितं सर्वं पठन् शृण्वन् द्विजोत्तमाः।
Frequently Asked Questions
A dynastic chain is listed leading into the Nahusha family: multiple intermediate kings (e.g., Anenasa → Kshatradharma → Pratipaksha → Srinjaya and successors) culminate in Nahusha and his six heirs—Yati, Yayati, Samyati, Ayati, Viyati, and Kriti—setting up the later branching of Yayati’s line.
The Marut-soma offering pleases the Maruts, who grant akshaya-anna—food that does not diminish despite repeated consumption and large-scale distribution—an archetypal Purāṇic “inexhaustible benefit” (akṣayya-phala) theme tied to sustained ritual reciprocity.
Yati, though eldest, is portrayed as taking moksha-oriented renunciation (becoming brahma-bhuta), while Yayati is emphasized as the ruling king among the remaining brothers; this contrast explains why political succession and later dynastic narratives flow primarily through Yayati rather than the senior line.