Adhyaya 63

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते गान्धर्वलक्षणं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः // ६२// सूत उवाच कुकुद्मिननस्तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह / त्दृता पुण्यजनैः सर्वा राक्षसैः साकुशस्थली

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादे भार्गवचरिते ‘गान्धर्वलक्षणम्’ नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः। सूत उवाच—रैवतस्य कुकुद्मिनः स्वर्गलोकं गते, साकुशस्थली नाम सर्वा भूमिः पुण्यजनैः सह राक्षसैश्च आक्रान्ता बभूव।

Verse 2

तद्वै भ्रातृशतं तस्य धार्मिकस्य महात्मनः / निबध्यमानं नाराचैर्विदिशः प्राद्रवद्भयात्

तस्य धर्मात्मनः महात्मनः भ्रातृशतं तु, नाराचैः निबध्यमानं, भयात् विदिशां प्रति प्राद्रवत्।

Verse 3

तेषां तु तद्भयक्रान्तक्षत्रियाणां च विद्रुताम् / अन्ववायस्तु सुमहांस्तत्र तत्र द्विजोत्तमाः

तेषां भयक्रान्तानां विद्रुतानां क्षत्रियाणां तु, तत्र तत्र द्विजोत्तमैः सह सुमहान् अन्ववायः आसीत्।

Verse 4

शार्याता इति विख्याता दिक्षु सर्वासु धर्मिकाः / धृष्टस्य धर्ष्टिकं सर्वं रणधृष्टं बभूव ह

शार्याता इति विख्याता धर्मिकाः सर्वदिक्षु; धृष्टस्य सर्वं धर्ष्टिकं च, रणधृष्टं बभूव ह।

Verse 5

त्रिसाहस्रं तु स गणः क्षत्रियाणां महात्मनाम् / नभगस्य च दायादो नाभादो नाम वीर्यवान्

त्रिसाहस्रः स तु गणः महात्मनां क्षत्रियाणाम्; नभगस्य दायादः नाभादो नाम वीर्यवान्।

Verse 6

अंबरीषस्तु नाभागिर्विरूपस्तस्य चात्मजः / पृषदश्वो विरूपस्य तस्य पुत्रो रथीतरः

अम्बरीषो नाभागेः, तस्य पुत्रो विरूपः; विरूपस्य पृषदश्वः, तस्य पुत्रो रथीतरः।

Verse 7

एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसः स्मृताः / रथीतराणां प्रवराः क्षेत्रोपेता द्विजातयः

एते वै क्षत्रप्रसूताḥ, पुनश्चाङ्गिरसः स्मृताः; रथीतराणां प्रवराः, क्षेत्रोपेता द्विजातयः।

Verse 8

क्षुवतस्तु मनोः पूर्वमिक्ष्वाकुरभिनिःसृतः / तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिमम्

क्षुवतः मनोः पूर्वम् इक्ष्वाकुरभिनिःसृतः; तस्य त्वासीद् पुत्रशतं, इक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिणम्।

Verse 9

तेषां श्रेष्ठो विकुक्षिस्तु निमिर्दण्डश्च ते त्रयः / शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चाशतस्तु ते

तेषां श्रेष्ठो विकुक्षिः, निमिर्दण्डश्च ते त्रयः; शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चाशतस्तु ते।

Verse 10

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः / चत्वारिंशत्तथाष्टौ च दक्षिणस्यां तु वै दिशि

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महिक्षितः; चत्वारिंशत्तथाष्टौ च दक्षिणस्यां तु वै दिशि।

Verse 11

विराटप्रमुखास्ते च दक्षिणापथरक्षिणः / इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथा दिशत्

विराटप्रमुखास्ते च दक्षिणापथरक्षिणः। इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथा दिशत्॥

Verse 12

राजोवाच / मांसमानय श्राद्धे त्वं मृगान्हत्वा महाबल / श्राद्धं मम तु कर्त्तव्यमष्टकानां न संशयः

राजोवाच। मांसमानय श्राद्धे त्वं मृगान्हत्वा महाबल। श्राद्धं मम तु कर्त्तव्यमष्टकानां न संशयः॥

Verse 13

स गतो मृगयां चैव वचनात्तस्य धीमतः / मृगान्सहस्रकान्हत्वा परिश्रान्तश्च वीर्यवान्

स गतो मृगयां चैव वचनात्तस्य धीमतः। मृगान्सहस्रकान्हत्वा परिश्रान्तश्च वीर्यवान्॥

Verse 14

भक्षयच्छशकं तत्र विकुक्षिर्मृगयां गतः / आगते हि विकुक्षै तु समांसे महसैनिके

भक्षयच्छशकं तत्र विकुक्षिर्मृगयां गतः। आगते हि विकुक्षै तु समांसे महसैनिके॥

Verse 15

वसिष्ठं चोदयामास मांस प्रोक्षयतामिति / तथेति चोदितो राज्ञा विधिवत्तदुपस्थितम्

वसिष्ठं चोदयामास मांस प्रोक्षयतामिति। तथेति चोदितो राज्ञा विधिवत्तदुपस्थितम्॥

Verse 16

स दृष्ट्वोपहतं मांसं क्रुद्धो राजानमब्रवीत् / अनेनोपहतं मांसं पुत्रेण तव पार्थिव

स उपहतं मांसं दृष्ट्वा क्रुद्धो राजा तमब्रवीत्—“अनेन ते पुत्रेण, हे पार्थिव, मांसमुपहतं कृतम्।”

Verse 17

शशभक्षाददुष्टं वै नैव मांसं महाद्युते / शशो दुरात्मना पूर्वममना भक्षितो ऽनघ

हे महाद्युते, शशभक्षणात् मांसं न दूष्यते; पूर्वं तु दुरात्मना अमना शशो भक्षितः, हे अनघ।

Verse 18

तेन मांसमिदं दुष्टं पितॄणां नृपसत्तम / इक्ष्वाकुस्तु ततः क्रुद्धो विकुक्षिमिदमब्रवीत्

तेनैतन्मांसं दुष्टं पितॄणां, हे नृपसत्तम; ततः क्रुद्ध इक्ष्वाकुः विकुक्षिमिदमब्रवीत्।

Verse 19

पितृकर्मणि निर्दिष्टो मया च मृगयां गतः / शशं भक्षयसे ऽरण्ये निर्घृणः पूर्वमद्य तु

पितृकर्मणि मया निर्दिष्टो मृगयां गतः; त्वं तु निर्घृणः अरण्ये शशं भक्षयसि—पूर्वमद्य तु।

Verse 20

तस्मात्परित्यजामि त्वां गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा / एवमिक्ष्वाकुणा त्यक्तो वसिष्ठवचनात्सुतः

तस्मात् परित्यजामि त्वां; गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा। एवं वसिष्ठवचनात् इक्ष्वाकुणा त्यक्तः सुतः।

Verse 21

इक्ष्वाकौसंस्थिते तस्मिञ्छशादः पृथिवीमिमाम् / प्राप्तः परगधर्मात्मा स चायोध्याधिपो ऽभवत्

इक्ष्वाकुवंशे स्थिते तस्मिन् शशादः पृथिवीमिमाम् अवाप्य, परधर्मात्मा सन् सः अयोध्यायाः अधिपतिरभवत्।

Verse 22

तदाकरोत्स राज्यं वै वसिष्ठपरिनोदितः / ततस्तेनैनसा पूर्णो राज्यावस्थो महीपतिः

तदा वसिष्ठेन परिनोदितः स वै राज्यं चकार; ततः स महीपतिः राज्यावस्थः तेनैनसा पूर्णोऽभवत्।

Verse 23

कालेन गतवान्सो ऽथ शकृन्मूत्रतरङ्गितम् / ज्ञात्वैवमेतदाख्यानं ना विधिर्भक्षयेद्बुधः

कालेन सः गतवान्; अथ शकृन्मूत्रतरङ्गितं (नरकं) प्राप्तवानिति। एवमेतदाख्यानं ज्ञात्वा, बुधो न विधिर्भक्षयेत्।

Verse 24

मांसभक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् / एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः

अमुत्र यस्य मांसं भक्षयिता, तस्य मांसमिह अहं अद्मि—इति। एतदेव मांसस्य ‘मांसत्वं’ मनीषिणः प्रवदन्ति।

Verse 25

शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् / इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो जयते पुरा

शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान्; इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थः पुरा जायते।

Verse 26

पूर्वमाडीबके युद्धे ककुत्स्थस्तेन संस्मृतः / अनेनास्तु ककुत्स्थस्य पृथुश्चानेन स स्मृतः

पूर्वमाडीबके युद्धे तेन ककुत्स्थः संस्मृतः। अनेन तु ककुत्स्थस्य पृथुश्चापि स्मृतः॥

Verse 27

दृषदश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादन्ध्रस्तु वीर्यवान् / अन्ध्रात्तु युवनाश्वस्तु शावस्तस्तस्य चात्मजः

दृषदश्वः पृथोः पुत्रः, तस्मादन्ध्रोऽभवद्वीर्यवान्। अन्ध्रात् युवनाश्वः, तस्य चात्मजः शावस्तः॥

Verse 28

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता / श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः

जज्ञे श्रावस्तको राजा, श्रावस्ती येन निर्मिता। श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः॥

Verse 29

बृहदश्वसुतश्चापि कुवलाश्व इति श्रुतः / यस्तु धुन्धुवधाद्राजा धुन्धुमारत्वमागतः

बृहदश्वसुतश्चापि कुवलाश्व इति श्रुतः। धुन्धुवधाद् राजा धुन्धुमारत्वमागतः॥

Verse 30

ऋषय ऊचुः धुन्धोर्वधं महाप्राज्ञ घोतुमिच्छाम विस्तरात् / यदर्थं कुवलाश्वस्य धुन्धुमारत्वमागतम्

ऋषय ऊचुः—धुन्धोर्वधं महाप्राज्ञ श्रोतुमिच्छाम विस्तरात्। यदर्थं कुवलाश्वस्य धुन्धुमारत्वमागतं॥

Verse 31

सूत उवाच कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः / सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः

सूत उवाच—कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः। सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः॥

Verse 32

बभूवुर्धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः / कुवलाश्वं महावीर्यं शूरमुत्तमधार्मिकम्

बभूवुर्धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः। कुवलाश्वं महावीर्यं शूरमुत्तमधार्मिकम्॥

Verse 33

बृहदश्वो ह्यभ्यषिञ्चत्तस्मिन्राज्ये नराधिपः / पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह

बृहदश्वो ह्यभ्यषिञ्चत्तस्मिन्राज्ये नराधिपः। पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह॥

Verse 34

बृहदश्वं महाराजं शूरमुत्तमधार्मिकम् / प्रयास्यन्तमुतङ्कस्तु ब्रह्मर्षिः प्रत्यवारयत्

बृहदश्वं महाराजं शूरमुत्तमधार्मिकम्। प्रयास्यन्तमुतङ्कस्तु ब्रह्मर्षिः प्रत्यवारयत्॥

Verse 35

उत्तङ्क उवाच भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्त्तुमर्हति / निरुद्विग्नस्तपस्छर्तुं न हि शक्रो ऽपि पार्थिव

उत्तङ्क उवाच—भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्त्तुमर्हति। निरुद्विग्नस्तपश्चरितुं न हि शक्रोऽपि पार्थिव॥

Verse 36

ममाश्रमसमीपेषु मेरोर्हि परितस्तु वै / समुद्रो वालुकापूर्णस्तत्र तिष्ठति भूपते

ममाश्रमसमीपेषु मेरोर् हि परितस्तु वै । समुद्रो वालुकापूर्णस्तत्र तिष्ठति भूपते ॥

Verse 37

देवतानामवध्यस्तु महाकायो महाबलः / अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान्

देवतानामवध्यस्तु महाकायो महाबलः । अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान् ॥

Verse 38

राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुर्नाम महासुरः / शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्

राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुर्नाम महासुरः । शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम् ॥

Verse 39

संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुञ्चति / यदा तदा मही तत्र चलति स्म सकानना

संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुञ्चति । यदा तदा मही तत्र चलति स्म सकानना ॥

Verse 40

तस्य निश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् / आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकंपनम्

तस्य निश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् । आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकंपनम् ॥

Verse 41

सविस्फुलिङ्गं सज्वारं सधूममतिदारुणम् / तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं स्व आश्रमे

सविस्फुलिङ्गं सज्वारं सधूममतिदारुणम् । तेन राजन् न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं स्व आश्रमे ॥

Verse 42

तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया / तेजस्ते सुमहद्विष्मुस्तेजसाप्याययिष्यति

तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया । तेजस्ते सुमहद्विष्मुस्तेजसाप्याययिष्यति ॥

Verse 43

लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन्विनिहते सुरे / त्वं हि तस्य वधार्थाय समर्थः पृथिवीपते

लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन्विनिहते सुरे । त्वं हि तस्य वधार्थाय समर्थः पृथिवीपते ॥

Verse 44

विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्व यतो ऽनघ / न हि धुन्धुर्महावीर्यस्तेजसाल्पेन शाक्यते

विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्व यतोऽनघ । न हि धुन्धुर्महावीर्यस्तेजसाल्पेन शाक्यते ॥

Verse 45

निर्दग्धुं पृथिवीपालैरपि वर्षशतैरपि / वीर्यं हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासदम्

निर्दग्धुं पृथिवीपालैरपि वर्षशतैरपि । वीर्यं हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासदम् ॥

Verse 46

एवमुक्तस्तु राजर्षिरुत्तङ्केन महात्मना / कुवलाश्वं तु तं प्रादात्तस्मिन् धुन्धुनिवारणे

एवमुक्तस्तु राजर्षिरुत्तङ्केन महात्मना । कुवलाश्वं तु तं प्रादात्तस्मिन् धुन्धुनिवारणे ॥

Verse 47

भगवन्न्यस्तशस्भो ऽहमयं तु तनयो मम / भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः

भगवन् न्यस्तशस्त्रोऽहमयं तु तनयो मम । भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः ॥

Verse 48

स तमादिश्य तनयं धुन्धुमाग्णमच्युतम् / जगाम स वनायैव तपसे शंसितव्रतः

स तमादिश्य तनयं धुन्धुमाग्नमच्युतम् । जगाम स वनायैव तपसे शंसितव्रतः ॥

Verse 49

कुवलाश्वस्तु धर्मात्मा पितुर्वचनमाश्रितः / सहक्रैरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः

कुवलाश्वस्तु धर्मात्मा पितुर्वचनमाश्रितः । सहक्रैरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः ॥

Verse 50

प्रायादुत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे / तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवान्स्वेन तेजसा

प्रायादुत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे । तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवान्स्वेन तेजसा ॥

Verse 51

उत्तङ्कस्य नियोगात्तु लोकानां हितकाम्यया / तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्

उत्तङ्कस्य नियोगेन लोकहितेच्छया तदा । दुर्धर्षे तस्मिन्प्रयाते दिवि महान् शब्दोऽभवत् ॥

Verse 52

अद्य प्रभृत्येष नृपो धुन्धुमारो भविष्यति / दिव्यैः पुष्पैश्च तं देवाः संमतात्समवाकिरन्

अद्यप्रभृतिरेष नृपो धुन्धुमारो भविष्यति । दिव्यैः पुष्पैश्च तं देवाः संमताः समवाकिरन् ॥

Verse 53

देवदुन्दुभयश्चैव प्रणेदुर्हि तदा भृशम् / स गत्वा पुरुषव्याघ्रस्तनयैः सह वीर्यवान्

देवदुन्दुभयोऽपि तदा भृशं प्रणेदुः । स गत्वा पुरुषव्याघ्रः तनयैः सह वीर्यवान् ॥

Verse 54

समुद्रं खानयामास वालुकापूर्णमव्ययम् / तस्य पुत्रैः खनद्भिश्च वालुकान्तर्हितस्तदा

समुद्रं खनयामास वालुकापूर्णमव्ययम् । तस्य पुत्रैः खनद्भिश्च वालुकान्तर्हितोऽभवत् ॥

Verse 55

धुन्धुरासादितस्तत्र दिशमाश्रित्य पश्चिमाम् / मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव

धुन्धुरासादितस्तत्र पश्चिमां दिशमाश्रितः । मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव ॥

Verse 56

वारि सुस्राव चोगेन महोदधिरिवोदये / सोमस्य सो ऽसुरश्रेष्ठो धारोर्मिकलिलो महान्

वारि योगेन सुस्राव महोदधिरिवोदये; सोमस्यासुरश्रेष्ठस्य महान् धारोर्मिकलिलः।

Verse 57

तस्य पुत्रास्तु निर्दग्धास्त्रय उर्वरिता मृधे / ततः स राजातिबलो राक्षसं तं महाबलम्

तस्य पुत्रास्तु निर्दग्धास्त्रय उर्वरिता मृधे; ततः स राजातिबलो राक्षसं तं महाबलम्।

Verse 58

आससाद महातेजा धुन्धुं बन्धुनिबर्हणम् / तस्य वारिमयं वेगमपि वत्स नराधिपः

आससाद महातेजा धुन्धुं बन्धुनिबर्हणम्; तस्य वारिमयं वेगमपि वत्स नराधिपः।

Verse 59

योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा / निरस्यन्तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम्

योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा; निरस्यन्तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम्।

Verse 60

उत्तङ्कं दर्शयामास कृतकर्मा नराधिपः / उत्तङ्कश्च वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने

उत्तङ्कं दर्शयामास कृतकर्मा नराधिपः; उत्तङ्कश्च वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने।

Verse 61

ददतश्चाक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चाप्य धुष्यताम् / धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम्

ददतः अक्षयं वित्तं, शत्रुभिरपि धर्ष्यमाणस्य; धर्मे च सततं रतिः, स्वर्गे चाक्षयः वासः भवति।

Verse 62

पुत्राणां चाक्षयांल्लोकान्स्वर्गे ये रक्षसा हताः / तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते

ये स्वर्गे रक्षसा हताः, तेषां पुत्राणामपि अक्षयाः लोकाः भवन्ति। तस्य त्रयः शिष्टाः पुत्राः; दृढाश्वः ज्येष्ठः उच्यते।

Verse 63

भद्राश्वः कपिलाश्वश्च कनीयांसौ तु तौ स्मृतौ / धैन्धुमारिर्दृढाश्वश्च हर्यश्वस्तस्य चात्मजः

भद्राश्वः कपिलाश्वश्च, तौ कनीयांसौ स्मृतौ। धैन्धुमारिः दृढाश्वश्च; तस्य च आत्मजः हर्यश्वः।

Verse 64

हर्यश्वस्य निकुंभो ऽभूत्क्षात्रधर्मरतः सदा / संहताश्वो निकुंभस्य सुतो रणविशारदः

हर्यश्वस्य निकुम्भोऽभूत्, क्षात्रधर्मरतः सदा। निकुम्भस्य सुतः संहताश्वः, रणविशारदः।

Verse 65

कृशाश्वश्चाकृताश्वश्च संहताश्वसुतावुभौ / तस्य पत्नी हैमवती सती माता दृषद्वती

कृशाश्वश्च अकृताश्वश्च, संहताश्वसुतौ उभौ। तस्य पत्नी हैमवती सती; माता दृषद्वती।

Verse 66

विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश्चास्य प्रसेनजित् / युवनाश्वसुतस्तस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

स त्रिषु लोकेषु विख्यातः; अस्य पुत्रः प्रसेनजित्। तस्य युवनाश्वस्य सुतोऽपि त्रिषु लोकेषु विश्रुतः॥

Verse 67

अत्यन्तधार्मिका गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता / अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता

अत्यन्तधार्मिका गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता। अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता॥

Verse 68

तस्यास्तु गौरिकः पुत्रश्चक्रवर्ती बभूव ह / मान्धाता यौवनाश्वो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः

तस्यास्तु गौरिकः पुत्रश्चक्रवर्ती बभूव ह। मान्धाता यौवनाश्वो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः॥

Verse 69

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका द्विजाः / यावत्सूर्य उदयते यावच्च प्रतितिष्ठति

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका द्विजाः। यावत्सूर्य उदयते यावच्च प्रतितिष्ठति॥

Verse 70

सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते / तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताभवत्

सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते। तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताभवत्॥

Verse 71

साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि / पतिव्रता च ज्येष्ठा च भातॄणामयुतस्य सा

साध्वी बिन्दुमती नाम भुवि रूपेणाप्रतिमा। सा पतिव्रता ज्येष्ठा च भातॄणामयुतस्य॥

Verse 72

तस्यामुत्पादयामास मान्धाता त्रीन्सुतन्प्रभुः / पुरुकुत्समंबरीषं मुचुकुन्दं च विश्रुतम्

तस्यां मान्धाता प्रभुः त्रीन् सुतान् उत्पादयामास—पुरुकुत्सम्, अम्बरीषं, विश्रुतं मुचुकुन्दं च॥

Verse 73

अंबरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः / नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतस्तस्य चात्मजः

अम्बरीषस्य दायादो युवनाश्वोऽपरः स्मृतः। नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतस्तस्य चात्मजः॥

Verse 74

संभूतस्यात्मजः पुत्रो ङ्यनरण्यः प्रतापवान् / रावणेन हतो येन त्रैलोक्यं विजितं पुरा

संभूतस्यात्मजः पुत्रो ङ्यनरण्यः प्रतापवान्। रावणेन हतो येन त्रैलोक्यं विजितं पुरा॥

Verse 75

तेन दृश्योनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः / हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे च सुमतिर्नृपः

तेन दृश्योनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः। हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे च सुमतिर्नृपः॥

Verse 76

तस्य पुत्रो ऽभवद्राजा त्रिधन्वा नाम धार्मिकः / आसीत्त्रिधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यारुणिः प्रभुः

तस्य पुत्रोऽभवद्राजा त्रिधन्वा नाम धार्मिकः। त्रिधन्वनः प्रभुः त्रय्यारुणिर्नाम विद्वानप्यासीदिति॥

Verse 77

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून्महाबलः / तेन भार्या विदर्भस्य त्दृता हत्वा दिवौकसः

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारोऽभून्महाबलः। तेन विदर्भस्य भार्या तदृता हत्वा दिवौकसः॥

Verse 78

पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्टानं प्रापितेष्विह / कामाद्बलाच्च मोहाच्च संहर्षेण बलेन च

पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्टां प्रापितेष्विह। कामाद्बलाच्च मोहाच्च संहर्षेण बलेन च॥

Verse 79

भाविनोर्ऽथस्य च बलात्तत्कृतं तेन धीमता / तमधर्मेण संयुक्तं पिता भय्यारुणो ऽत्यजत्

भाविनोरर्थस्य च बलात्तत्कृतं तेन धीमता। तमधर्मेण संयुक्तं पिता भैय्यारुणोऽत्यजत्॥

Verse 80

अपध्वंसेति बहुशो वदन्क्रोधसमन्वितः / पितरं सो ऽब्रवीदेकः क्व गच्छामीति वै मुहुः

अपध्वंसेति बहुशो वदन्क्रोधसमन्वितः। पितरं सोऽब्रवीदेकः क्व गच्छामीति वै मुहुः॥

Verse 81

पिता चैनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्त्तय / नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन

पिता चैनमथोवाच— “श्वपाकैः सह वर्त्तय; नाहं त्वया पुत्रेण पुत्रार्थी, अद्य त्वं कुलपांसनः।”

Verse 82

इत्युक्तः स निराक्रामन्नगराद्वचना द्विभोः / न चैनं वारयामास वसिष्ठो भगवानृषिः

इत्युक्तः स निराक्रामन्नगराद् वचनाद् द्विभोः; न चैनं वारयामास वसिष्ठो भगवानृषिः।

Verse 83

स तु सत्यव्रतो धीमाञ्श्वपाकावसथान्तिके / पित्रा त्यक्तो ऽवसद्धीरः पिता चास्य वनं ययौ

स तु सत्यव्रतो धीमान् श्वपाकावसथान्तिके; पित्रा त्यक्तोऽवसद् धीरः, पिता चास्य वनं ययौ।

Verse 84

तस्मिंस्तु विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः / समा द्वादश संपूर्मास्तेनाधर्मेण वै तदा

तस्मिंस्तु विषये तस्य नावर्षत् पाकशासनः; समा द्वादश संपूर्णास्तेनाधर्मेण वै तदा।

Verse 85

दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः / संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः

दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः; संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः।

Verse 86

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमंपुत्रमौरसम् / शिष्टानां भरणार्थाय व्यक्रीणाद्गोशतेन वै

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमं पुत्रमौरसं शिष्टानां भरणार्थाय गोशतेन वै विक्रीणीत।

Verse 87

तं तु बद्धं गले दृष्टवा विक्रयार्थं नरोत्तमः / महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोक्षयामास सुव्रतः

तं गले बद्धं विक्रयार्थं दृष्ट्वा नरोत्तमः धर्मात्मा सुव्रतः तं महर्षिपुत्रं मोक्षयामास।

Verse 88

सत्यव्रतो महाबुद्धिर्भरणं तस्य चाकरोत् / विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुकंपार्थमेव च

सत्यव्रतः महाबुद्धिः तस्य भरणं चकार; विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थं करुणार्थं च एव।

Verse 89

सो ऽभवद्गालवो नाम गले बद्धो महातपाः / महर्षिः कौशिकस्तात तेन वीरेण मोक्षितः

स गालवो नाम महातपाः गले बद्धोऽभवत्; कौशिको महर्षिः तात, तेन वीरेण मोक्षितः।

Verse 90

तस्य व्रतेन भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया / विश्वामित्रकलत्रं च बभार विनये स्थितः

तस्य व्रतेन भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया विनये स्थितः विश्वामित्रकलत्रं च बभार।

Verse 91

हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च जलेचरान् / विश्वामित्राश्रमाभ्यासे तन्मांसमनयत्ततः

हत्वा मृगान् वराहांश्च महिषांश्च जलेचरान् । विश्वामित्राश्रमाभ्यासे तन्मांसमनयत्ततः ॥

Verse 92

उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् / पितुर्नियोगादभजन्नृपे तु वनमास्थिते

उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् । पितुर्नियोगादभजन्नृपे तु वनमास्थिते ॥

Verse 93

अयोध्यां चैव राष्ट्रं च तथैवान्तः पुरं पुनिः / याज्योत्थान्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्यरक्षत

अयोध्यां चैव राष्ट्रं च तथैवान्तः पुरं पुनिः । याज्योत्थान्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्यरक्षत ॥

Verse 94

सत्यव्रतः सुबाल्यात्तु भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् / वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास मन्युना

सत्यव्रतः सुबाल्यात्तु भाविनोऽर्थस्य वै बलात् । वसिष्ठेऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास मन्युना ॥

Verse 95

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् / न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् । न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै ॥

Verse 96

पाणिग्रहममन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे / एवं सत्यव्रतस्तां वै हृतवान्सप्तमे पदे

पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे। एवं सत्यव्रतः तां वै हृतवान् सप्तमे पदे॥

Verse 97

जानन्धर्मान्वसिष्ठस्तु नवमन्त्रानिहेच्छति / इति सत्यव्रतो रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्

जानन् धर्मान् वसिष्ठस्तु नव मन्त्रान् इहेच्छति। इति सत्यव्रतो रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्॥

Verse 98

गुणबुद्ध्या तु भगवान्वसिष्ठः कृतवांस्तपः / न तु सत्यव्रतो ऽबुध्यदुपांशुव्रतमस्य वै

गुणबुद्ध्या तु भगवान् वसिष्ठः कृतवान् तपः। न तु सत्यव्रतोऽबुध्यत् उपांशुव्रतमस्य वै॥

Verse 99

तस्मिंस्तु परमो रोषः पितुरासीन्महात्मनः / तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत्पाकशासनः

तस्मिंस्तु परमो रोषः पितुरासीन्महात्मनः। तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत् पाकशासनः॥

Verse 100

तेन त्विदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि / कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य सृतेयं च भवेदिति

तेन त्विदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि। कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य सृतेयं च भवेदिति॥

Verse 101

ततो वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न वारयत् / अभिषेक्ष्याम्यहं नष्टे पश्चादेनमिति प्रभुः

ततः भगवान् वसिष्ठः पित्रा त्यक्तं तं निवारयामास न; प्रभुः उवाच— “नष्टेऽस्मिन् पश्चादेनम् अहम् अभिषेक्ष्यामि” इति।

Verse 102

स तु द्वादशवर्षाणि दीक्षां तामुद्वहन्बली / अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

