Sarga 52
वसिष्ठ-आतिथ्यं (Vasiṣṭha’s Hospitality to Viśvāmitra and the Summoning of Śabalā/Kāmadhenu)
बालकाण्ड
ਸਰਗ 52 ਵਿੱਚ ਆਤਿਥ੍ਯ (ਮਿਹਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ) ਦੇ ਮਰਯਾਦਾ ਰਾਹੀਂ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਸਾਮਨਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਵੀਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ, ਆਸਨ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਵਨ-ਆਤਿਥ੍ਯ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ-ਮੂਲ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ਲ-ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਤਪੱਸਿਆ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਤੱਕ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਵਜੋਂ ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾ, ਸੇਵਕਾਂ, ਖਜ਼ਾਨੇ, ਸੈਨਾ, ਮਿੱਤਰ-ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਲੰਬੀ ਮਿੱਠੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਸਿਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਭੋਜਨ-ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਲ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਬਾਰੰਬਾਰ ਅਗ੍ਰਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਚਿਤ੍ਰਵਰਣੀ ਗਾਂ ਸ਼ਬਲਾ (ਕਾਮਧੇਨੁ) ਨੂੰ ਬੁਲਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੇ ਰਸਾਂ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ—ਪੀਣਯੋਗ, ਚਬਾਉਣਯੋਗ, ਚਾਟਣਯੋਗ ਅਤੇ ਚੁੱਸਣਯੋਗ—ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿਧੀ, ਤਪੋਬਲ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ-ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
स दृष्ट्वा परमप्रीतो विश्वामित्रो महाबल:।प्रणतो विनयाद्वीरो वसिष्ठं जपतां वरम्।।।।
ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਜਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਬਲੀ ਅਤੇ ਵੀਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।
Verse 2
स्वागतं तव चेत्युक्तो वसिष्ठेन महात्मना।आसनं चास्य भगवान् वसिष्ठो व्यादिदेश ह।।।।
ਮਹਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ‘ਸੁਆਗਤ ਹੈ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਆਸਨ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
उपविष्टाय च तदा विश्वामित्राय धीमते।यथान्यायं मुनिवर: फलमूलमुपाहरत्।।।।
ਜਦੋਂ ਧੀਮਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਬੈਠ ਗਏ, ਤਦ ਮੁਨਿਵਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਫਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਅਰਪਣ ਕੀਤੇ।
Verse 4
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तम:।तपोग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत।।।।विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम्।।।।
ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਉਹ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ—ਰਾਜਸੱਤਮ—ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਤਪ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ; ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵਨਸਪਤਿਗਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਵੀ ਰਾਜਸੱਤਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ।
Verse 5
प्रतिगृह्य तु तां पूजां वसिष्ठाद्राजसत्तम:।तपोग्निहोत्रशिष्येषु कुशलं पर्यपृच्छत।।1.52.4।।विश्वामित्रो महातेजा वनस्पतिगणे तथा ।सर्वत्र कुशलं चाह वसिष्ठो राजसत्तमम्।।1.52.5।।
ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੀ ਉਹ ਪੂਜਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ—ਰਾਜਸੱਤਮ—ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਤਪ, ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ; ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਵਨਸਪਤਿਗਣ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜਾਣਿਆ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਵੀ ਰਾਜਸੱਤਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਰ ਥਾਂ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ।
Verse 6
सुखोपविष्टं राजानं विश्वामित्रं महातपा:।पप्रच्छ जपतां श्रेष्ठो वसिष्ठो ब्रह्मणस्सुत:।।।।
ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਹੋਰ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 7
कच्चित्ते कुशलं राजन् कच्चिद्धर्मेण रञ्जयन्।प्रजा: पालयसे वीर राजवृत्तेन धार्मिक।।।।
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ? ਹੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਵੀਰ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ-ਵ੍ਰਿੱਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰੱਖਦੇ ਹੋ?
Verse 8
कच्चित्ते सम्भृता भृत्या: कच्चित्तिष्ठन्ति शासने।कच्चित्ते विजितास्सर्वे रिपवो रिपुसूदन ।।।।
ਕੀ ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਾਲੇ-ਪੋਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਤੇਰੇ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ? ਹੇ ਰਿਪੁਸੂਦਨ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ?
Verse 9
कच्चिद्बलेषु कोशेषु मित्रेषु च परन्तप।कुशलं ते नरव्याघ्र पुत्रपौत्रे तवानघ ।।।।
ਹੇ ਪਰੰਤਪ, ਹੇ ਨਰਵਿਆਘ੍ਰ, ਹੇ ਅਨਘ—ਕੀ ਤੇਰੀਆਂ ਫੌਜਾਂ, ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸਭ ਕੁਸ਼ਲ ਹਨ? ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪੋਤਰੇ ਵੀ ਸਭ ਸੁਖ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ?
