Sukta 11
Sukta 5.11
Agni
ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਹ ਛੋਟਾ ਸੂਕਤ ਉਸਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜਾਗਦਾ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਅਤੇ ਉਹ ਚਮਕਦਾਰ ਯਾਜਕੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ “ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ” ਅਗਨੀ ਦੀ ਸਰਵਵਿਆਪਕ ਹਾਜ਼ਰੀ, ਦਿਵਿਆ ਦੂਤ ਅਤੇ ਹਵਿਰ-ਵਾਹਕ (ਆਹੁਤੀ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਾ) ਵਜੋਂ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਥਨ ਰਾਹੀਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਗਨਿ-ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਖੋਜ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
जनस्य गोपा अजनिष्ट जागृविरग्निः सुदक्षः सुविताय नव्यसे । घृतप्रतीको बृहता दिविस्पृशा द्युमद्वि भाति भरतेभ्यः शुचिः ॥
ਜਨ ਦਾ ਗੋਪਾ (ਰਖਵਾਲਾ) ਜਨਮਿਆ ਹੈ—ਅਗਨੀ, ਜਾਗਰੂਕ, ਸੁਦਕਸ਼ (ਸੁਨਿਪੁਣ)—ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਸਦਾ ਨਵੀਂ ਸੁਵਿਤਾਯ (ਸੁ-ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ) ਲਈ। ਘ੍ਰਿਤਪ੍ਰਤੀਕ (ਘ੍ਰਿਤ-ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮੁਖ ਵਾਲਾ), ਵਿਸ਼ਾਲ, ਦਿਉ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਦ੍ਯੁਮਤ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ) ਹੋ ਕੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਭਾਰਤਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਚਿ (ਪਵਿੱਤਰ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Mantra 2
यज्ञस्य केतुं प्रथमं पुरोहितमग्निं नरस्त्रिषधस्थे समीधिरे । इन्द्रेण देवैः सरथं स बर्हिषि सीदन्नि होता यजथाय सुक्रतुः ॥
ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਕੇਤੁ—ਪਹਿਲਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਐਸਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਤ੍ਰਿਸ਼ਧਸ੍ਥੇ (ਤਿੰਨ ਆਸਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ) ਸਮਿਧਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕੋ ਰਥ ਵਿੱਚ ਸਹਯਾਤਰੀ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਰ੍ਹਿਸਿ (ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਨ) ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਹੋਤਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਜਥਾਯ (ਅਰਪਣ-ਕਰਮ ਲਈ) ਠਹਿਰਦਾ ਹੈ—ਸ਼ੁਕ੍ਰਤੁ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੰਕਲਪ ਵਾਲਾ।
Mantra 3
असम्मृष्टो जायसे मात्रोः शुचिर्मन्द्रः कविरुदतिष्ठो विवस्वतः । घृतेन त्वावर्धयन्नग्न आहुत धूमस्ते केतुरभवद्दिवि श्रितः ॥
ਅਸੰਮ੍ਰਿਸ਼ਟ—ਅਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ—ਤੂੰ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਸ਼ੁਚਿ; ਮੰਦਰ, ਆਨੰਦਦਾਇਕ ਪ੍ਰੇਰਕ, ਅਤੇ ਕਵੀ। ਵਿਵਸ੍ਵਤ ਤੋਂ ਤੂੰ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈਂ। ਘ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਹੇ ਅਗਨੀ, ਜਦੋਂ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਧੂੰਆ ਹੀ ਤੇਰਾ ਕੇਤੁ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਦਿਵਿ ਸ਼੍ਰਿਤ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ।
Mantra 4
अग्निर्नो यज्ञमुप वेतु साधुयाग्निं नरो वि भरन्ते गृहेगृहे । अग्निर्दूतो अभवद्धव्यवाहनोऽग्निं वृणाना वृणते कविक्रतुम् ॥
ਅਗਨੀ ਚੰਗੇ ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਆ ਕੇ ਸਾਡੇ ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਮਨੁੱਖ ਘਰ-ਘਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅਗਨੀ ਦੂਤ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ—ਆਹੁਤੀ ਦਾ ਵਾਹਕ; ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕਵਿਕ੍ਰਤੁ ਨੂੰ ਚੁਣਦੇ ਹਨ—ਕਵੀ-ਸਮ ਬੁੱਧੀ, ਜੋ ਕਰਮ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
Mantra 5
तुभ्येदमग्ने मधुमत्तमं वचस्तुभ्यं मनीषा इयमस्तु शं हृदे । त्वां गिरः सिन्धुमिवावनीर्महीरा पृणन्ति शवसा वर्धयन्ति च ॥
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਧੁਰ ਬਚਨ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਮਨੀਸ਼ਾ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗੀਤ-ਸਤੁਤੀਆਂ ਤੈਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਆਤਮ-ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
Mantra 6
त्वामग्ने अङ्गिरसो गुहा हितमन्वविन्दञ्छिश्रियाणं वनेवने । स जायसे मथ्यमानः सहो महत्त्वामाहुः सहसस्पुत्रमङ्गिरः ॥
ਹੇ ਅਗਨੀ, ਅੰਗਿਰਸਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਗੁਹਾ ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ—ਗੁਪਤ—ਲੱਭ ਲਿਆ, ਜੋ ਜੰਗਲ-ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲਏ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਮਥਨ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ—ਮਹਾਨ ਸਹੋ-ਬਲ; ਹੇ ਅੰਗਿਰਸ, ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ‘ਸਹਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ’ ਆਖਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
It presents Agni as the community’s protector and the guiding power of the sacrifice—radiant, wakeful, and skilled—who carries offerings to the gods and leads people on the right path.
Because fire is both a household reality and a sacred presence: Agni is invoked wherever the domestic fire is tended, making everyday life and ritual part of one sacred order.
It means Agni embodies a seer-like intelligence and effective will—the power to know the right way to act and to make the sacrifice succeed.
Ask anything about Sukta 11 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.