Adhyaya 13
Second and third layers of the fire altar.
Mantras
Mantra 1
मयि॑ गृह्णा॒म्यग्रे॑ अ॒ग्निᳪ रा॒यस्पोषा॑य सुप्रजा॒स्त्वाय॑ सु॒वीर्या॑य । मामु॑ दे॒वता॑: सचन्ताम्
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਧਨ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ, ਸੁਪ੍ਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਉੱਤਮ ਵੀਰਯ ਲਾਭ ਲਈ। ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ, ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਨ।
Mantra 2
अ॒पां पृ॒ष्ठम॑सि॒ योनि॑र॒ग्नेः स॑मु॒द्रम॒भित॒: पिन्व॑मानम् । वर्ध॑मानो म॒हाँ२ आ च॒ पुष्क॑रे दि॒वो मात्र॑या वरि॒म्णा प्र॑थस्व
ਤੂੰ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸਤਹ ਹੈਂ; ਅਗਨੀ ਦੀ ਯੋਨੀ ਹੈਂ; ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦਾ-ਫੈਲਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈਂ। ਮਹਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੋਇਆ, ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ; ਦਿਉ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਫੈਲ।
Mantra 3
ब्रह्म॑ जज्ञा॒नं प्र॑थ॒मं पु॒रस्ता॒द्वि सी॑म॒तः सु॒रुचो॑ वे॒न आ॑वः । स बु॒ध्न्या॒ उप॒मा अ॑स्य वि॒ष्ठाः स॒तश्च॒ योनि॒मस॑तश्च॒ वि व॑:
ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮ ਜਨਮਿਆ; ਸੀਮਾ (ਹੱਦ) ਤੋਂ ਸੁ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼ੀ ਵੇਨ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਠਹਿਰਾਵਾਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਹਨ; ਉਸ ਨੇ ਸਤ ਅਤੇ ਅਸਤ—ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ (ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ।
Mantra 4
हि॒र॒ण्य॒ग॒र्भः सम॑वर्त॒ताग्रे॑ भू॒तस्य॑ जा॒तः पति॒रेक॑ आसीत् । स दा॑धार पृथि॒वीं द्यामु॒तेमां कस्मै॑ दे॒वाय॑ ह॒विषा॑ विधेम
ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਭੂਤ (ਉਦਭਵਿਤ) ਜਗਤ ਦਾ ਜਨਮਿਆ ਇਕੋ ਪਤੀ (ਸਵਾਮੀ) ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉੱਪਰਲੇ ਦ੍ਯੌ (ਆਕਾਸ਼) ਨੂੰ ਧਾਰਿਆ; ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਹਵਿਸ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਅਰਪਣ ਕਰੀਏ?
Mantra 5
द्र॒प्सश्च॑स्कन्द पृथि॒वीमनु॒ द्यामि॒मं च॒ योनि॒मनु॒ यश्च॒ पूर्व॑: । स॒मा॒नं योनि॒मनु॑ स॒ञ्चर॑न्तं द्र॒प्सं जु॑हो॒म्यनु॑ स॒प्त होत्रा॑:
ਦ੍ਰਪਸ (ਬੂੰਦ) ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰ ਗਿਆ, ਉਸ ਦ੍ਯੌ (ਆਕਾਸ਼) ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਯੋਨੀ (ਉਤਪੱਤੀ-ਸਥਾਨ) ਦੇ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਾਤਨ ਸੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਵੀ। ਇਕੋ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਦਾ ਉਹ ਦ੍ਰਪਸ—ਸੱਤ ਹੋਤ੍ਰ (ਹੋਤ੍ਰ-ਕਰਮ) ਅਨੁਸਾਰ—ਮੈਂ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 6
नमो॑ऽस्तु स॒र्पेभ्यो॒ ये के च॑ पृथि॒वीमनु॑ । ये अ॒न्तरि॑क्षे॒ ये दि॒वि तेभ्य॑: स॒र्पेभ्यो॒ नम॑:
ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਜੋ ਕੋਈ ਵੀ ਸਰਪ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਅੰਤਰિક્ષ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਦਿਵਿ (ਸਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਰਪਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Mantra 7
या इष॑वो यातु॒धाना॑नां॒ ये वा॒ वन॒स्पतीँ॒१ रनु॑ । ये वा॑व॒टेषु॒ शेर॑ते॒ तेभ्य॑: स॒र्पेभ्यो॒ नम॑:
ਯਾਤੁਧਾਨਾਂ ਦੇ ਜੋ ਬਾਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ (ਸਰਪ) ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੇਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਸਰਪਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Mantra 8
ये वा॒मी रो॑च॒ने दि॒वो ये वा॒ सूर्य॑स्य र॒श्मिषु॑ । येषा॑म॒प्सु सद॑स्कृ॒तं तेभ्य॑: स॒र्पेभ्यो॒ नम॑:
ਜੋ (ਸਰਪ) ਦਿਵ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਿਆ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਸਰਪਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।
Mantra 9
कृ॒णु॒ष्व पाज॒: प्रसि॑तिं॒ न पृ॒थ्वीं या॒हि राजे॒वाम॑वाँ॒२ इभे॑न । तृ॒ष्वीमनु॒ प्रसि॑तिं द्रूणा॒नोऽस्ता॑सि॒ विध्य॑ र॒क्षस॒स्तपि॑ष्ठैः
ਆਪਣਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਵੇਂ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧ; ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ, ਬਲਵਾਨ, ਹਾਥੀ ਨਾਲ ਚਲ। ਤੇਰੀ ਤੀਬਰ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਤੂੰ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਹੈਂ; ਸਭ ਤੋਂ ਸੜਾਉਣ ਵਾਲੇ (ਤੀਰਾਂ) ਨਾਲ ਰਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦੇ!
