Mantra 45
Rishi: Agnicayana mantra-stream (Anukramaṇī details not provided)
Devata: Agni; Viśvakarman as creator invoked
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
यो अ॒ग्निर॒ग्नेरध्यजा॑यत॒ शोका॑त्पृथि॒व्या उ॒त वा॑ दि॒वस्परि॑ । येन॑ प्र॒जा वि॒श्वक॑र्मा ज॒जान॒ तम॑ग्ने॒ हेड॒: परि॑ ते वृणक्तु
Transliteration
yó agnír agnér ádhyajāyata śókāt pṛthivyā́ utá vā́ divás pári | yéna prajā́ viśvákarmā jajā́na tám agne héḍaḥ pári te vṛṇaktu
Translation
ਉਹ ਅਗਨੀ ਜੋ ਅਗਨੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮਿਆ—ਦਾਹ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ—ਜਿਸ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਹੇ ਅਗਨੀ, ਉਹ (ਅਗਨੀ) ਤੇਰਾ ‘ਹੇਡਃ’ (ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਕ੍ਰੋਧ/ਆਘਾਤ) ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਵੇ।
Padapatha (Word Analysis)
यः । अग्निः । अग्नेः । अधि-अजायत । शोकात् । पृथिव्याः । उत । वा । दिवः । परि । येन । प्रजाः । विश्व-कर्मा । जजान । तम् । अग्ने । हेडः । परि । ते । वृणक्तु
Word by Word
यःwho (he who)
यः:
Kartā
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अग्निःAgni, fire
अग्निः:
Kartā
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
अग्नेःof Agni
अग्नेः:
Sambandha (genitive)
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
अधिupon, over
अधि:
Adhikaraṇa (locative sense: ‘upon/over’)
TypeIndeclinable
Rootअधि
अजायतwas born, arose
अजायत:
Kriyā
TypeVerb
Rootजन्
शोकात्from grief/heat (burning)
शोकात्:
Apādāna
TypeNoun
Rootशोक (प्रातिपदिक)
पृथिव्याःof the earth
पृथिव्याः:
Sambandha (genitive)
TypeNoun
Rootपृथिवी (प्रातिपदिक)
उतand, also
उत:
—
TypeIndeclinable
Rootउत
वाor
वा:
—
TypeIndeclinable
Rootवा
दिवःof heaven/sky
दिवः:
Sambandha (genitive)
TypeNoun
Rootद्यौ/दिव् (प्रातिपदिक)
परिaround, from beyond
परि:
Adhikaraṇa (spatial: ‘around/from beyond’)
TypeIndeclinable
Rootपरि
येनby which
येन:
Karaṇa
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
प्रजाःcreatures, offspring
प्रजाः:
Karma
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
विश्वकर्माViśvakarman (all-maker)
विश्वकर्मा:
Kartā
TypeNoun (proper/epithet)
Rootविश्वकर्मन् (प्रातिपदिक)
जजानbegot, generated
जजान:
Kriyā
TypeVerb
Rootजन्
तम्him
तम्:
Karma
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अग्नेO Agni
अग्ने:
Sambodhana
TypeNoun (vocative)
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
हेडःwrath, anger, harm
हेडः:
Kartā
TypeNoun
Rootहेड (प्रातिपदिक)
परिaway, around (as preverb)
परि:
—
TypeIndeclinable
Rootपरि
तेof you, your
ते:
Sampradāna/Adhikaraṇa (possessive: ‘thy’)
TypePronoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
वृणक्तुmay it turn away/remove
वृणक्तु:
Kriyā
TypeVerb
Rootवृज्/वृञ्ज् (वृणक्ति) अथवा √वृ (वरणे) — वैदिक प्रयोगः
Entities Mentioned
A
AgniV
ViśvakarmanRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes