Sarga 63
विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम् (Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status)
बालकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪਰਖ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਸਨਾਨ-ਕ੍ਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵਤਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਤਪ ਦਾ “ਫਲ” ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਥਾ ਇਸਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਪਕਵਤਾ ਦੀ ਪਰਖ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ ਰਾਹੀਂ ਕਾਮ-ਪ੍ਰਲੋਭਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ “ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਬਹਾਨੇ” ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਸੀ; ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦੁਬਾਰਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬ੍ਰਹਮਾ “ਮਹਰਸ਼ਿ” ਦੀ ਪਦਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪਦਵੀ ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ-ਜਯ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੰਯਮ ਅਜੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤਪ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਵਾਯੁ-ਆਹਾਰ ਨਾਲ, ਪੰਚਤਪਾ ਅਤੇ ਰਿਤੂਆਂ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਿ ਕੇ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਫਿਰ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤਪ ਦੇ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਅਨਿਵਾਰਯ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
पूर्णे वर्षसहस्रे तु व्रतस्नातं महामुनिम्।अभ्यागच्छन् सुरास्सर्वे तप: फलचिकीर्षव:।।।।
ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਸਮਾਪਨ-ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਦੇਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 2
अब्रवीत्सुमहातेजा ब्रह्मा सुरुचिरं वच:।ऋषिस्त्वमसि भद्रं ते स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।।।।
ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਬਚਨ ਕਹੇ: “ਭਦ੍ਰੰ ਤੇ! ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਮਾਏ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣਿਆ ਹੈਂ।”
Verse 3
तमेवमुक्त्वा देवेशस्त्रिदिवं पुनरभ्यगात् ।विश्वामित्रो महातेजा भूयस्तेपे महत्तप:।।।।
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਮੁੜ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਮਹਾਨ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਧਾਰ ਲਈ।
Verse 4
तत: कालेन महता मेनका परमाऽप्सरा:।पुष्करेषु नरश्रेष्ठ स्नातुं समुपचक्रमे।।।।
ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਪਰਮ ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।
Verse 5
तां ददर्श महातेजा मेनकां कुशिकात्मज:।रूपेणाप्रतिमां तत्र विद्युतं जलदे यथा।।।।
ਉੱਥੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਕੁਸ਼ਿਕ-ਆਤਮਜ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੁਲ; ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕੇ।
Verse 6
दृष्ट्वा कन्दर्पवशगो मुनिस्तामिदमब्रवीत्।अप्सरस्स्वागतं तेऽस्तु वस चेह ममाश्रमे।।।।अनुगृह्णीष्व भद्रं ते मदनेन सुमोहितम्।
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਏ ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਅਪਸਰਾ, ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਵੱਸ। ਭਦ੍ਰੇ, ਮਦਨ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮੋਹਿਤ ਮੈਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰ; ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ।”
Verse 7
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।।।
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਵਰਾਰੋਹਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਹੇ ਰਾਘਵ—ਹੇ ਰਾਮ—ਪੰਜ ਅਤੇ ਪੰਜ, ਅਰਥਾਤ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੀਤ ਗਏ।
Verse 8
इत्युक्ता सा वरारोहा तत्र वासमथाकरोत्।।1.63.7।।तस्यां वसन्त्यां वर्षाणि पञ्च पञ्च च राघव ।विश्वामित्राश्रमे राम सुखेन व्यतिचक्रमु:।।1.63.8।।
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਵਰਾਰੋਹਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਈ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਹੇ ਰਾਘਵ—ਹੇ ਰਾਮ—ਪੰਜ ਅਤੇ ਪੰਜ, ਅਰਥਾਤ ਦਸ ਵਰ੍ਹੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੀਤ ਗਏ।
Verse 9
अथ काले गते तस्मिन्विश्वामित्रो महामुनि:।सव्रीड इव सम्वृत्तश्चिन्ताशोकपरायण:।।।।
ਉਹ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜਿਵੇਂ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 10
बुद्धिर्मुनेस्समुत्पन्ना सामर्षा रघुनन्दन।सर्वं सुराणां कर्मैतत्तपोपहरणं महत्।।।।
ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਮੁਨੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਭਰੀ ਸੋਚ ਉੱਠੀ: ‘ਇਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਹੈ—ਮੇਰੀ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੜਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼।’
Verse 11
अहोरात्रापदेशेन गतास्संवत्सरा दश।काममोहाभिभूतस्य विघ्नोऽयं समुपस्थित:।।।।
‘ਦਿਨ-ਰਾਤ’ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੇਰੇ ਦਸ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਏ; ਹੁਣ ਇਹ ਵਿਘਨ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਆ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 12
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।।।
ਹੇ ਰਾਮ! ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਨਿਸ਼ਵਾਸ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਡਰੀ ਹੋਈ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੀ ਵੇਖਿਆ। ਕੁਸ਼ਿਕ-ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 13
विनिश्श्वसन्मुनिवर: पश्चात्तापेन दु:खित:।भीतामप्सरसं दृष्ट्वा वेपन्तीं प्राञ्जलिं स्थिताम्।।1.63.12।।मेनकां मधुरैर्वाक्यैर्विसृज्य कुशिकात्मज:।उत्तरं पर्वतं राम विश्वामित्रो जगाम ह।।1.63.13।।