Mantra 10
तव॑ भ्र॒मास॑ आशु॒या प॑त॒न्त्यनु॑स्पृश धृष॒ता शोशु॑चानः । तपू॑ᳪष्यग्ने जु॒ह्वा॒ पत॒ङ्गानस॑न्दितो॒ वि सृ॑ज॒ विष्व॑गु॒ल्काः
ਤੇਰੇ ਤੇਜ਼ ਭ੍ਰਮਣ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਉੱਡ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ; ਧਿੱਠਾਈ ਨਾਲ, ਦਹਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਛੂਹਦਾ ਅੱਗੇ ਵਧ। ਹੇ ਅਗਨੀ, ਆਪਣੀ ਜੁਹਵਾ (ਹਵਿਸ ਦੀ ਕਰਛੀ) ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਪਤੰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ; ਬਿਨਾ ਰੋਕਟੋਕ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਉਲਕਾਂ (ਅੰਗਾਰੇ) ਛੱਡ ਦੇ।
Mantra 11
प्रति॒ स्पशो॒ वि सृ॑ज॒ तूर्णि॑तमो॒ भवा॑ पा॒युर्वि॒शो अ॒स्या अद॑ब्धः । यो नो॑ दू॒रे अ॒घश॑ᳪसो॒ यो अन्त्यग्ने॒ मा कि॑ष्टे॒ व्यथि॒रा द॑धर्षीत्
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਹਟਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖੇਰ ਦੇ; ਤੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ ਹੋ। ਇਸ ਲੋਕ ਦਾ ਅਦਬਧ (ਅਣਠੱਗਿਆ) ਪਾਯੁ (ਰਖਵਾਲਾ) ਤੂੰ ਬਣ। ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਦੁਸ਼ਮਨੀ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇ—ਹੇ ਅਗਨੀ, ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਡਗਮਗਾਉਣਾ ਚਾਹੇ ਉਹ ਤੈਥੋਂ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਕਰੇ।
Mantra 12
उद॑ग्ने तिष्ठ॒ प्रत्या त॑नुष्व॒ न्यमित्राँ॑२ ओषतात्तिग्महेते । यो नो॒ अरा॑तिᳪ समिधान च॒क्रे नी॒चा तं ध॑क्ष्यत॒सं न शुष्क॑म्
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਫੈਲਾ; ਤਿੱਖੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਲੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦੇ। ਜਦ ਤੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਵਿਰੁੱਧ ਅਰਾਤਿ (ਦੁਸ਼ਮਨੀ) ਕਰੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਤੂੰ ਸਾੜ ਦੇਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਸਾੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Mantra 13
ऊ॒र्ध्वो भ॑व॒ प्रति॑ वि॒ध्याध्य॒स्मदा॒विष्कृ॑णुष्व॒ दैव्या॑न्यग्ने । अव॑ स्थि॒रा त॑नुहि यातु॒जूनां॑ जा॒मिमजा॑मिं॒ प्र मृ॑णीहि॒ शत्रू॑न् । अ॒ग्नेष्ट्वा॒ तेज॑सा सादयामि
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਤੂੰ ਊਰਧ੍ਵ (ਉੱਚਾ) ਹੋ; ਪ੍ਰਤੀਘਾਤ ਕਰ; ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਦੈਵ੍ਯ (ਦਿਵ੍ਯ) ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ। ਯਾਤੁਜਨ (ਜਾਦੂਗਰ/ਮਾਇਆਵੀ) ਦੀਆਂ ਠਹਿਰੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ; ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ—ਜਾਮੀ (ਸਗਾ) ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਜਾਮੀ (ਪਰਾਇਆ)—ਕੁਚਲ ਦੇ। ਹੇ ਅਗਨੀ, ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਤੌਰ ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 14
अ॒ग्निर्मू॒र्धा दि॒वः क॒कुत्पति॑: पृथि॒व्या अ॒यम् । अ॒पाᳪ रेता॑ᳪसि जिन्वति । इन्द्र॑स्य॒ त्वौज॑सा सादयामि
ਅਗਨੀ ਦਿਵ ਦਾ ਮੱਥਾ ਹੈ, ਜਗਤ ਦੀ ਉੱਚੀ ਕਗੁਤ (ਚੋਟੀ/ਕੰਧੇ) ਦਾ ਪਤੀ ਹੈ—ਇਹੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅਗਨੀ; ਉਹ ਅਪਾਂ ਰੇਤਾਂਸਿ (ਜਲਾਂ ਦੇ ਬੀਜ/ਵੀਰਯ) ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਓਜਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਬਿਠਾਂਦਾ/ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 15
भुवो॑ य॒ज्ञस्य॒ रज॑सश्च ने॒ता यत्रा॑ नि॒युद्भि॒: सच॑से शि॒वाभि॑: । दि॒वि मू॒र्धानं॑ दधिषे स्व॒र्षां जि॒ह्वाम॑ग्ने चकृषे हव्य॒वाह॑म्
ਤੂੰ ਯਜ੍ਞ ਦਾ, ਭੂ ਦਾ ਅਤੇ ਰਜਸ (ਮੱਧ ਲੋਕ) ਦਾ ਨੇਤਾ ਹੈਂ; ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਸ਼ਿਵ ਨਿਯੁਦ੍ਭਿਃ (ਯੁਕਤ ਰਥ-ਦਲਾਂ ਨਾਲ) ਚਲਦਾ ਹੈਂ। ਦਿਵ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮੱਥਾ ਧਰਦਾ ਹੈਂ; ਸ੍ਵਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਜਿਹਵਾ ਤੂੰ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਹੇ ਅਗਨੀ—ਹਵ੍ਯਵਾਹਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Mantra 16
ध्रु॒वाऽसि॑ ध॒रुणाऽऽस्तृ॑ता वि॒श्वक॑र्मणा । मा त्वा॑ समु॒द्र उद्व॑धी॒न्मा सु॑प॒र्णोऽव्य॑थमाना पृथि॒वीं दृ॑ᳪह
ਤੂੰ ਧ੍ਰੁਵਾ ਹੈਂ; ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ ਧਾਰੁਣਾ (ਆਧਾਰ) ਹੈਂ। ਸਮੁੰਦਰ ਤੈਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਨਾ ਹਿਲਾਵੇ; ਸੁਪਰਨ (ਸੁੰਦਰ-ਪਰਾਂ ਵਾਲਾ) ਅਵ੍ਯਥਮਾਨ (ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼) ਤੈਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਤੂੰ ਪૃਥਵੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ।
Mantra 17
प्र॒जाप॑तिष्ट्वा सादयत्व॒पां पृ॒ष्ठे स॑मु॒द्रस्येम॑न् । व्यच॑स्वतीं॒ प्रथ॑स्वतीं॒ प्रथ॑स्व पृथि॒व्य॒सि
ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬਿਠਾਵੇ—ਅਪਾਂ ਪૃਸ਼ਠੇ, ਇਸ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ। ਵ੍ਯਚਸ੍ਵਤੀ, ਪ੍ਰਥਸ੍ਵਤੀ—ਤੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਕਰ; ਤੂੰ ਪૃਥਵੀ ਹੈਂ।