स बलवान् तां दीक्षां द्वादशवर्षाणि उद्वहन्; महात्मनः वसिष्ठस्य तु मांसस्य अविद्यमाने।

Verse 103

सर्वकामदुघां धेनुं स ददर्श नृपात्मजः / तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमच्चैव क्षुधान्वितः

स नृपात्मजः सर्वकामदुघां धेनुं ददर्श; तां क्रोधात् मोहात् श्रमात् च क्षुधान्वितः अपश्यत्।

Verse 104

दस्युधर्मगतो दृष्ट्वा जघान बलिनां वरः / सतु मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान्

दस्युधर्मगतं दृष्ट्वा स बलिनां वरः जघान; स तु मांसं स्वयं च विश्वामित्रस्य च आत्मजान्।

Verse 105

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्तं तदात्यजत् / प्रोवाच चैव भगवान्वसिष्ठस्तं नृपात्मजम्

तत् श्रुत्वा वसिष्ठः तं तदा अत्यजत्; स भगवान् वसिष्ठः नृपात्मजं च एवम् उवाच।

Verse 106

पातयेयमहं क्रूर तव शङ्कुम पोह्य वै / यदि ते त्रीणि शङ्कूनि न स्युर्हि पुरुषाधम

पातयेयमहं क्रूर तव शङ्कुं पोह्य वै। यदि ते त्रीणि शङ्कूनि न स्युर्हि पुरुषाधम॥

Verse 107

पितुश्चापारितोषेण गुरोर्देगध्रीवधेन च / अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः

पितुश्चापारितोषेण गुरोर्देगध्रीवधेन च। अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः॥

Verse 108

एवं स त्रीणि शङ्कूनि दृष्ट्वा तस्य महातपाः / त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः

एवं स त्रीणि शङ्कूनि दृष्ट्वा तस्य महातपाः। त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः॥

Verse 109

विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते / ततस्तस्मै वरं प्रादात्तदा प्रीतस्त्रिशङ्कवे

विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते। ततस्तस्मै वरं प्रादात्तदा प्रीतस्त्रिशङ्कवे॥

Verse 110

छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं वव्रेनृपात्मजः / सशरीरो व्रजे स्वर्गमित्येवं याचितो वरः

छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं वव्रे नृपात्मजः। सशरीरो व्रजे स्वर्गमित्येवं याचितो वरः॥

Verse 111

अनावृष्टिभये तस्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके / अभिषिच्य राज्ये पित्र्ये योजयामास तं मुनिः

तस्मिन् द्वादशवार्षिकेऽनावृष्टिभये जाते मुनिः तं पित्र्ये राज्येऽभिषिच्य नियोजयामास।

Verse 112

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः / सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयत्प्रभुः

देवतासु वसिष्ठे च पश्यत्सु कौशिकः प्रभुः तं तदा सशरीरं वै दिवमारोपयत्।

Verse 113

मिषतस्तु वसिष्ठस्य तदद्भुतमिवाभवत् / अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः

वसिष्ठस्य पश्यतः तदद्भुतमिवाभवत्; अत्रापि पौराणिका जनाः इमं श्लोकमुदाहरन्ति।

Verse 114

विश्वामित्रप्रसादेन त्रिशङ्कुर्दिविराजते / देवैः सार्द्धं महातेजानुग्रहात्तस्य धीमतः

विश्वामित्रप्रसादेन त्रिशङ्कुः दिवि राजते, देवैः सार्धं महातेजसो धीमतः तस्यानुग्रहात्।

Verse 115

तस्य सत्यरता नाम भार्या कैकयवंशजा / कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्

तस्य कैकयवंशजा भार्या सत्यरता नाम अकल्मषं कुमारं हरिश्चन्द्रं जनयामास।

Verse 116

स तु राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति श्रुतः / अहर्ता राजसूयस्य सम्रडिति परिश्रुतः

स तु राजा हरिश्चन्द्रः त्रैशङ्कव इति श्रुतः। राजसूयस्य अहर्ता सम्राडिति च परिश्रुतः॥

Verse 117

हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम वीर्यवान् / हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर्हरीत उच्यते

हरिश्चन्द्रस्य सुतो रोहितो नाम वीर्यवान्। रोहितस्य हरितोऽभूत्, तस्य चञ्चुर्हरीत उच्यते॥

Verse 118

विनयश्च सुदेवश्च चञ्चुपुत्रौ बभूवतुः / चैता सर्वस्य क्षत्रस्य विजयस्तेन स स्मृतः

विनयः सुदेवश्च चञ्चुपुत्रौ बभूवतुः। एतौ क्षत्रस्य सर्वस्य विजयः, तेन स स्मृतः॥

Verse 119

रुरुकस्तनयस्तस्य राजा धर्मार्थकोविदः / रुरुकात्तु वृकः पुत्रस्तस्माद्बाहुर्विजज्ञिवान्

तस्य तनयो रुरुकः राजा धर्मार्थकोविदः। रुरुकात् वृकः पुत्रः, तस्माद् बाहुर्विजज्ञिवान्॥

Verse 120

हैहयैस्तालजङ्घैश्च निरस्तो व्यसनी नृपः / शकैर्यवनकांबोजैः पारदैः पह्लवैस्तथा

हैहयैस्तालजङ्घैश्च निरस्तो व्यसनी नृपः। शकैर्यवनकांबोजैः पारदैः पह्लवैस्तथा॥

Verse 121

नात्यर्थं धार्मिको ऽभूत्स धर्म्ये सति युगे तथा / सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण वै

धर्म्ये युगे सति स नात्यर्थं धार्मिकोऽभूत्। बाहोः सुतः सगरो राजा गरेण सह वै जज्ञे॥

Verse 122

भृगोराश्रममासाद्य ह्यौर्वैण परिरक्षितः / अग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा तु भार्गवात्सगरो नृपः

भृगोराश्रममासाद्य ह्यौर्वैणः परिरक्षितः। भार्गवात् सगरो नृपोऽग्नेयमस्त्रं तु लब्धवान्॥

Verse 123

जघान पृथिवीं गत्वा तालजङ्घान्सहैहयान् / शकानां पह्लवानां च धर्मं निरसदच्युतः

पृथिवीं गत्वा स तालजङ्घान् सहैहयान् जघान। शकानां पह्लवानां च धर्मं निरसदच्युतः॥

Verse 124

क्षत्रियाणां तथा तेषां पारदानां च धर्मवित् / ऋषय ऊचुः कथं स सगरो राजा गरेण सह जज्ञिवान्

क्षत्रियाणां तथा तेषां पारदानां च धर्मवित्। ऋषय ऊचुः—कथं स सगरो राजा गरेण सह जज्ञिवान्॥

Verse 125

किमर्थं वा शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम् / धर्मान्कुलोचितान्क्रुद्धो राजा निरसदच्युतः

किमर्थं वा शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम्। धर्मान् कुलोचितान् क्रुद्धो राजा निरसदच्युतः॥

Verse 126

सुत उवाच बाहोर्व्यसनिनस्तस्य त्दृतं राज्यं पुरा किल / हैहयैस्तालजङ्घैश्च शकैः सार्द्धं समागतैः

सूत उवाच— बाहोः व्यसनिनः तस्य राज्यं पुरा किल हैहयैः तालजङ्घैश्च शकैः सार्धं समागतैः हृतम्।