ਹੇ ਰਾਮ! ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਡੂੰਘੇ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਮੁਨਿਵਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਡਰੀ ਹੋਈ ਅਪਸਰਾ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਕੰਬਦੀ, ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਖੜੀ ਵੇਖਿਆ। ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਕੁਸ਼ਿਕਾਤਮਜ ਨੇ ਮੇਨਕਾ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 14
स कृत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं जेतुकामो महायशा:।कौशिकीतीरमासाद्य तपस्तेपे सुदारुणम्।।।।
ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨੈਸ਼ਠਿਕ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ। ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 15
तस्य वर्षसहस्रं तु घोरं तप उपासत:।उत्तरे पर्वते राम देवतानामभूद्भयम्।।।।
ਹੇ ਰਾਮ! ਉੱਤਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਹ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ; ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭੈ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 16
आमन्त्रयन् समागम्य सर्वे सर्षिगणा स्सुरा:।महर्षिशब्दं लभतां साध्वयं कुशिकात्मज:।।।।
ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਰਿਸ਼ੀ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲੇ: ‘ਕੁਸ਼ਿਕਾਤਮਜ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ “ਮਹਰਿਸ਼ੀ” ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।’
Verse 17
देवतानां वच श्शृत्वा सर्वलोकपितामह:।अब्रवीन्मधुरं वाक्यं विश्वामित्रं तपोधनम्।।।।
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਰਵਲੋਕ-ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਤਪ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 18
महर्षे स्वागतं वत्स तपसोग्रेण तोषित:।महत्त्वमृषिमुख्यत्वं ददामि तव कौशिक ।।।।
ਹੇ ਮਹਰਿਸ਼ੇ, ਸੁਆਗਤ ਹੈ ਵਤਸ! ਤੇਰੇ ਉਗ੍ਰ ਤਪ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।
Verse 19
ब्रह्मणस्स वचश्श्रुत्वा सर्वलोकेश्वरस्य ह।न विषण्णो न सन्तुष्टो विश्वामित्रस्तपोधन:।।।।
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਪ ਹੀ ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ ਸੀ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨਾ ਵਿਸ਼ਣ্ণ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟ।
Verse 20
प्राञ्जलि: प्रणतो भूत्वा सर्वलोकपितामहम्।प्रत्युवाच ततो वाचं विश्वामित्रो महामुनि:।।।।
ਫਿਰ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 21
महर्षिशब्दमतुलं स्वार्जितै: कर्मभिश्शुभै:।यदि मे भगवानाह ततोऽहं विजितेन्द्रिय:।।।।
“ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕਮਾਏ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਤੁਲ ‘ਮਹਰਿਸ਼ੀ’ ਉਪਾਧੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 22
तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्त्वं जितेन्द्रिय:।यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गत:।।।।
ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹਾਲੇ ਤੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ। ਯਤਨ ਕਰ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 23
विप्रस्थितेषु देवेषु विश्वामित्रो महामुनि:।ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बो वायुभक्षस्तपश्चरन्।।।।
ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਤਾਂ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ—ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ, ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਨੂੰ ਆਹਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 24
घर्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रय:।शिशिरे सलिलस्थायी रात्र्यहानि तपोधन:।।।।एवं वर्षसहस्रं हि तपो घोरमुपागमत्।
ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਚਤਪਾ ਧਾਰ ਕੇ, ਵਰਖਾ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦਿਨ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਉਹ ਤਪੋਧਨ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਸ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 25
तस्मिन् सन्तप्यमाने तु विश्वामित्रे महामुनौ।।।।सम्भ्रमस्सुमहानासीत्सुराणां वासवस्य च।
ਜਦੋਂ ਮਹਾਮੁਨੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਦਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਾਸਵ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਘਬਰਾਹਟ ਤੇ ਹਲਚਲ ਉਠੀ।
Verse 26
रम्भामप्सरसं शक्र स्सह सर्वैर्मरुद्गणै:।उवाचात्महितं वाक्यमहितं कौशिकस्य च।।।।
ਸ਼ਕ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਰੁਤ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਅਪਸਰਾ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਦੇ ਅਹਿਤ ਲਈ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Frequently Asked Questions
The central dharma-crux is whether prolonged tapas alone constitutes spiritual attainment when desire (kāma) can still dominate conduct; Viśvāmitra’s lapse with Menakā and his later vow of naiṣṭhikī brahmacarya frame the corrective action: recommitment to disciplined self-regulation.
Brahmā’s intervention teaches that honorific status (e.g., “Mahārṣi”) is not merely a reward for endurance but a marker of inner conquest; the dialogue distinguishes ascetic power from ethical mastery, insisting that indriya-jaya is the decisive measure of maturity.
Puṣkara appears as a sacred bathing locale associated with Menakā’s arrival; the Kauśikī riverbank and the northern mountains function as ascetic landscapes, while the āśrama serves as the cultural site where hospitality, temptation, and renunciation are narratively staged.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.