Mantra 18
भूर॑सि॒ भूमि॑र॒स्यदि॑तिरसि वि॒श्वधा॑या॒ विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य ध॒र्त्री । पृ॒थि॒वीं य॑च्छ पृथि॒वीं दृ॑ᳪह पृथि॒वीं मा हि॑ᳪसीः
ਤੂੰ ਭੂಃ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਅਦਿਤੀ ਹੈਂ—ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਵਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਤ੍ਰੀ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰ।
Mantra 19
विश्व॑स्मै प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नायो॑दा॒नाय॑ प्रति॒ष्ठायै॑ च॒रित्रा॑य । अ॒ग्निष्ट्वा॒ऽभि पा॑तु म॒ह्या स्व॒स्त्या छ॒र्दिषा॒ शन्त॑मेन॒ तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वा सी॑द
ਸਭ ਲਈ—ਪ੍ਰਾਣ ਲਈ, ਅਪਾਨ ਲਈ, ਵਿਆਨ ਲਈ, ਉਦਾਨ ਲਈ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਲਈ ਅਤੇ ਚਰਿਤ੍ਰ (ਕ੍ਰਮਬੱਧ ਗਤੀ) ਲਈ—ਅਗਨੀ ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਨ ਸਵਸਤੀ ਨਾਲ, ਅਤਿ ਸ਼ਾਂਤਮ ਛਰਦਿਸ (ਆਸਰਾ/ਆਵਰਨ) ਨਾਲ ਚੌਂਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ, ਅੰਗਿਰਸ-ਸਮਾਨ, ਤੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ।
Mantra 20
काण्डा॑त्काण्डात्प्र॒रोह॑न्ती॒ परु॑षः परुष॒स्परि॑ । ए॒वा नो॑ दूर्वे॒ प्र त॑नु स॒हस्रे॑ण श॒तेन॑ च
ਡੰਡੀ ਤੋਂ ਡੰਡੀ ਤੱਕ ਅੰਕੁਰਦੀ, ਗੰਢ ਤੋਂ ਗੰਢ ਤੱਕ ਫੈਲਦੀ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦੂਰਵਾ, ਸਾਡੇ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ, ਹਾਂ ਸੌ ਨਾਲ ਵੀ, ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਫੈਲ।
Mantra 21
या श॒तेन॑ प्रत॒नोषि॑ स॒हस्रे॑ण वि॒रोह॑सि । तस्या॑स्ते देवीष्टके वि॒धेम॑ ह॒विषा॑ व॒यम्
ਤੂੰ ਜੋ ਸੌ ਨਾਲ ਫੈਲਦੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਨਾਲ ਉੱਪਰ ਉੱਗਦੀ ਹੈਂ—ਹੇ ਦੇਵੀ ਇਸ਼ਟਕੇ (ਦਿਵ੍ਯ ਇੱਟ), ਉਸ (ਵੇਦੀ) ਦੀ ਦ੍ਰਵ੍ਯਤਾ ਤੋਂ ਬਣੀ ਤੈਨੂੰ ਅਸੀਂ ਹਵਿਸ਼ਾ (ਆਹੁਤੀ) ਨਾਲ ਵਿਧੀ-ਪੂਰਵਕ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Mantra 22
यास्ते॑ अग्ने॒ सूर्ये॒ रुचो॒ दिव॑मात॒न्वन्ति॑ र॒श्मिभि॑: । ताभि॑र्नो अ॒द्य सर्वा॑भी रु॒चे जना॑य नस्कृधि
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀਆਂ ਜੋ ਰੁਚੀਆਂ (ਤੇਜਸ) ਆਪਣੀਆਂ ਰਸ਼ਮੀਆਂ ਨਾਲ ਦਿਵ ਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਅੱਜ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰ; ਸਾਨੂੰ ਰੁਚਿ (ਤੇਜ) ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਾ।
Mantra 23
या वो॑ दे॒वाः सूर्ये॒ रुचो॒ गोष्वश्वे॑षु॒ या रुच॑: । इन्द्रा॑ग्नी॒ ताभि॒: सर्वा॑भी॒ रुचं॑ नो धत्त बृहस्पते
ਹੇ ਦੇਵੋ, ਸੂਰਜ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਜੋ ਰੁਚੀਆਂ (ਤੇਜਸ) ਹਨ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੁਚੀਆਂ ਹਨ—ਹੇ ਇੰਦਰ-ਅਗਨੀ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਰੁਚੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਰੁਚਿ (ਤੇਜ) ਬਖ਼ਸ਼ੋ; ਹੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸਾਨੂੰ ਤੇਜ ਧਾਰਨ ਕਰਾਓ।
Mantra 24
वि॒राड्ज्योति॑रधारयत्स्व॒राड्ज्योति॑रधारयत् । प्र॒जाप॑तिष्ट्वा सादयतु पृ॒ष्ठे पृ॑थि॒व्या ज्योति॑ष्मतीम् । विश्व॑स्मै प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नाय॒ विश्वं॒ ज्योति॑र्यच्छ । अ॒ग्निष्टेऽधि॑पति॒स्तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वा सी॑द
ਵਿਰਾਟ ਜੋਤਿ ਨੇ (ਤੈਨੂੰ) ਧਾਰਿਆ; ਸ੍ਵਰਾਟ ਜੋਤਿ ਨੇ (ਤੈਨੂੰ) ਧਾਰਿਆ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੈਨੂੰ ਪૃਥਵੀ ਦੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਜੋਤਿਸ਼ਮਤੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਵੇ। ਵਿਸ਼੍ਵ-ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ ਅਤੇ ਵ੍ਯਾਨ ਲਈ ਤੂੰ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਜੋਤਿ ਅਰਪਣ ਕਰ। ਅਗਨੀ ਤੇਰਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ, ਅੰਗਿਰਸ-ਸਮਾਨ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਧ੍ਰੁਵ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ।
Mantra 25
मधु॑श्च॒ माध॑वश्च॒ वास॑न्तिकावृ॒तू अ॒ग्नेर॑न्तः श्ले॒षो॒ऽसि॒ कल्पे॑तां॒ द्यावा॑पृथि॒वी कल्प॑न्ता॒माप॒ ओष॑धय॒: कल्प॑न्ताम॒ग्नय॒: पृथ॒ङ्नम॒ ज्यैष्ठ्या॑य॒ सव्र॑ताः । ये अ॒ग्नय॒: सम॑नसोऽन्त॒रा द्यावा॑पृथि॒वी इ॒मे | वास॑न्तिकावृ॒तू अ॑भि॒कल्प॑माना॒ इन्द्र॑मिव दे॒वा अ॑भि॒संवि॑शन्तु॒ तया॑ दे॒वत॑याऽङ्गिर॒स्वद् ध्रु॒वे सी॑दतम्
ਮਧੁ ਅਤੇ ਮਾਧਵ—ਵਸੰਤ-ਰਿਤੂ ਦੇ ਦੋ ਭਾਗ—ਤੂੰ ਅਗਨੀ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਜੋੜ (ਸ਼ਲੇਸ਼) ਹੈਂ। ਦਿਆਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਜੁੜ ਜਾਣ; ਆਪಃ ਜੁੜ ਜਾਣ; ਓਸ਼ਧਯಃ ਜੁੜ ਜਾਣ; ਅਗਨਯಃ ਜੁੜ ਜਾਣ। ਇਕ-ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਲਈ ਪૃਥਕ ਨਮः। ਜੋ ਅਗਨਯः ਇਕ ਮਨ ਹੋ ਕੇ ਦਿਆਵਾ-ਪ੍ਰਿਥਿਵੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਸੰਤਿਕਾਵ੍ਰਿਤੂ ਅਭਿਕਲਪਮਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਅਭਿਸੰਵਿਸ਼ੰਤਿ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ; ਉਸ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ, ਅੰਗਿਰਸਵਤ, ਧ੍ਰੁਵ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸੀਦਤਮ—ਆਸਨ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੋ।