Verse 127

यवनाः पारदाश्चैव कांबोजाः पह्लवास्तथा / हैहयार्थं पराक्रान्ता एते पञ्च गणास्तदा

यवनाः पारदाश्चैव काम्बोजाः पह्लवास्तथा। हैहयार्थं पराक्रान्ता एते पञ्च गणास्तदा॥

Verse 128

त्दृतराज्यस्तदाबाहुः संन्यस्य स तदा गृहम् / वनं प्रविश्य धर्मात्मा सह पत्न्या तपो ऽचरत्

हृतराज्यस्तदा बाहुः संन्यस्य तदा गृहम्। वनं प्रविश्य धर्मात्मा सह पत्न्या तपोऽचरत्॥

Verse 129

कदाचिदप्यकल्पः स तोयार्थं प्रस्थितो नृपः / वृद्धत्वाद्दुर्बलत्वाच्च ह्यन्तरा स ममार च

कदाचिदप्यकल्पः स तोयार्थं प्रस्थितो नृपः। वृद्धत्वाद्दुर्बलत्वाच्च ह्यन्तरा स ममार च॥

Verse 130

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो ऽप्यगात् / सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतोऽप्यगात्। सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया॥

Verse 131

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा वह्निं तं समारोहयत् / और्वस्तं भार्गवो दृष्ट्वा कारुण्याद्धि न्यवर्त्तयत्

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा तं वह्निं समारोहत्। और्वस्तं भार्गवो दृष्ट्वा करुणया हि न्यवर्तयत्॥

Verse 132

तस्याश्रमे तु गर्भं सा गरेण च तदा सह / व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम धर्मिकम्

तस्याश्रमे तु सा गर्भं गरेण सह तदा। व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम धर्मिकम्॥

Verse 133

और्वस्तु जातकर्मादीन्कृत्वा तस्य महात्मनः / अध्याप्य वेदाञ्छास्त्राणि ततो ऽस्त्रं प्रत्यपादयत्

और्वस्तु जातकर्मादीन् कृत्वा तस्य महात्मनः। अध्याप्य वेदाञ्छास्त्राणि ततोऽस्त्रं प्रत्यपादयत्॥

Verse 134

ततः शकान्स यवनान्कांबोजान्पारदांस्तथा / पह्लवांश्चैव निःशेषान्कर्तुं व्यवसितो नृपः

ततः शकान् स यवनान् काञ्बोजान् पारदान् तथा। पह्लवांश्चैव निःशेषान् कर्तुं व्यवसितो नृपः॥

Verse 135

ते हन्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना / वसिष्ठं शरणं सर्वे संप्राप्ताः शरणैषिणः

ते हन्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना। वसिष्ठं शरणं सर्वे संप्राप्ताः शरणैषिणः॥

Verse 136

वसिष्ठो वीक्ष्य तान्युक्तान्विनयोन महामुनिः / सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं तथा

वसिष्ठो महर्षिः तान् विनयेनोक्तान् वीक्ष्य, तेषां अभयं दत्त्वा सगरं निवारयामास।

Verse 137

सगरः स्वां प्रतिज्ञां च गुरोर्वाक्यं निशम्य च / जघान धर्मं वै तेषां वेषान्यत्वं चकार ह

सगरः स्वप्रतिज्ञां गुरोर्वाक्यं च निशम्य, तेषां धर्मं जहौ; वेषान्यत्वं चकार ह।

Verse 138

अर्द्धं शाकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् / यवनानां शिरः सर्वं कांबोजानां तथैव च

शाकानां शिरसः अर्धं मुण्डयित्वा व्यसर्जयत्; यवनानां शिरः सर्वं, कांबोजानां तथैव च।

Verse 139

पारदा मुक्तकेशाश्च पह्लवाः श्मश्रुधारिणः / निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना

पारदाः मुक्तकेशाः कृताः, पह्लवाः श्मश्रुधारिणः; निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना।

Verse 140

शका यवन कांबोजाः पह्लवाः पारदैः सह / कलिस्पर्शा महिषिका दार्वस्छोलाः खशास्तथा

शकाः यवनाः कांबोजाः पह्लवाः पारदैः सह, कलिस्पर्शाः महिषिकाः दार्वस्छोलाः खशास्तथा।

Verse 141

सर्वे ते क्षत्रियगणा धर्मस्तेषां निराकृतः / वसिष्ठवचनात्पूर्वं सगरेण महात्मना

सर्वे ते क्षत्रियगणा धर्मस्तेषां निराकृतः । वसिष्ठवचनात्पूर्वं सगरेण महात्मना ॥

Verse 142

स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुन्धराम् / अश्वं वै चारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः

स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुन्धराम् । अश्वं वै चारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः ॥

Verse 143

तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे / वेलासमीपे ऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः

तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे । वेलासमीपे ऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः ॥

Verse 144

स तं देशं सुतैः सर्वैः खानयामास पार्थिवः / आसेदुश्च ततस्तस्मिन्खनन्तस्ते महार्मवे

स तं देशं सुतैः सर्वैः खानयामास पार्थिवः । आसेदुश्च ततस्तस्मिन्खनन्तस्ते महार्मवे ॥

Verse 145

तमादिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् / विष्णुं कपिलरूपेण हंसं नारायणं प्रभुम्

तमादिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् । विष्णुं कपिलरूपेण हंसं नारायणं प्रभुम् ॥

Verse 146

तस्य चक्षुः समासाद्य तेजस्तत्प्रतिपद्यते / दग्धाः पुत्रास्तदा सर्वेचत्वारस्त्ववशेषिताः

तस्य चक्षुः समासाद्य तेजस्तत्प्रतिपद्यते / दग्धाः पुत्रास्तदा सर्वेचत्वारस्त्ववशेषिताः

Verse 147

बर्हिकेतुः सुकेतुश्च तथा धर्मरथश्च यः / शूरः पञ्चजनश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः

बर्हिकेतुः सुकेतुश्च तथा धर्मरथश्च यः / शूरः पञ्चजनश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः

Verse 148

प्रादाच्च तस्य भगवान्हरिर्नारायणो वरान् / अक्षयत्वं स्ववंशस्य वाजिमेधशतं तथा

प्रादाच्च तस्य भगवान्हरिर्नारायणो वरान् / अक्षयत्वं स्ववंशस्य वाजिमेधशतं तथा

Verse 149

विभुः पुत्रं समुद्रं च स्वर्गे वासं तथाक्षयम् / तं समुद्रो ऽश्वमादाय ववन्दे सरितांपतिः

विभुः पुत्रं समुद्रं च स्वर्गे वासं तथाक्षयम् / तं समुद्रो ऽश्वमादाय ववन्दे सरितांपतिः

Verse 150

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य वै / तं चाश्वमेधिकं सो ऽश्वं समुद्रात्प्राप्य पार्थिवः

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य वै / तं चाश्वमेधिकं सो ऽश्वं समुद्रात्प्राप्य पार्थिवः

Verse 151

आजहाराश्वमेधानां शतं चैव पुनः पुनः / षष्टिं पुत्रसहस्राणि दग्धान्यस्य रुषा विभो

स विभुः पुनः पुनः शतमश्वमेधान् आजहार; तस्य रुषा षष्टिं पुत्रसहस्राणि दग्धानि।

Verse 152

तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानि महात्मनाम् / पुत्राणां तु सहस्राणि षष्टिस्तु इति नः श्रुतम्

