Shukla Yajur Veda — Adhyaya 13, Mantra 43
Rishi: Agnicayana mantra-stream (Anukramaṇī details not provided)
Devata: Agni; Aditi (as protected principle)
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
अज॑स्र॒मिन्दु॑मरु॒षं भु॑र॒ण्युम॒ग्निमी॑डे पू॒र्वचि॑त्तिं॒ नमो॑भिः । स पर्व॑भिरृतु॒शः कल्प॑मानो॒ गां मा हि॑ᳪसी॒रदि॑तिं वि॒राज॑म्
Transliteration
ájasram índum aruṣáṃ bhuraṇyúm agním īḍe pū́rvacittiṃ námobhiḥ | sá párvabhir ṛtuśáḥ kálpamāno gā́ṃ mā́ hiṃsīr áditiṃ virā́jam
Translation
ਅਜਸ੍ਰ, ਇੰਦੂ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਰੁਸ਼ (ਲਾਲੀਮਾਵਾਨ), ਭੁਰਣ੍ਯੁ (ਵੇਗਗਾਮੀ)—ਪੂਰਵਚਿੱਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਰਵ ਪਰਵ ਕਰਕੇ, ਰਿਤੁ ਰਿਤੁ ਕਰਕੇ ਯਥਾਵਤ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਗਾਂ ਨੂੰ, ਅਦਿਤੀ ਨੂੰ, ਵਿਰਾਜ ਨੂੰ—ਹਿੰਸਾ ਨਾ ਕਰੀਂ।
Padapatha (Word Analysis)
अजस्रम् । इन्दुम् । अरुषम् । भुरण्यम् । अग्निम् । ईडे । पूर्व-चित्तिम् । नमोभिः । सः । पर्वभिः । ऋतु-शः । कल्पमानः । गाम् । मा । हिंसीः । अदितिम् । विराजम्
Word by Word
अजस्रम्unceasingly, continuously
अजस्रम्:
Adhikaraṇa
TypeAdjective
Rootअजस्र (प्रातिपदिक)
इन्दुम्the Soma-drop (Soma)
इन्दुम्:
Karma
TypeNoun
Rootइन्दु (प्रातिपदिक)
अरुषम्ruddy, tawny
अरुषम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअरुष (प्रातिपदिक)
भुरण्यम्swift, impetuous
भुरण्यम्:
Karma
TypeAdjective
Rootभुरण्यु (प्रातिपदिक)
अग्निम्Agni (Fire)
अग्निम्:
Karma
TypeNoun
Rootअग्नि (प्रातिपदिक)
ईडेI praise / I worship
ईडे:
Kartā
TypeVerb
Rootईड् (धातु)
पूर्वचित्तिम्the ancient-minded/foreknowing one
पूर्वचित्तिम्:
Karma
TypeNoun
Rootपूर्व-चित्ति (प्रातिपदिक; समास)
नमोभिःwith obeisances
नमोभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootनमस् (प्रातिपदिक)
सःhe
सः:
Kartā
TypePronoun
Rootतद् (सर्वनाम)
पर्वभिःwith joints/segments; by stages
पर्वभिः:
Karaṇa
TypeNoun
Rootपर्वन् (प्रातिपदिक)
ऋतुशःseason by season; in due order
ऋतुशः:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootऋतु-शस् (अव्ययीभाव/तद्धित-अव्यय)
कल्पमानःbeing arranged/being formed
कल्पमानः:
Kartā
TypeParticiple
Rootकॢप् (धातु) → कल्पमान (शतृ/शानच्-प्रत्यय; आत्मनेपदीय वर्तमान कृदन्त)
गाम्the cow
गाम्:
Karma
TypeNoun
Rootगो (प्रातिपदिक)
माdo not
मा:
Adhikaraṇa
TypeIndeclinable
Rootमा (निषेध-अव्यय)
हिꣳसीःyou should injure / injure (imperative)
हिꣳसीः:
Kartā
TypeVerb
Rootहिꣳस् (धातु)
अदितिम्Aditi
अदितिम्:
Karma
TypeNoun
Rootअदिति (प्रातिपदिक)
विराजम्the radiant/sovereign one (Virāj)
विराजम्:
Karma
TypeNoun
Rootविराज् (प्रातिपदिक)
Entities Mentioned
A
AgniA
AditiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes