Sukta 40
Sukta 4.40
Vāmadeva Gautama
Dadhikrāvan (primary); associated powers: Uṣas, Apas, Agni, Sūrya, Bṛhaspati, Angirasa
Triṣṭubh (probable)
ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਸੂਕਤ ਦਧਿਕ੍ਰਾਵਨ ਨੂੰ—ਤੀਬਰ, ਜਿੱਤ ਦਿਵਾਉਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਦਿਵ੍ਯ ਘੋੜੇ ਜਾਂ ਸੂਰਜੀ-ਪੰਛੀ ਬਲ ਵਜੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਇਕ ਨੂੰ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅਤੇ ਸਹਾਇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਪਸ (ਜਲ), ਅਗਨੀ, ਸੂਰਯ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਅੰਗਿਰਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ, ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਗਤੀ, ਅਤੇ ਰੱਖਿਆਕਾਰੀ ਸਮਰਥਾ ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ “ਹੰਸ” ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸ਼ਲੋਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਹੀ ਤ—ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸੱਚ/ਵਿਵਸਥਾ—ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Mantras
Mantra 1
दधिक्राव्ण इदु नु चर्किराम विश्वा इन्मामुषसः सूदयन्तु । अपामग्नेरुषसः सूर्यस्य बृहस्पतेराङ्गिरसस्य जिष्णोः ॥
ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਦਧਿਕ੍ਰਾਵਣ ਦਾ ਉਚਾਰਨ-ਗਾਨ ਕਰੀਏ; ਸਭ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣ—ਅਪਾਂ (ਜਲਾਂ) ਦੀ ਉਸ਼ਾ, ਅਗਨੀ ਦੀ ਉਸ਼ਾ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਸ਼ਾ, ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਦੀ, ਆਂਗਿਰਸ ਦੀ—ਜਿੱਤੂ (ਦਧਿਕ੍ਰਾਵਣ) ਦੀਆਂ ਉਸ਼ਾਵਾਂ।
Mantra 2
सत्वा भरिषो गविषो दुवन्यसच्छ्रवस्यादिष उषसस्तुरण्यसत् । सत्यो द्रवो द्रवरः पतंगरो दधिक्रावेषमूर्जं स्वर्जनत् ॥
ਬਲਵਾਨ ਸਤ੍ਵ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ, ਗਵਿਸ਼ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਗਾਂਵਾਂ/ਕਿਰਣਾਂ) ਦਾ ਖੋਜੀ—ਇੱਛਿਤ ਸ਼੍ਰਵਸ (ਯਸ਼) ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਉਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਹੈ, ਗਤੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰਣ੍ਯ (ਅਤਿ ਤੇਜ਼) ਹੈ। ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ, ਦੌੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੌੜਾਕ, ਪਤੰਗਰ (ਪੰਖਾਂ ਵਾਲਾ ਉਡਣਹਾਰ)—ਦਧਿਕ੍ਰਾਵਣ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚ ਊਰਜਾ, ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸ੍ਵਰ (ਅੰਤਰ-ਆਕਾਸ਼/ਅੰਤਰ-ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Mantra 3
उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यतः पर्णं न वेरनु वाति प्रगर्धिनः । श्येनस्येव ध्रजतो अङ्कसं परि दधिक्राव्णः सहोर्जा तरित्रतः ॥
ਉਤ ਨਿਸਚੇ ਹੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤੁਰਣ੍ਯ (ਤੀਬਰ) ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਲਵਾਨ ਦੇ ਵਗਾਏ ਉੱਡਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਹਵਾ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸ਼੍ਯੇਨ (ਬਾਜ਼) ਦੇ ਕੰਬਦੇ ਪਰ-ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦਧਿਕ੍ਰਾਵਣ ਦੀ ਮਹਾ-ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਬਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਰ ਲੰਘਦਾ ਹੈ।
Mantra 4
उत स्य वाजी क्षिपणिं तुरण्यति ग्रीवायां बद्धो अपिकक्ष आसनि । क्रतुं दधिक्रा अनु संतवीत्वत्पथामङ्कांस्यन्वापनीफणत् ॥
ਉਤ ਇਹ ਵਾਜੀ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਅਸ਼ਵ—ਖ਼ਿਪਣ (ਤੁਰੰਤ) ਗਤੀ ਨਾਲ ਤੁਰਣ੍ਯਤੀ; ਗਰਦਨ ਤੇ ਬੱਧਾ, ਪਾਸੇ ਤੇ ਆਸਨ ਨਾਲ ਚੁਸਤ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਦਧਿਕ੍ਰਾ ਕ੍ਰਤੁ (ਸੰਕਲਪ-ਬੁੱਧੀ) ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸੁਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਚਲਦਾ ਹੈ; ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਉਹ ਮੋੜਾਂ ਨੂੰ ਝੁਕਾ-ਸਿੱਧਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਪਥ ਦੇ ਅੰਕਸ (ਵਕਰਤਾ) ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Mantra 5
हंसः शुचिषद्वसुरन्तरिक्षसद्धोता वेदिषदतिथिर्दुरोणसत् । नृषद्वरसदृतसद्व्योमसदब्जा गोजा ऋतजा अद्रिजा ऋतम् ॥
ਹੰਸ—ਸ਼ੁਚਿ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ—ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ ਦਿਪਤ ਵਸੁ; ਹੋਤਾ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ, ਅਤਿਥਿ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ। ਨਰ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ, ਵਰ ਵਿੱਚ (ਉੱਚਤਮ ਵਿੱਚ) ਆਸੀਨ, ਤ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ, ਵ੍ਯੋਮ ਵਿੱਚ ਆਸੀਨ; ਅਬ੍ਜ (ਜਲ-ਜਨਮ), ਗੋਜ (ਕਿਰਣ-ਜਨਮ), ਤਜ (ਤ-ਜਨਮ), ਅਦ੍ਰਿਜ (ਸ਼ਿਲਾ-ਜਨਮ)—ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਤ ਹੈ।
Inside Sukta 40
How it unfolds
- Where it opens
A direct proclamation: the poet resolves to praise Dadhikrāvan and asks all Dawns—linked to Waters, Agni, Sun, and sacred speech—to propel him forward.
