Sarga 30
सिद्धाश्रम-यज्ञरक्षणम् — Protection of Viśvāmitra’s Sacrifice at Siddhāśrama
बालकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਤ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੱਸਣ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜ્ઞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ। ਮਹਰਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਕਰਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦীক্ষਾ ਅਤੇ ਮੌਨ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋਣਗੇ। ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੇਦੀ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ, ਸਮੱਗਰੀ, ਕੁਸ਼, ਸ੍ਰੁਵਾਂ ਅਤੇ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਨਾਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਮਾਰੀਚ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁ ਆਪਣੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਕੇ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਰਕਤ-ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਤੁਰੰਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮਾਨਵਾਸਤਰ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਭਾਵ ਵਾਲਾ—ਅਤੇ ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਉੱਛਲਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੀਵਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਅਗਨੇਯਾਸਤਰ ਨਾਲ ਸੁਬਾਹੁ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਾਯਵ੍ਯਾਸਤਰ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਯਜ੍ਞ-ਘਾਤਕ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਜ੍ਞ ਸੰਪੰਨ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਗੁਰੂ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ’ ਨਾਮ ਸਾਰਥਕ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਰਿਸ਼ਿਗਣ ਰਾਮ ਦਾ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਿਜਯ-ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
अथ तौ देशकालज्ञौ राजापुत्रावरिन्दमौ।देशे काले च वाक्यज्ञावब्रूतां कौशिकं वच:।।।।
ਫਿਰ ਦੇਸ਼-ਕਾਲ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਨੂੰ ਯੋਗ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 2
भगवन् श्रोतुमिच्छावो यस्मिन् काले निशाचरौ।संरक्षणीयौ तौ ब्रह्मन्नातिवर्तेत तत्क्षणम्।।।।
“ਭਗਵਨ, ਅਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਚਰ ਕਿਹੜੇ ਵੇਲੇ ਆਉਣਗੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ; ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਉਹ ਪਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਲੰਘ ਨਾ ਜਾਵੇ।”
Verse 3
एवं ब्रुवाणौ काकुत्स्थौ त्वरमाणौ युयुत्सया।सर्वे ते मुनय: प्रीता: प्रशशंसुर्नृपात्मजौ।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ; ਤਦ ਸਭ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 4
अद्यप्रभृति षड्रात्रं रक्षतं राघवौ युवाम्।दीक्षां गतो ह्येष मुनिर्मौनित्वं च गमिष्यति।।।।
ਅੱਜ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵ ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮੁਨੀ ਦীক্ষਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਨ-ਵ੍ਰਤ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨਗੇ।
Verse 5
तौ तु तद्वचनं श्रुत्वा राजपुत्रौ यशस्विनौ।अनिद्रौ षडहोरात्रं तपोवनमरक्षताम्।।।।
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਪੁੱਤਰ ਦੋਵੇਂ ਨੀਂਦ ਤਿਆਗ ਕੇ ਛੇ ਦਿਨ ਤੇ ਛੇ ਰਾਤਾਂ ਤਪੋਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 6
उपासाञ्चक्रतुर्वीरौ यत्तौ परमधन्विनौ।ररक्षतुर्मुनिवरं विश्वामित्रमरिन्दमौ।।।।
ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਉਹ ਪਰਮ ਧਨੁਧਾਰੀ ਵੀਰ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਮੁਨਿਵਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 7
अथ काले गते तस्मिन् षष्ठेऽहनि समागते।सौमित्रिमब्रवीद्रामो यत्तो भव समाहित:।।।।
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ਛੇਵਾਂ ਦਿਨ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਤਿਆਰ ਰਹੋ; ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ।”
Verse 8
रामस्यैवं ब्रुवाणस्य त्वरितस्य युयुत्सया।प्रजज्वाल ततो वेदिस्सोपाध्यायपुरोहिता।।।।
ਰਾਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ—ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਅਤੇ ਤਤਪਰ—ਤਦ ਵੇਦ ਦੇ ਆਚਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਯਜ੍ਞ-ਵੇਦੀ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਉਠੀ।
Verse 9
सदर्भचमसस्रुक्का ससमित्कुसुमोच्चया।विश्वामित्रेण सहिता वेदिर्जज्वाल सर्त्विजा।।।।
ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ, ਚਮਸ ਤੇ ਸ੍ਰੁਵ, ਸਮਿਧਾਂ ਦੇ ਗੱਛੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਵੇਦੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਤਵਿਜ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਸਮੇਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਉਠੀ।
Verse 10
मन्त्रवच्च यथान्यायं यज्ञोऽसौ सम्प्रवर्तते।आकाशे च महान् शब्द: प्रादुरासीद्भयानक:।।।।
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਨਿਆਇ ਯਜ्ञ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਤਦੋਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਬਦ ਉੱਠਿਆ।
Verse 11
आवार्य गगनं मेघो यथा प्रावृषि निर्गत:।तथामायां विकुर्वाणौ राक्षसावभ्यधावताम्।।।।
ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲ ਫੈਲ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ ਰਚਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੋ ਰਾਖਸ਼ ਦੌੜਦੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 12
मारीचश्च सुबाहुश्च तयोरनुचराश्च ये।आगम्य भीमसङ्काशा रुधिरौघमवासृजन्।।।।