तेषां महात्मनां नारायणतेजः प्रविष्टानि; पुत्राणां तु षष्टिः सहस्राणि इति नः श्रुतम्।

Verse 153

ऋषय ऊचुः सगरस्यात्मजा नाना कथं जाता महाबलाः / विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन वा वद

ऋषय ऊचुः—सगरस्य आत्मजाः नाना कथं जाता महाबलाः? विक्रान्ताः षष्टिसाहस्राः केन विधिना, वद।

Verse 154

सुत उवाच द्वेपत्न्यौ सगरस्यास्तां तपसा दगधकिल्बिषे / ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः

सूत उवाच—सगरस्य द्वे पत्न्यौ आस्तां, तपसा दग्धकिल्बिषे; ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नामतः।

Verse 155

कनीयसी तु या तस्यपत्नी परमधर्मिणी / अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि

कनीयसी तु तस्य पत्नी परमधर्मिणी; अरिष्टनेमिदुहिता, रूपेणाप्रतिमा भुवि।

Verse 156

और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात्तपसाराधितः प्रभुः / एका जनिष्यते पुत्रं वंशकर्त्तारमीप्सितम्

तपसा आराधितः प्रभुः और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात्—तयोः एका इप्सितं वंशकर्तारं पुत्रं जनयिष्यति।

Verse 157

षष्टिं पुत्रसहस्राणि द्वितीया जनयिष्यति / मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी पुत्रमेककम्

द्वितीया षष्टिं पुत्रसहस्राणि जनयिष्यति; मुनेर्वचनं श्रुत्वा केशिनी तु एकं पुत्रं (वरं) जग्राह।

Verse 158

वंशस्य कारणं श्रेष्ठं जग्राह नृप संसदि / षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तथा

नृपसंसदि वंशस्य कारणं श्रेष्ठं जग्राह; सुपर्णभगिनी अपि षष्टिं पुत्रसहस्राणि (वरं) तथा जग्राह।

Verse 159

महाभागा प्रमुदिता जग्राह सुमतिस्तथा / अथ काले गते ज्येष्ठा ज्येष्ठं पुत्रं व्यजायत

महाभागा सुमतिः प्रमुदिता तथा (वरं) जग्राह; काले गते ज्येष्ठा तु ज्येष्ठं पुत्रं व्यजायत।

Verse 160

असमञ्ज इति ख्यातं काकुत्स्थं सगरात्मजम् / सुमतिस्त्वपि जज्ञे वै गर्भतुंबं यशस्विनी

असमञ्ज इति ख्यातं काकुत्स्थं सगरात्मजम्; सुमतिः अपि यशस्विनी गर्भतुंबं वै जज्ञे।

Verse 161

षष्टिः पुत्रसहस्राणां तुंबमध्याद्विनिस्सृताः / घृतपूर्णेषु कुंभेषु तान्गर्भान्यदधात्ततः

षष्टिः पुत्रसहस्राणां तुंबमध्याद्विनिस्सृताः। घृतपूर्णेषु कुम्भेषु तान् गर्भान् न्यदधात् ततः॥

Verse 162

धात्रीश्चैकैकशः प्रादात्तावतीः पोषणे नृपः / ततो नवसु मासेषु समुत्तस्थुर्यथासुखम्

धात्रीश्चैकैकशः प्रादात् तावतीः पोषणे नृपः। ततो नवसु मासेषु समुत्तस्थुर्यथासुखम्॥

Verse 163

कुमारास्ते महाभागाः सगरप्रीतिवर्द्धनाः / कालेन महाता चैव यैवनं समुपाश्रिताः

कुमारास्ते महाभागाः सगरप्रीतिवर्द्धनाः। कालेन महता चैव यौवनं समुपाश्रिताः॥

Verse 164

केशिन्यास्तनयो यो ऽन्यः सगरस्यात्मसंभवः / असमञ्ज इति ख्यातो वर्हिकेतुर्महाबलः

केशिन्यास्तनयो योऽन्यः सगरस्यात्मसम्भवः। असमञ्ज इति ख्यातो वर्हिकेतुर्महाबलः॥

Verse 165

पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् / तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्

पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात्। तस्य पुत्रोऽंशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्॥

Verse 166

तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः / दिलीपात्तु महातेजा वीरो जातो भगीरथः

तस्य पुत्रो धर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः; दिलीपात् महातेजस्वी वीरः भगीरथो जातः।

Verse 167

येन गङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा विमानैरुपशोभिता / इहानीता सुरेशाद्वै दुहितृत्वे च कल्पिता

येन गङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा विमानैः समलङ्कृता; सुरेशात् इहानीता, दुहितृत्वे च कल्पिता।

Verse 168

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः / भगीरथस्तु तां गङ्गामानयामास कर्मभिः

अत्रापि पौराणिकाः जनाः इमं श्लोकम् उदाहरन्ति; भगीरथः तां गङ्गां कर्मभिः आनयामास।

Verse 169

तस्माद्भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशवित्तमैः / भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूवह

तस्मात् सा गङ्गा ‘भागीरथी’ इति वंशवित्तमैः कथ्यते; भगीरथस्य सुतोऽपि ‘श्रुत’ इति नाम बभूव।

Verse 170

नाभागस्तस्य दायादो नित्यं धर्मपरायणः / अम्बरीषः सुतस्तस्य सिंधुद्वीपस्ततो ऽभवत्

नाभागः तस्य दायादो नित्यं धर्मपरायणः; अम्बरीषः सुतस्तस्य, सिंधुद्वीपस्ततोऽभवत्।

Verse 171

पूर्वे वंशपुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् / नाभागेरंबरीषस्य भुजाभ्यां परिपालिता

पूर्वे वंशपुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् । नाभागेरम्बरीषस्य भुजाभ्यां परिपालिता ॥

Verse 172

बभूव वसुधात्यर्थं तापत्रयविवर्जिता / अयुतायुः सुतस्तस्य सिंधुद्वीपस्य वीर्यवान्

बभूव वसुधात्यर्थं तापत्रयविवर्जिता । अयुतायुः सुतस्तस्य सिन्धुद्वीपस्य वीर्यवान् ॥

Verse 173

अयुतायोस्तु दायाद ऋतुपर्णो महायशाः / दिव्याक्षहृदयज्ञो ऽसौ राजा नलसखो बली

अयुतायोस्तु दायाद ऋतुपर्णो महायशाः । दिव्याक्षहृदयज्ञोऽसौ राजा नलसखो बली ॥

Verse 174

नलौ द्वाविति विख्यातौ पुराणेषु दृढव्रतौ / वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः

नलौ द्वाविति विख्यातौ पुराणेषु दृढव्रतौ । वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः ॥

Verse 175

ऋतुपर्णस्य पुत्रो ऽभूत्सर्वकामो जनेश्वरः / सुदासस्तस्य तनयो राजा इन्द्रसखो ऽभवत्

ऋतुपर्णस्य पुत्रोऽभूत्सर्वकामो जनेश्वरः । सुदासस्तस्य तनयो राजा इन्द्रसखोऽभवत् ॥

Verse 176

सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः / ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना सित्रसहश्च सः

सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः। स कल्माषपाद इति ख्यातः, सित्रसह इति च नाम्ना प्रसिद्धः॥

Verse 177

वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके / अश्मकं जनयामास त्विक्ष्वाकुकुलवृद्धये

वसिष्ठो महातेजाः कल्माषपादस्य क्षेत्रे। अश्मकं जनयामास इक्ष्वाकुकुलवृद्धये॥

Verse 178

अश्मकस्यौरसो यस्तु मूलकस्तत्सुतो ऽभवत् / अत्राप्युदाहरन्तीमं मूलकं वै नृपं प्रति

अश्मकस्यौरसः पुत्रो मूलकस्तत्सुतोऽभवत्। अत्राप्युदाहरन्त्येनं मूलकं नृपं प्रति॥

Verse 179

स हि रामभयाद्राजा स्त्रीभिः परिवृतो ऽवसत् / विवस्त्रस्त्राणमिच्छन्वै नारीकवच ईश्वरः

स राजा रामभयात् स्त्रीभिः परिवृतोऽवसत्। विवस्त्रत्राणमिच्छन् वै नारीकवच ईश्वरः॥

Verse 180

मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथः स्मृतः / तस्माच्छतरथाज्जज्ञे राजा त्विडविडो बली

मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथः स्मृतः। तस्माच्छतरथाज्जज्ञे राजा त्विडविडो बली॥

Verse 181

आसीत्त्वैडविडः श्रीमान्कृशशर्मा प्रतापवान् / पुत्रो विश्वसहस्रस्य पुत्रीकस्यां व्यजायत

आसीत्त्वैडविडः श्रीमान् कृशशर्मा प्रतापवान्। स विश्वसहस्रस्य पुत्रः पुत्रीकायां व्यजायत॥

Verse 182

दिलीपस्तस्य पुत्रो ऽभूत्खट्वाङ्ग इति विश्रुतः / येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्त्तं प्राप्य जीवितम्

दिलीपस्तस्य पुत्रोऽभूत् खट्वाङ्ग इति विश्रुतः। येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्त्तं प्राप्य जीवितम्॥

Verse 183

त्रयो ऽभिसंहिता लोका बुद्ध्या सत्येन चैव हि / दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

त्रयोऽभिसंहिता लोका बुद्ध्या सत्येन चैव हि। दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत॥

Verse 184

अजः पुत्रो रघोश्चापि तस्माज्जज्ञे स वीर्यवान् / राजा दशरथो नाम इक्ष्वाकुकुलनन्दनः

अजः पुत्रो रघोश्चापि तस्माज्जज्ञे स वीर्यवान्। राजा दशरथो नाम इक्ष्वाकुकुलनन्दनः॥

Verse 185

रामो दाशरथिर्वीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः / भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः

रामो दाशरथिर्वीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः। भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः॥

Verse 186

माधवं लवणं हत्वा गत्वा मधुवनं च तत् / शत्रुघ्रेन पुरी तत्र मथुरा विनिवेशिता

माधवं लवणं हत्वा मधुवनं गतः शत्रुघ्नः । तत्र मथुरां पुरीं विनिवेश्य प्रतिष्ठापयामास ॥

Verse 187

सुबाहुः शूरसे नश्च शत्रुघ्नस्य सुतावुभौ / पालयामासतुस्तौ तु वैदेह्यौ मथुरां पुरीम्

सुबाहुः शूरसेनश्च शत्रुघ्नस्य सुतावुभौ । वैदेह्यौ तौ मथुरां पुरीं पालयामासतुः ॥

Verse 188

अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजावुभौ / हिमवत्पर्वतस्यान्ते स्फीतौ जनपदौ तयोः

अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजावुभौ । हिमवत्पर्वतस्यान्ते तयोः स्फीतौ जनपदौ बभूवतुः ॥

Verse 189

अङ्गदस्याङ्गदाख्याता देशे कारयते पुरी / चन्द्रकेतोस्तु विख्याता चन्द्रचक्रा पुरी शुभा

अङ्गदस्याङ्गदाख्याता पुरी देशे निवेशिता । चन्द्रकेतोस्तु विख्याता शुभा चन्द्रचक्रा पुरी ॥

Verse 190

भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कर एव च / गान्धारविषये सिद्धे तयोः पुर्यो महात्मनोः

भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कर एव च । गान्धारविषये सिद्धे तयोः पुर्यौ महात्मनोः ॥

Verse 191

तक्षस्य दिक्षु विख्याता नाम्ना तक्षशिला पुरी / पुष्करस्यापि वीरस्य विख्याता पुष्करावती

तक्षस्य दिक्षु विख्याता नाम्ना तक्षशिला पुरी, तथा पुष्करवीरस्य विख्याता पुष्करावती।

Verse 192

गाथां चैवात्र गायन्ति ये पुराण विदो जनाः / रामेण बद्धां सत्यार्थां महात्म्यात्तस्य धीमतः

ये पुराणविदो जनाः अत्र गाथां च गायन्ति—रामेण बद्धां सत्यार्थां तस्य धीमतः महात्म्यात्।

Verse 193

श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मीतभाषितः / आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः

श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मीतभाषितः; आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः।

Verse 194

दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् / ऋक्सामयजुषां घोषो यो घोषश्च महास्वनः

दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत्; ऋक्सामयजुषां घोषो यो घोषश्च महास्वनः।

Verse 195

अव्युच्छिन्नो ऽभवद्राज्ये दीयतां भुज्यतामिति / जनस्थाने वसन्कार्यं त्रिदशानां चकार सः

अव्युच्छिन्नोऽभवद्राज्ये ‘दीयतां भुज्यताम्’ इति; जनस्थाने वसन् कार्यं त्रिदशानां चकार सः।

Verse 196

तमागस्कारिणं पूर्वं पौलस्त्यं मनुजर्षभः / सीतायाः पदमन्विच्छन्निजघान महायशाः

ततः महायशाः मनुजर्षभः रामः सीतायाः पदमन्विच्छन् पूर्वं तमागस्कारिणं पौलस्त्यं निजघान।

Verse 197

सत्त्ववान्गुणसंपन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा / अतिसूर्यं च वह्निं च रामो दाशरथिर्बभौ

सत्त्ववान् गुणसम्पन्नः स्वतेजसा दीप्यमानः दाशरथिः रामः सूर्यं वह्निं चात्यतिव बभौ।

Verse 198

एवमेष महाबाहोस्तस्य पुत्रौ बभूवतुः / कुशो लव इति ख्यातो तयोर्देशौ निबोधत

एवं तस्य महाबाहोः पुत्रौ बभूवतुः—कुशो लव इति ख्यातौ; तयोर्देशौ निबोधत।

Verse 199

कुशस्य कोशला राज्यं पुरी चापि कुशस्थली / रम्या निवेशिता तेन विन्ध्यपर्वतसानुषु

कुशस्य कोशलाः राज्यं पुर्यपि कुशस्थली; सा रम्या तेन विन्ध्यपर्वतसानुषु निवेशिता।

Verse 200

उत्तराकोशले राज्य लवस्य च महात्मनः / श्रावस्तिर्लोकविख्याता कुशवंशं निबोधत

उत्तरकोशले राज्यं लवस्य महात्मनः; श्रावस्तिः लोकविख्याता—कुशवंशं निबोधत।