Mantra 26
अषा॑ढाऽसि॒ सह॑माना॒ सह॒स्वारा॑ती॒ः सह॑स्व पृतनाय॒तः । स॒हस्र॑वीर्याऽसि॒ सा मा॑ जिन्व
ਤੂੰ ਅਸ਼ਾਢਾ ਹੈਂ—ਅਜਿੱਤ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ; ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇ। ਤੂੰ ਸਹਸ੍ਰਵੀਰ੍ਯ ਹੈਂ; ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਕਰ।
Mantra 27
मधु॒ वाता॑ ऋताय॒ते मधु॑ क्षरन्ति॒ सिन्ध॑वः । माध्वी॑र्नः स॒न्त्वोष॑धीः
ਤ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਹਵਾਵਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹੋਣ; ਨਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਵਹਿਣ; ਸਾਡੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਮਧੁਰ ਹੋਣ।
Mantra 28
मधु॒ नक्त॑मु॒तोषसो॒ मधु॑म॒त्पार्थि॑व॒ᳪ रज॑: । मधु॒ द्यौर॑स्तु नः पि॒ता
ਰਾਤ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹੋਣ; ਪਾਰਥਿਵ ਰਜਃ (ਧਰਤੀ ਦਾ ਖੇਤਰ) ਮਧੁਮਯ ਹੋਵੇ; ਸਾਡਾ ਪਿਤਾ ਦ੍ਯੌਃ (ਸਵਰਗ) ਮਧੁਰ ਹੋਵੇ।
Mantra 29
मधु॑मान्नो॒ वन॒स्पति॒र्मधु॑माँ२ अस्तु॒ सूर्य॑: । माध्वी॒र्गावो॑ भवन्तु नः
ਸਾਡੇ ਲਈ ਵਨਸਪਤੀ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮਧੁਮਯ ਹੋਵੇ; ਸੂਰਜ ਵੀ ਮਧੁਮਯ ਹੋਵੇ। ਸਾਡੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਮਧੁਰ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ।
Mantra 30
अ॒पां गम्भ॑न्त्सीद॒ मा त्वा॒ सूर्यो॒ऽभि ता॑प्सी॒न्माऽग्निर्वै॑श्वान॒रः । अच्छि॑न्नपत्राः प्र॒जा अ॑नु॒वीक्ष॒स्वानु॑ त्वा दि॒व्या वृष्टि॑: सचताम्
ਜਲਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਟਿਕ ਜਾ; ਸੂਰਜ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਸਾੜੇ, ਨਾ ਅਗਨੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ। ਅਛਿੰਨ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲਾ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਅਨੁਵੀਖ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰਖਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਰਹੇ।
Mantra 31
त्रीन्त्स॑मु॒द्रान्त्सम॑सृपत् स्व॒र्गान॒पां पति॑र्वृष॒भ इष्ट॑कानाम् । पुरी॑षं॒ वसा॑नः सुकृ॒तस्य॑ लो॒के तत्र॑ गच्छ॒ यत्र॒ पूर्वे॒ परे॑ताः
ਉਹ ਤਿੰਨ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਵਹਿਆ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਇਆ—ਅਪਾਂ ਪਤਿ, ਇਸ਼ਟਕਾਂ ਦਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ। ਪੂਰੀਸ਼ (ਭਰਨ ਵਾਲੀ ਮਿੱਟੀ) ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ—ਉੱਥੇ ਜਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰਲੋਕ ਗਏ ਪਿਤਰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।
Mantra 32
म॒ही द्यौः पृ॑थि॒वी च॑ न इ॒मं य॒ज्ञं मि॑मिक्षताम् । पि॒पृ॒तां नो॒ भरी॑मभिः
ਮਹਾਨ ਦ੍ਯੌ ਅਤੇ ਪૃਥਵੀ—ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ—ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਸ ਯਜ्ञ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕਰਨ। ਪਾਲਣਹਾਰ ਆਸਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਭਰ ਦੇਣ।
Mantra 33
विष्णो॒: कर्मा॑णि पश्यत॒ यतो॑ व्र॒तानि॑ पस्प॒शे । इन्द्र॑स्य॒ युज्य॒: सखा॑
ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਜਿੱਥੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵ੍ਰਤਾਂ (ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਯਮਾਂ) ਉੱਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਈ ਹੈ—ਇੰਦਰ ਦਾ ਯੋਗ ਸਖਾ, ਕਰਮ ਲਈ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ।
Mantra 34
ध्रु॒वाऽसि॑ ध॒रुणे॒तो ज॑ज्ञे प्रथ॒ममे॒भ्यो योनि॑भ्यो॒ अधि॑ जा॒तवे॑दा: । स गा॑य॒त्र्या त्रि॒ष्टुभा॑ऽनु॒ष्टुभा॑ च दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं व॑हतु प्रजा॒नन्
ਤੂੰ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈਂ; ਆਧਾਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੋਂ ਜਾਤਵੇਦਾ ਜਨਮਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੋਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪਹਿਲਾ, ਉੱਪਰੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਗਾਇਤ੍ਰੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਣਕਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਹਵ੍ਯ (ਆਹੁਤੀ) ਵਾਹੇ।
Mantra 35
इ॒षे रा॒ये र॑मस्व॒ सह॑से द्यु॒म्न ऊ॒र्जे अप॑त्याय । स॒म्राड॑सि स्व॒राड॑सि सारस्व॒तौ त्वोत्सौ॒ प्राव॑ताम्
ਇਸ਼ੇ (ਪੋਸ਼ਣ) ਲਈ, ਰਾਏ (ਧਨ) ਲਈ ਤੂੰ ਰਮ; ਸਹਸ (ਪਰਾਕ੍ਰਮ) ਲਈ, ਦਿਉਮਨ (ਤੇਜ) ਲਈ, ਊਰਜਾ ਲਈ, ਅਪਤ੍ਯ (ਸੰਤਾਨ) ਲਈ। ਤੂੰ ਸਮ੍ਰਾਟ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਸ੍ਵਰਾਟ ਹੈਂ; ਸਾਰਸ੍ਵਤ ਦੇ ਦੋ ਉਤ੍ਸ (ਸ੍ਰੋਤ) ਤੈਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦੇਣ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਕਰਨ।
Mantra 36
अग्ने॑ यु॒क्ष्वा हि ये तवाश्वा॑सो देव सा॒धव॑: । अरं॒ वह॑न्ति म॒न्यवे॑
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਤੂੰ ਜੋਤ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਉਹ ਘੋੜੇ, ਹੇ ਦੇਵ, ਭਲੇ ਅਤੇ ਯੋਗ ਹਨ; ਉਹ ਮਨ੍ਯੁ (ਪ੍ਰੇਰਕ ਉਗ੍ਰਤਾ) ਲਈ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅੱਗੇ ਵਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Mantra 37
यु॒क्ष्वा हि दे॑व॒हूत॑माँ२ अश्वाँ॑२ अग्ने र॒थीरि॑व । नि होता॑ पू॒र्व्यः स॑दः
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰਥੀ ਵਾਂਗ ਜੋਤ; ਅਤੇ ਤੂੰ—ਪੂਰਵ੍ਯ ਹੋਤ੍ਰ—ਸਦਸ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ।
Mantra 38
स॒म्यक् स्र॑वन्ति स॒रितो॒ न धेना॑ अ॒न्तर्हृ॒दा मन॑सा पू॒यमा॑नाः । घृ॒तस्य॒ धारा॑ अ॒भि चा॑कशीमि हिर॒ण्ययो॑ वेत॒सो मध्ये॑ अ॒ग्नेः
ਉਹ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ—ਅੰਤਰ-ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਘ੍ਰਿਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਅਡੋਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਵਰਨਮਈ—ਵੇਤਸ (ਕੰਨੇ/ਕੱਬ) ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਅਗਨੀ ਵਿੱਚ।
Mantra 39
ऋ॒चे त्वा॑ रु॒चे त्वा॑ भा॒से त्वा॒ ज्योति॑षे त्वा । अभू॑दि॒दं विश्व॑स्य॒ भुव॑नस्य॒ वाजि॑नम॒ग्नेर्वै॑श्वान॒रस्य॑ च
ਚ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਰੁਚਿ (ਕਾਂਤੀ) ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਭਾਸ (ਪ੍ਰਭਾ) ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਜੋਤਿਸ਼ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਭਵਨ ਦਾ ਵਾਜਿਨ (ਬਲਵਾਨ ਤੇਜ/ਸ਼ਕਤੀ) ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਗਨੀ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਦਾ ਵੀ।
Mantra 40
अ॒ग्निर्ज्योति॑षा॒ ज्योति॑ष्मान् रु॒क्मो वर्च॑सा॒ वर्च॑स्वान् । स॒ह॒स्र॒दा अ॑सि स॒हस्रा॑य त्वा
ਅਗਨੀ ਜੋਤਿ ਨਾਲ ਜੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਹੈ; ਰੁਕਮ (ਸੋਨਾ) ਵਰਚਸ ਨਾਲ ਵਰਚਸਵਾਨ ਹੈ। ਤੂੰ ਸਹਸ੍ਰਦਾਤਾ ਹੈਂ; ਸਹਸ੍ਰ (ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਾਧਾ) ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ/ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 41
आ॒दि॒त्यं गर्भं॒ पय॑सा॒ सम॑ङ्धि स॒हस्र॑स्य प्रति॒मां वि॒श्वरू॑पम् । परि॑ वृङ्धि॒ हर॑सा॒ माऽभि म॑ᳪस्थाः श॒तायु॑षं कृणुहि ची॒यमा॑नः
ਆਦਿਤ੍ਯ-ਗਰਭ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਸਮ੍ਯਕ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰ; ਸਹਸ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪ। ਦਿਪਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਕੇ ਵਧਾ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਬਾਅ ਨਾ ਪਾ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਚਯਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤਦ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਤਾਯੁਸ਼੍ਯ (ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਆਯੁ) ਵਾਲਾ ਬਣਾ।
Mantra 42
वात॑स्य जू॒तिं वरु॑णस्य॒ नाभि॒मश्वं॑ जज्ञा॒नᳪ स॑रि॒रस्य॒ मध्ये॑ । शिशुं॑ न॒दीना॒ᳪ ह॒रि॒मद्रि॑बुध्न॒मग्ने॒ मा हि॑ᳪसीः पर॒मे व्यो॑मन्
ਵਾਤ ਦੀ ਜੂਤੀ (ਵੇਗ), ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਾਭਿ—ਦੇਹ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਮਿਆ ਅਸ਼ਵ; ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਵਾਂਗ, ਹਰਿਤ-ਵਰਨ, ਅਦ੍ਰਿਬੁਧਨ (ਚੱਟਾਨ-ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ): ਹੇ ਅਗਨੀ, ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰ।
Mantra 43
अज॑स्र॒मिन्दु॑मरु॒षं भु॑र॒ण्युम॒ग्निमी॑डे पू॒र्वचि॑त्तिं॒ नमो॑भिः । स पर्व॑भिरृतु॒शः कल्प॑मानो॒ गां मा हि॑ᳪसी॒रदि॑तिं वि॒राज॑म्
ਅਜਸ੍ਰ, ਇੰਦੂ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਰੁਸ਼ (ਲਾਲੀਮਾਵਾਨ), ਭੁਰਣ੍ਯੁ (ਵੇਗਗਾਮੀ)—ਪੂਰਵਚਿੱਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਵ ਪਰਵ ਕਰਕੇ, ਰਿਤੁ ਰਿਤੁ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਤ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਗਾਂ ਨੂੰ, ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ, ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ—ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੀਂ।
Mantra 44
वरू॑त्रीं॒ त्वष्टु॒र्वरु॑णस्य॒ नाभि॒मविं॑ जज्ञा॒नाᳪ रज॑स॒: पर॑स्मात् । म॒हीᳪ सा॑ह॒स्रीमसु॑रस्य मा॒यामग्ने॒ मा हि॑ᳪसीः पर॒मे व्यो॑मन्
ਤ੍ਵਸ਼੍ਟ੍ਰ ਦੀ ਵਰੂਤ੍ਰੀ (ਰੱਖਿਆ-ਕਵਚ), ਵਰੁਣ ਦੀ ਨਾਭਿ—ਰਜਸ ਦੇ ਪਾਰੋਂ ਜੰਮੀ ਅਵੀ (ਭੇੜੀ); ਅਸੁਰ ਦੀ ਮਹੀ, ਸਹਸ੍ਰਗੁਣ ਮਾਇਆ (ਸ਼ਕਤੀ): ਹੇ ਅਗਨੀ, ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰ।