ਮਾਰੀਚ ਅਤੇ ਸੁਬਾਹੁ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ—ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ—ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਯਜ्ञ ਉੱਤੇ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗੇ।
Verse 13
सा तेन रुधिरौघेण वेदिर्जज्वाल मण्डिता।सहसाऽभिद्रुतो रामस्तानपश्य त्ततो दिवि।।।।
ਉਸ ਲਹੂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ ਵੇਦੀ ਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜ੍ਵਲਿਤ ਹੋ ਉੱਠੀ; ਅਤੇ ਰਾਮ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ।
Verse 14
तावापतन्तौ सहसा दृष्ट्वा राजीवलोचन:।लक्ष्मणं त्वभिसम्प्रेक्ष्य रामो वचनमब्रवीत्।।।।
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਝਪਟਦੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਟਿਕਾ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 15
पश्य लक्ष्मण दुर्वृत्तान् राक्षसान् पिशिताशनान्।मानवास्त्रसमाधूताननिलेन यथा घनान्।।।।
“ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ! ਇਹ ਦੁਸ਼ਟ ਚਾਲ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ-ਭੋਜੀ ਰਾਖਸ਼ਸ—ਮੈਂ ਮਾਨਵ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਭਜਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।”
Verse 16
मानवं परमोदारमस्त्रं परमभास्वरम्।चिक्षेप परमक्रुद्धो मारीचोरसि राघव:।।।।
ਪਰਮ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਰਾਘਵ ਨੇ ਪਰਮ ਉਦਾਰ ਅਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਮਾਨਵ ਅਸਤ੍ਰ ਮਾਰੀਚ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
स तेन परमास्त्रेण मानवेन समाहित:।संपूर्णं योजनशतं क्षिप्तस्सागरसम्प्लवे।।।।
ਉਸ ਪਰਮ ਮਾਨਵ ਅਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਆਘਾਤਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪੂਰੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚ ਜਾ ਪਿਆ।
Verse 18
विचेतनं विघूर्णन्तं शीतेषु बलताडितम्।निरस्तं दृश्य मारीचं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्।।।।
ਦੂਰ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ—ਬੇਹੋਸ਼, ਘੁੰਮਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ੀਤੇਸ਼ੁ ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ—ਮਾਰੀਚ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
Verse 19
पश्य लक्ष्मण शीतेषुं मानवं धर्मसंहितम्।मोहयित्वा नयत्येनं न च प्राणैर्व्ययुज्यत।।।।
“ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ! ਧਰਮ-ਸੰਯੁਕਤ ਇਹ ਸ਼ੀਤੇਸ਼ੁ ਮਾਨਵ ਅਸਤ੍ਰ ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਕੇ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।”
Verse 20
इमानपि वधिष्यामि निर्घृणान् दुष्टचारिण:।राक्षसान् पापकर्मस्थान् यज्ञघ्नान् रुधिराशनान्।।।।
“ਇਹ ਨਿਰਦਈ, ਦੁਸ਼ਟ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ, ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ—ਯਜ्ञ-ਘਾਤਕ ਅਤੇ ਲਹੂ ਪੀਣ ਵਾਲੇ—ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 21
सङ्गृह्यास्त्रं ततो रामो दिव्यमाग्नेयमद्भुतम्।सुबाहूरसि चिक्षेप सविद्ध: प्रापतद्भुवि।।।।
ਫਿਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਦਿਵ੍ਯ ਆਗਨੇਯ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਸੁਬਾਹੂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ; ਵਿੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਬਾਹੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
Verse 22
शेषान् वायव्यमादाय निजघान महायशा:।राघव: परमोदारो मुनीनां मुदमावहन्।।।।
ਮਹਾਯਸ਼ੀ, ਪਰਮ ਉਦਾਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਵਾਯਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਭਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 23
स हत्वा राक्षसान् सर्वान् यज्ञघ्नान् रघुनन्दन:।ऋषिभि: पूजितस्तत्र यथेन्द्रो विजये पुरा।।।।
ਯਜ्ञ-ਘਾਤਕ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪੂਜਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 24
अथ यज्ञे समाप्ते तु विश्वामित्रो महामुनि:।निरीतिका दिशो दृष्टवा काकुत्स्थमिदमब्रवीत्।।।।
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਯਜ्ञ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 25
कृतार्थोऽस्मि महाबाहो कृतं गुरुवचस्त्वया।सिद्धाश्रममिदं सत्यं कृतं राम महायश:।।।।
“ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋਇਆ; ਤੂੰ ਗੁਰੂਜਨ ਦੇ ਬਚਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਰਾਮ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਇਹ ‘ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ’ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”
Frequently Asked Questions
The chapter frames a dharmic use-of-force problem: how to neutralize yajña-defilers without collapsing into indiscriminate violence. Rama’s Mānavāstra incapacitates and removes Mārīca while explicitly not taking his life, distinguishing restraint from weakness and aligning martial action with ritual protection.
Dharma is enacted through vigilance and proportionality: sacred social order (yajña) requires protection; speech and action must fit deśa-kāla; and power (astra) is legitimate when governed by righteousness and directed toward restoring harmony rather than personal rage.
Siddhāśrama is the focal sacred site, presented as a ritually charged āśrama-space where Vedic implements (kuśa, sruk, camasa), officiants (ṛtvij, purohita), and dīkṣā/mauna observances define cultural practice; the narrative also references the sky as the arena of attack and the far-off surging sea into which Mārīca is cast.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.