- Development
The hymn amplifies Dadhikrāvan’s kinetic power: his rushing movement, the wind tracking him, and the surrounding force that carries him beyond limits.
- Climax
The imagery peaks in a sweeping, multi-seated “haṃsa” vision—present in purity, midspace, altar, home, humans, the heights—born of waters and rays, culminating in identification with Ṛta.
- Where it settles
The praise settles into recognition: the deity’s outward victory mirrors an inward establishment in truth and right order, leaving the worshipper aligned and strengthened.
The deity: Dadhikrāvan
- In the VedaDadhikrāvan is praised as a victorious, swift-moving divine power—often imagined as a mighty steed whose rush is followed by the wind, and whose energy surrounds him like a falcon’s vibrating plumage. In this hymn’s symbolic culmination, he is aligned with the “haṃsa” imagery—present in purity, midspace, altar, home, and the vast—born of waters and rays, and identified with Ṛta.
- Cosmic functionHe embodies victorious impetus: the force that carries the sacrifice and the worshipper forward, harmonizing dawn-renewal, solar radiance, fiery will, and the priestly word (Bṛhaspati/Aṅgirasa) into a single forward-driving victory.
- Inner significanceThe awakened life-force that outstrips inertia—clarity and aspiration moving through the mind like wind through space—culminating in recognition of an inner ‘Swan’ (pure witnessing intelligence) established in truth (Ṛta).
The seer
- Vāmadeva GautamaGautama (Vāmadeva) gotra · A major seer of the Fourth Maṇḍala, renowned for hymns of inspired vision that link outer deities with inner realization and Ṛta.
Famous verses
दधिक्राव्ण इदु नु चर्किराम विश्वा इन्मामुषसः सूदयन्तु । अपामग्नेरुषसः सूर्यस्य बृहस्पतेराङ्गिरसस्य जिष्णोः ॥उत स्मास्य द्रवतस्तुरण्यतः पर्णं न वेरनु वाति प्रगर्धिनः । श्येनस्येव ध्रजतो अङ्कसं परि दधिक्राव्णः सहोर्जा तरित्रतः ॥haṃsaḥ śuciṣad… ṛtam
Attributes of the deity
- Swift, victorious momentum
- Wind-followed speed and crossing beyond obstacles
- Protector and energizer of the sacrificer
- Linked with dawn-impulsion (Uṣas) and purification (Apas)
- Solar and fiery brilliance (Sūrya/Agni)
- Connected to inspired speech and priestly power (Bṛhaspati/Aṅgirasa)
- Symbolically identified with Ṛta (cosmic order/truth)
Also by this seer
- A large portion of Rig Veda Maṇḍala 4 is attributed to Vāmadeva Gautama (including multiple hymns to Indra, Agni, and allied powers).
- Associated in later tradition with profound devotional insight and the articulation of cosmic order (Ṛta) through poetic revelation.
The rite, step by step
- Prepare the altar/fire (if maintained) and establish quiet attention facing the light of dawn or the fire.
- Invoke Dadhikrāvan by name, then mentally link the allied powers named in the hymn (Waters, Agni, Dawns, Sun, Bṛhaspati/Aṅgirasa).
- Recite the hymn steadily in Triṣṭubh cadence, emphasizing the ‘urge onward’ (Uṣas) and ‘victory’ motifs.
- Conclude with a short silent contemplation on Ṛta: order, truth, and right alignment of thought, speech, and action.
- Optionally repeat the final symbolic verse as a dhyāna (meditative) anchor for purity and inner steadiness.
Offerings
- Ghee (ājyam) into Agni
- Simple oblation such as milk/curd (dadhi) symbolically resonant with Dadhikrāvan’s name
- Water libation (āpo) for purification
- Optional soma-substitute in later practice (where appropriate)
Frequently Asked Questions
Dadhikrāvan is praised as a swift, victorious divine force—often pictured like a powerful steed or solar-bird energy—that carries the worshipper forward and protects the undertaking.
The hymn links Dadhikrāvan to a whole chain of supportive powers: dawn-renewal (Uṣas), purification (Waters), fiery will (Agni), illumination (Sūrya), and inspired sacred speech/priestly force (Bṛhaspati/Aṅgirasa).
It says the ‘Swan’—a symbol of pure, luminous consciousness—is present in many places (sky, altar, home, within people) and is born from waters and light; ultimately it is identified with Ṛta, the principle of truth and right order.
Ask anything about Sukta 40 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