Mantra 45
यो अ॒ग्निर॒ग्नेरध्यजा॑यत॒ शोका॑त्पृथि॒व्या उ॒त वा॑ दि॒वस्परि॑ । येन॑ प्र॒जा वि॒श्वक॑र्मा ज॒जान॒ तम॑ग्ने॒ हेड॒: परि॑ ते वृणक्तु
ਉਹ ਅਗਨੀ ਜੋ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮਿਆ—ਦਾਹ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ—ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਹੇ ਅਗਨੀ, ਉਹ (ਅਗਨੀ) ਤੇਰਾ ‘ਹੇਡਃ’ (ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕ੍ਰੋਧ/ਆਘਾਤ) ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Mantra 46
चि॒त्रं दे॒वाना॒मुद॑गा॒दनी॑कं॒ चक्षु॑र्मि॒त्रस्य॒ वरु॑णस्या॒ग्नेः । आऽप्रा॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्ष॒ᳪ सूर्य॑ आ॒त्मा जग॑तस्त॒स्थुष॑श्च
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਚਿਤ੍ਰਮਯ ਤੇਜਸਵੀ ਮੁਖ ਉੱਚੇ ਉਦਿਆ ਹੈ—ਮਿਤ੍ਰ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੀ ਅੱਖ। ਉਸ ਨੇ ਦਿਆਉ, ਪૃਥਵੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਨੂੰ ਭਰ ਕੇ ਵਿਆਪ ਲਿਆ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਹੀ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ।
Mantra 47
इ॒मं मा हि॑ᳪसीर्द्वि॒पादं॑ प॒शुᳪ स॑हस्रा॒क्षो मेधा॑य ची॒यमा॑नः । म॒युं प॒शुं मेध॑मग्ने जुषस्व॒ तेन॑ चिन्वा॒नस्त॒न्वो नि षी॑द । म॒युं ते॒ शुगृ॑च्छतु॒ यं द्वि॒ष्मस्तं ते॒ शुगृ॑च्छतु
ਹੇ ਸਹਸ੍ਰਾਕ੍ਸ਼! ਮੇਧਾ ਲਈ ਜਦ ਤੂੰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਇਸ ਦ੍ਵਿਪਾਦ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ। ਹੇ ਅਗਨੀ, ਯਜ੍ਞਯੋਗ੍ਯ ‘ਮਯੁ’ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ; ਉਸ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਚਿਨਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਤਨ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਣ੍ਣ ਹੋ। ‘ਮਯੁ’ ਤੇਰੀ ਤੀਖ਼ੀ ਉਸ਼ਮਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਵੇ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੇਰੀ ਤੀਖ਼ੀ ਉਸ਼ਮਾ ਪਵੇ।
Mantra 48
इ॒मं मा हि॑ᳪसी॒रेक॑शफं प॒शुं क॑निक्र॒दं वा॒जिनं॒ वाजि॑नेषु । गौ॒रमा॑र॒ण्यमनु॑ ते दिशामि॒ तेन॑ चिन्वा॒नस्त॒न्वो नि षी॑द । गौ॒रं ते॒ शुगृ॑च्छतु॒ यं द्वि॒ष्मस्तं ते॒ शुगृ॑च्छतु
ਇਸ ਏਕਸ਼ਫ (ਇੱਕ ਖੁਰ ਵਾਲੇ) ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ—ਹਿਣਹਿਣਾਉਂਦਾ ਵਾਜਿਨ, ਬਲਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ। ਜੰਗਲ ਦਾ ਅਰਣ੍ਯ ‘ਗੌਰ’ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਚਿਨਦੇ ਹੋਏ ਅਸੀਂ, ਆਪਣੇ ਤਨ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਣ੍ਣ ਹੋ। ‘ਗੌਰ’ ਤੇਰੀ ਤੀਖ਼ੀ ਉਸ਼ਮਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਵੇ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਤੇਰੀ ਤੀਖ਼ੀ ਉਸ਼ਮਾ ਪਵੇ।
Mantra 49
इ॒मᳪ सा॑ह॒स्रᳪ श॒तधा॑र॒मुत्सं॑ व्य॒च्यमा॑नᳪ सरि॒रस्य॒ मध्ये॑ । घृ॒तं दुहा॑ना॒मदि॑तिं॒ जना॒याग्ने॒ मा हि॑ᳪसीः पर॒मे व्यो॑मन् । ग॒व॒यमा॑र॒ण्यमनु॑ ते दिशामि॒ तेन॑ चिन्वा॒नस्त॒न्वो नि षी॑द । ग॒व॒यं ते॒ शुगृ॑च्छतु॒ यं द्वि॒ष्मस्तं ते॒ शुगृ॑च्छतु
ਸਰੀਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫੈਲਦਾ ਇਹ ਸਹਸ੍ਰਗੁਣ, ਸ਼ਤ-ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਉਤਸ (ਸਰੋਤ)—ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅਦਿਤੀ, ਘ੍ਰਿਤ ਦੋਹਣ ਵਾਲਾ—ਇਸ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ। ਹੇ ਅਗਨੀ, ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ ਵਿੱਚ ਹਾਨੀ ਨਾ ਕਰ। ਜੰਗਲ ਦਾ ਗਵਯ (ਵਨ-ਗਾਇ) ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਚਯਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਤਨੂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਦ ਕਰ। ਗਵਯ ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਗ (ਹਾਨੀ) ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਵੇ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਵੱਲ ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਗ ਚਲੀ ਜਾਵੇ।
Mantra 50
इ॒ममू॑र्णा॒युं वरु॑णस्य॒ नाभिं॒ त्वचं॑ पशू॒नां द्वि॒पदां॒ चतु॑ष्पदाम् । त्वष्टु॑: प्र॒जानां॑ प्रथ॒मं ज॒नित्र॒मग्ने॒ मा हि॑ᳪसीः पर॒मे व्यो॑मन् । उष्ट्र॑मार॒ण्यमनु॑ ते दिशामि॒ तेन॑ चिन्वा॒नस्त॒वो नि षी॑द । उष्ट्रं॑ ते॒ शुगृ॑च्छतु॒ यं द्वि॒ष्मस्तं ते॒ शुगृ॑च्छतु
ਇਸ ਊਨ-ਯੁਕਤ ਨੂੰ—ਵਰੁਣ ਦਾ ਨਾਭਿ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਚਮੜੀ, ਦ੍ਵਿਪਦ ਅਤੇ ਚਤੁਸ਼ਪਦ ਦੀ—ਤ੍ਵਸ਼ਟਾ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਨਿਤ੍ਰ—ਹਾਨੀ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾ। ਹੇ ਅਗਨੀ, ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ ਵਿੱਚ ਹਾਨੀ ਨਾ ਕਰ। ਜੰਗਲ ਦਾ ਉਸ਼ਟ੍ਰ (ਵਨ-ਉਂਟ) ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਚਯਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਸਾਡੀ ਤਨੂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਦ ਕਰ। ਉਸ਼ਟ੍ਰ ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਗ (ਹਾਨੀ) ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਵੇ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਸ ਵੱਲ ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਗ ਚਲੀ ਜਾਵੇ।