Verse 10
सर्वत्र कुशलं राजा वसिष्ठं प्रत्युदाहरत्।विश्वामित्रो महातेजा वसिष्ठं विनयान्वित:।।।।
ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਸਭ ਥਾਂ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ।”
Verse 11
कृत्वोभौ सुचिरं कालं धर्मिष्ठौ ता: कथा: शुभा:।मुदा परमया युक्तौ प्रीयेतां तौ परस्परम्।।।।
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮਿਸ਼ਠ ਮਹਾਤਮਾ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸ਼ੁਭ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰੀਤ ਹੋਏ।
Verse 12
ततो वसिष्ठो भगवान् कथाऽन्ते रघुनन्दन ।विश्वामित्रमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव।।।।
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਗੱਲਬਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕੁਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 13
आतिथ्यं कर्तुमिच्छामि बलस्यास्य महाबल ।तव चैवाप्रमेयस्य यथार्हं सम्प्रतीच्छ मे।।।।
ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਤਿਥ੍ਯ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੇਵਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।
Verse 14
सत्क्रियां तु भवानेतां प्रतीच्छतु मयोद्यताम्।राजा त्वमतिथिश्रेष्ठ: पूजनीय: प्रयत्नत:।।।।
ਮੈਂ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਹੋ, ਅਤਿਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯ ਹੋ।
Verse 15
एवमुक्तो वसिष्ठेन विश्वामित्रो महामति:।कृतमित्यब्रवीद्राजा प्रियवाक्येन मे त्वया।।।।
ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਮਹਾਮਤੀ ਰਾਜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪ੍ਰਿਯ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਹਾ: “ਬਸ, ਇਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਤਿਥ੍ਯ ਹਨ।”
Verse 16
फलमूलेन भगवन् विद्यते यत्तवाश्रमे।पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च।।।।सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजित:।गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।।।
ਹੇ ਭਗਵਨ! ਤੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਲ-ਮੂਲ ਹਨ, ਪਾਦ੍ਯ ਅਤੇ ਆਚਮਨੀਯ ਜਲ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਮੈਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਪੂਜਿਤ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰ।
Verse 17
फलमूलेन भगवन् विद्यते यत्तवाश्रमे।पाद्येनाचमनीयेन भगवद्दर्शनेन च।।1.52.16।।सर्वथा च महाप्राज्ञ पूजार्हेण सुपूजित:।गमिष्यामि नमस्तेऽस्तु मैत्रेणेक्षस्व चक्षुषा।।1.52.17।।
ਰਾਜਾ ਇਉਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਤਿਥ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 18
एवं ब्रुवन्तं राजानं वसिष्ठ:पुनरेव हि।न्यमन्त्रयत धर्मात्मा पुन:पुनरुदारधी:।।।।
ਰਾਜਾ ਇਉਂ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਤਿਥ੍ਯ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ।
Verse 19
बाढमित्येव गाधेयो वसिष्ठं प्रत्युवाच ह।यथा प्रियं भगवतस्तथाऽस्तु मुनिपुङ्गव।।।।
ਤਦ ਗਾਧੇਯ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਬਾਢਮ—ਇਉਂ ਹੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਮੁਨਿਪੁੰਗਵ; ਭਗਵਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਜਾਵੇ।”
Verse 20
एवमुक्तो महातेजा वसिष्ठो जपतां वर:।आजुहाव तत: प्रीत: कल्माषीं धूतकल्मष:।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਜਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਸਭ ਕਲਮਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਵਸਿਸ਼ਠ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਲਮਾਸ਼ੀ (ਸ਼ਬਲਾ) ਗਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ।
Verse 21
एह्येहि शबले क्षिप्रं श्रृणु चापि वचो मम।सबलस्यास्य राजर्षे:कर्तुं व्यवसितोऽस्म्यहम्।।।।भोजनेन महार्हेण सत्कारं संविधत्स्व मे।
ਹੇ ਸ਼ਬਲੇ, ਆਓ ਆਓ—ਤੁਰੰਤ ਆ ਕੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਮੈਂ ਇਸ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸਬਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਮਹਾਰ੍ਹ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ।
Verse 22
यस्य यस्य यथाकामं षड्रसेष्वभिपूजितम्।तत्सर्वं कामधुक्क्षिप्रमभिवर्ष कृते मम।।।।
ਹੇ ਕਾਮਧੇਨੂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੁਰੰਤ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਰਸਾ ਦੇ ਜੋ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਛੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
Verse 23
रसेनान्नेन पानेन लेह्यचोष्येण संयुतम्।अन्नानां निचयं सर्वं सृजस्व शबले त्वर।।।।
ਹੇ ਸ਼ਬਲੇ, ਤੁਰੰਤ ਕਰ; ਰਸ ਵਾਲੇ ਅੰਨ, ਪਾਨ, ਲੇਹ੍ਯ ਅਤੇ ਚੋਸ਼੍ਯ ਸਮੇਤ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭੰਡਾਰ ਰਚ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is the negotiation of ātithya: Viśvāmitra’s courteous refusal (claiming simple offerings and darśana are sufficient) versus Vasiṣṭha’s repeated insistence that a distinguished guest and his army must be honored appropriately—testing how humility, obligation, and social rank are balanced within dharma.
The sarga teaches that dharma operates through reciprocal duties: the king is evaluated by welfare governance (subjects, treasury, army, allies), while the sage demonstrates that true hospitality is not mere abundance but disciplined intention, ritual capability, and reverence—where honoring the guest becomes a moral act sustaining social order.
The principal cultural landmark is Vasiṣṭha’s āśrama as an institution: it contains disciples, agnihotra, tapas routines, and a cultivated grove; it also preserves the full protocol of reception (āsana, pādya, ācamanīya, and offerings), culminating in Śabalā/Kāmadhenu as a symbolic resource of āśrama prosperity and ritual efficacy.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.