Mantra 51
अ॒जो ह्य॒ग्नेरज॑निष्ट॒ शोका॒त्सो अ॑पश्यज्जनि॒तार॒मग्रे॑ । तेन॑ दे॒वा दे॒वता॒मग्र॑मायँ॒स्तेन॒ रोह॑माय॒न्नुप॒ मेध्या॑सः । श॒र॒भमा॑र॒ण्यमनु॑ ते दिशामि॒ तेन॑ चिन्वा॒नस्त॒न्वो नि षी॑द । श॒र॒भं ते॒ शुगृ॑च्छतु॒ यं द्वि॒ष्मस्तं ते॒ शुगृ॑च्छतु
ਅਜਨਮਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਸ਼ੋਕ ਵਿਚੋਂ ਜਨਮਿਆ; ਅਤੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਜਨਿਤਾਰ (ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸੇ ਸਾਧਨ ਨਾਲ ਦੇਵ ਦੇਵਤ੍ਵ ਦੇ ਅਗ੍ਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ; ਉਸੇ ਨਾਲ ਮੇਧ੍ਯ (ਦੀਕਸ਼ਿਤ/ਯਜ੍ਞਯੋਗ੍ਯ) ਲੋਕ ਆਰੋਹਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਏ। ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਮੈਂ ਅਰਣ੍ਯ ਦਾ ਸ਼ਰਭ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਉਸੇ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਤਨ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਬੈਠ। ਹੇ ਸ਼ਰਭ, ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਗ (ਤੀਖਾ ਪ੍ਰਹਾਰ/ਦੰਡ) ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਗ ਲੱਗੇ।
Mantra 52
त्वं य॑विष्ठ दा॒शुषो॒ नॄँ: पा॑हि शृणु॒धी गिर॑: । रक्षा॑ तो॒कमु॒त त्मना॑
ਹੇ ਯਵਿਸ਼ਠ (ਅਗਨੀ), ਦਾਨਸ਼ੀਲ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰ; ਸਾਡੀਆਂ ਗਿਰਾਂ (ਬਾਣੀਆਂ/ਸਤੁਤੀਆਂ) ਸੁਣ। ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਵੀ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਪ ਨਾਲ—ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Mantra 53
अ॒पां त्वेम॑न्त्सादयाम्य॒पां त्वोद्म॑न्त्सादयाम्य॒पां त्वा॒ भस्म॑न्त्सादयाम्य॒पां त्वा॒ ज्योति॑षि सादयाम्य॒पां त्वाऽय॑ने सादयाम्यर्ण॒वे त्वा॒ सद॑ने सादयामि समु॒द्रे त्वा॒ सद॑ने सादयामि सरि॒रे त्वा॒ सद॑ने सादयाम्य॒पां त्वा॒ क्षये॑ सादयाम्य॒पां त्वा॒ सधि॑षि सादयाम्य॒पां त्वा॒ सद॑ने सादयाम्य॒पां त्वा॑ स॒धस्थे॑ सादयाम्य॒पां त्वा॒ योनौ॑ सादयाम्य॒पां त्वा॒ पुरी॑षे सादयाम्य॒पां त्वा॒ पाथ॑सि सादयामि गाय॒त्रेण॑ त्वा॒ छन्द॑सा सादयामि॒ त्रै॑ष्टुभेन त्वा॒ छन्द॑सा सादयामि॒ जाग॑तेन त्वा॒ छन्द॑सा सादया॒म्यानु॑ष्टुभेन त्वा॒ छन्द॑सा सादयामि॒ पाङ्क्ते॑न त्वा॒ छन्द॑सा सादयामि
ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਪਾਂ (ਜਲਾਂ) ਦੇ ਮੰਤ੍/ਮਥਨ (ਉਛਾਲ) ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਪਾਂ ਦੇ ਉਦਮੰਤ੍ (ਫੁਲਾਵ/ਉਛਾਲ) ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਪਾਂ ਦੇ ਭਸਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਪਾਂ ਦੇ ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਪਾਂ ਦੇ ਅਯਨ (ਪ੍ਰਵਾਹ/ਮਾਰਗ) ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਅਰਣਵ (ਵੱਡੀ ਜਲਰਾਸ਼ੀ) ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਤੈਨੂੰ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਸਰਿਰ (ਜਲ-ਪ੍ਰਵਾਹ/ਸਰੋਵਰ) ਵਿੱਚ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਅਪਾਂ ਦੇ ਕ੍ਸ਼ਯ (ਨਿਵਾਸ/ਆਸ਼੍ਰਯ) ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਪਾਂ ਦੇ ਸਧਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਪਾਂ ਦੇ ਸਦਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਪਾਂ ਦੇ ਸਧਸਥ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਪਾਂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਪਾਂ ਦੇ ਪੁਰੀਸ਼ (ਜਲ ਦੀ ਗਾਦ/ਸੰਚਯ) ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਪਾਂ ਦੇ ਪਾਥਸ (ਜਲ-ਪਥ) ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਛੰਦ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਤ੍ਰੈਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਨਾਲ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਜਾਗਤ ਛੰਦ ਨਾਲ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਨਾਲ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਪਾਂਕਤ ਛੰਦ ਨਾਲ ਟਿਕਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 54
अ॒यं पु॒रो भुव॒स्तस्य॑ प्रा॒णो भौ॑वाय॒नो व॑स॒न्तः प्रा॑णाय॒नो गा॑य॒त्री वा॑स॒न्ती गा॑य॒त्र्यै गा॑य॒त्रं गा॑य॒त्रादु॑पा॒ᳪशुरु॑पा॒ᳪशोस्त्रि॒वृत् त्रि॒वृतो॑ रथन्त॒रं वसि॑ष्ठ॒ ऋषि॑: प्र॒जाप॑तिगृहीतया॒ त्वया॑ प्रा॒णं गृ॑ह्णामि प्र॒जाभ्य॑:
ਇਹ ਅੱਗਲਾ ਭਾਗ ‘ਭੁਵਸ’ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ‘ਭੌਵਾਯਨ’ ਹੈ। ਵਸੰਤ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ; ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਵਸੰਤ ਹੈ। ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਲਈ ਗਾਇਤ੍ਰ (ਛੰਦ) ਹੈ; ਗਾਇਤ੍ਰ ਤੋਂ ਉਪਾਂਸ਼ੁ, ਉਪਾਂਸ਼ੁ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਰਥੰਤਰ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹੀਤ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 55
अ॒यं द॑क्षि॒णा वि॒श्वक॑र्मा॒ तस्य॒ मनो॑ वैश्वकर्म॒णं ग्री॒ष्मो मा॑न॒सस्त्रिष्टुब्ग्रै॒ष्मी॑ त्रि॒ष्टुभ॑: स्वा॒रᳪ स्वा॒राद॑न्तर्या॒मो॒ऽन्तर्या॒मात्प॑ञ्चद॒शः प॑ञ्चद॒शाद् बृ॒हद् भ॒रद्वा॑ज॒ ऋषि॑: प्र॒जाप॑तिगृहीतया॒ त्वया॒ मनो॑ गृह्णामि प्र॒जाभ्य॑:
ਇਹ ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ‘ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ’ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਮਨ ‘ਵੈਸ਼ਵਕਰਮਣ’ ਹੈ। ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਮਨ ਦਾ ਹੈ; ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਗ੍ਰੀਸ਼ਮ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਤੋਂ ਸ੍ਵਾਰ, ਸ੍ਵਾਰ ਤੋਂ ਅੰਤਰ੍ਯਾਮ, ਅੰਤਰ੍ਯਾਮ ਤੋਂ ਪੰਚਦਸ਼, ਪੰਚਦਸ਼ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਹਤ। ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹੀਤ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ਮਨ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 56
अ॒यं प॒श्चाद्वि॒श्वव्य॑चा॒तस्य॒ चक्षु॑र्वैश्वव्यच॒सं व॒र्षाश्चाक्षु॑ष्यो जग॑ती वा॒र्षी जग॑त्या॒ ऋक्स॑म॒मृक्स॑माच्छु॒क्रः शु॒क्रात्स॑प्तद॒शः स॑प्तद॒शाद्वै॑रू॒पं ज॒मद॑ग्नि॒रृषि॑: प्र॒जाप॑तिगृहीतया॒ त्वया॒ चक्षु॑र्गृह्णामि प्र॒जाभ्य॑:
ਇਹ ਪਿੱਛਲਾ (ਪੱਛਮੀ) ਭਾਗ ‘ਵਿਸ਼ਵਵ੍ਯਚਾ’ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਚਕਸ਼ੁ ‘ਵੈਸ਼ਵਵ੍ਯਚਸ’ ਹੈ। ਵਰਖਾਵਾਂ ਚਕਸ਼ੁ ਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਗਤੀ ਵਾਰਸ਼ੀ (ਵਰਖਾ-ਛੰਦ) ਹੈ। ਜਗਤੀ ਤੋਂ ਰਿਕ-ਸਾਮ ਦਾ ਸਮਮਿਲਨ; ਉਸ ਸਮਮਿਲਨ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ; ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੋਂ ਸਪਤਦਸ਼; ਸਪਤਦਸ਼ ਤੋਂ ਵੈਰੂਪ। ਜਮਦਗਨੀ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹੀਤ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ਚਕਸ਼ੁ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 57
इ॒दमु॑त्त॒रात् स्व॒स्तस्य॒ श्रोत्र॑ᳪ सौ॒वᳪ श॒रच्छ्रौ॒त्र्य॒नु॒ष्टुप् शा॑र॒द्य॒नु॒ष्टुभ॑ ऐ॒डमै॒डान्म॒न्थी म॒न्थिन॑ एकवि॒ᳪश ए॑कविᳪशाद्वै॑रा॒जं वि॒श्वामि॑त्र॒ ऋषि॑: प्र॒जाप॑तिगृहीतया॒ त्वया॒ श्रोत्रं॑ गृह्णामि प्र॒जाभ्य॑:
ਇਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲੋਂ ‘ਸਵਸਤ’ (ਸਵਰਗ) ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ‘ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ’ (ਕੰਨ) ਸੌਵੰ—ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ-ਰਿਤੁ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਸ਼ਾਰਦੀ ਛੰਦ ਹੈ। ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ ਤੋਂ ‘ਐਡ’ (Aiḍa); ਐਡ ਤੋਂ ‘ਮੰਥਿਨ’ (Manthin); ਮੰਥਿਨ ਤੋਂ ‘ਏਕਵਿੰਸ਼’ (੨੧); ਏਕਵਿੰਸ਼ ਤੋਂ ‘ਵੈਰਾਜ’ (Vairāja)। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹੀਤ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰ (ਸ਼੍ਰਵਣ-ਸ਼ਕਤੀ) ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Mantra 58
इ॒यमु॒परि॑ म॒तिस्तस्यै॒ वाङ्मा॒त्या हे॑म॒न्तो वा॒च्यः प॒ङ्क्तिर्है॑म॒न्ती प॒ङ्क्त्यै नि॒धन॑वन्नि॒धन॑वत आग्रय॒ण आ॑ग्रय॒णात् त्रि॑णवत्रयस्त्रि॒ᳪशौ त्रि॑णवत्रयस्त्रि॒ᳪशाभ्या॑ᳪ शाक्वररैव॒ते वि॒श्वक॑र्म॒ ऋषि॑: प्र॒जाप॑तिगृहीतया॒ त्वया॒ वाचं॑ गृह्णामि प्र॒जाभ्यो॑ लो॒कं ता इन्द्र॑म्
ਇਹ ਉੱਪਰ ‘ਮਤਿ’ (ਵਿਚਾਰ) ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ‘ਵਾਕ੍’ ਮਾਪੀ ਹੋਈ ਬਾਣੀ ਹੈ। ਹੇਮੰਤ-ਰਿਤੁ ਵਾਕ੍-ਸੰਬੰਧੀ ਹੈ; ਪੰਕਤੀ ਹੇਮੰਤੀ ਛੰਦ ਹੈ। ਪੰਕਤੀ ਲਈ ਨਿਧਨਵਤ् (ਨਿਧਨ ਵਾਲਾ) ਗਾਨ ਹੈ; ਨਿਧਨਵਤ् ਤੋਂ ਆਗ੍ਰਯਣ; ਆਗ੍ਰਯਣ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਣਵਤ੍ਰਯਸਤ੍ਰਿੰਸ਼ੌ (੩੯ ਅਤੇ ੩੩); ਤ੍ਰਿਣਵਤ੍ਰਯਸਤ੍ਰਿੰਸ਼ਾਭ੍ਯਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਾਕ੍ਵਰ-ਰੈਵਤ। ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੁਆਰਾ ਗ੍ਰਹੀਤ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਲਈ ਵਾਕ੍ (ਬਾਣੀ) ਗ੍ਰਹਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਲੋਕ ਨੂੰ—ਉਸ ਇੰਦਰ ਨੂੰ…
Frequently Asked Questions
It primarily supports the Agnicayana by forming and stabilizing the middle layers of the fire-altar, establishing the ground as firm Earth and aligning the altar with cosmic order and protection.
They ritually “sweeten” time-joints and elemental supports (wind, waters, plants, earth/heaven), making the sacrificer’s world favorable and harmonious with ṛta, so the rite yields auspicious continuity.
Through rakṣā formulas—especially those invoking Agni as guardian of the breaths and those placing the sacred element in the depth of the Waters—along with general appeasement (e.g., serpents) and invocations of unconquered strength for rite-objects.