Sarga 68
जनकदूतागमनम् — The Arrival of Janaka’s Messengers in Ayodhya
बालकाण्ड
ਇਹ ਸರ್ಗ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਧਨੁਸ਼-ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਨਿਰਣਯ ਤੱਕ ਦੀ ਕੜੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਜਨਕ ਦੇ ਦੂਤ ਤਿੰਨ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਦੇ ਪਥ-ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਯੋਧਿਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਹਲ ਦੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਵృద్ధ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਮਧੁਰ ਅਤੇ ਆਦਰ-ਭਰੀ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਕ ਵੱਲੋਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ, ਗੁਰੂਜਨਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ; ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਰੀਤ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਸਭਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜਨਕ ਦਾ ਉਹ ਸੰਕਲਪ ਸਫਲ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੀਤਾ ਵਿਰ੍ਯ-ਸ਼ੁਲਕ—ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਫਲ—ਵਜੋਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਨਕ ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਮੰਗਦਾ ਹੈ, ਗੁਰੂਆਂ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਮੇਤ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਮਿਥਿਲਾ ਆਉਣ ਦਾ ਨਿਮੰਤਰਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਕੁਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਤਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦਸ਼ਰਥ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮਿਥਿਲਾ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहना:।त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्।।1.68.1।।
ਜਨਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਭੇਜੇ ਗਏ ਉਹ ਦੂਤ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਹਨ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ—ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 2
राज्ञो भवनमासाद्य द्वारस्थानिदमब्रुवन्।शीघ्रं निवेद्यतां राज्ञे दूतान्नो जनकस्य च।।1.68.2।।
ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਤੁਰੰਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਜਨਕ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੂਤ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਾਂ।”
Verse 3
इत्युक्ता द्वारपालास्ते राघवाय न्यवेदयन्।ते राजवचनाद्दूता राजवेश्मप्रवेशिता:।ददृशुर्देवसङ्काशं वृद्धं दशरथं नृपम्।।1.68.3।।
ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਦਰਬਾਨਾਂ ਨੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਦੂਤ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਨ੍ਰਿਪ ਦਸ਼ਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 4
बद्धाञ्जलिपुटा स्सर्वे दूता विगतसाध्वसा:।राजानं प्रयता वाक्यमब्रुवन्मधुराक्षरम्।।1.68.4।।
ਸਾਰੇ ਦੂਤ ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਖੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬੜੀ ਆਦਰ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ।
Verse 5
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम्।।1.68.5।।मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा।जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्।।1.68.6।।
“ਮਹਾਰਾਜ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਨੇਹ-ਭਰੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰੰਵਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਾਧਿਆਇ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਸੇਵਕ-ਵਰਗ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਮਾਚਾਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।”
Verse 6
मैथिलो जनको राजा साग्निहोत्रपुरस्कृतम् ।कुशलं चाव्ययं चैव सोपाध्यायपुरोहितम्।।1.68.5।।मुहुर्मुहुर्मधुरया स्नेहसंयुक्तया गिरा।जनकस्त्वां महाराज पृच्छते सपुरस्सरम्।।1.68.6।।
“ਮਹਾਰਾਜ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਸਮੇਤ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਅਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਨੇਹ-ਭਰੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰੰਵਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਖੈਰ-ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਬਾਰੇ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਾਧਿਆਇ, ਪੁਰੋਹਿਤ ਅਤੇ ਸੇਵਕ-ਵਰਗ ਸਮੇਤ ਸਭ ਦੀ ਸੁਖ-ਸਮਾਚਾਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ।”
Verse 7
पृष्ट्वा कुशलमव्यग्रं वैदेहो मिथिलाधिप:।कौशिकानुमते वाक्यं भवन्तमिदमब्रवीत्।।1.68.7।।
ਵੈਦੇਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਜਨਕ ਨੇ ਬਿਨਾ ਵਿਘਨ ਮਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ; ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 8
पूर्वं प्रतिज्ञा विदिता वीर्यशुल्का ममात्मजा।राजानश्च कृतामर्षानिर्वीर्या विमुखीकृता:।।1.68.8।।
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਥਾਂ ਮੇਰੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਜਾ ਧੀ ਨੂੰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਸ਼ੁਲਕ ਵਜੋਂ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦਿਆਂਗਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਨਿਰਵੀਰਯ ਸਾਬਤ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਰੋਸ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਪਰਤ ਗਏ।
Verse 9
सेयं मम सुता राजन् विश्वामित्रपुरस्सरै:।यदृच्छयागतैर्वीरैर्निर्जिता तव पुत्रकै:।।1.68.9।।
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਯਦ੍ਰਿਚਛਾ ਇੱਥੇ ਆਏ ਤੁਹਾਡੇ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਇਹ ਧੀ ਜਿੱਤੀ ਹੈ।
Verse 10
तच्च राजन् धनुर्दिव्यं मध्ये भग्नं महात्मना।रामेण हि महाराज महत्यां जनसंसदि।।1.68.10।।
ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਧਨੁਸ਼ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਵੱਡੀ ਜਨਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਹੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 11
अस्मै देया मया सीता वीर्यशुल्का महात्मने।प्रतिज्ञां कर्तुमिच्छामि तदनुज्ञातुमर्हसि।।1.68.11।।
ਇਸ ਮਹਾਤਮਾ ਵੀਰ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਦੇਣੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਵਰ-ਸ਼ੁਲਕ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਆਗਿਆ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 12
सोपाध्यायो महाराज पुरोहितपुरस्सर:।शीघ्रमागच्छ भद्रं ते द्रष्टुमर्हसि राघवौ ।।1.68.12।।
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਉਪਾਧਿਆਇਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਜਲਦੀ ਆਓ; ਤੁਹਾਡਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਰਾਘਵਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ।
Verse 13
प्रीतिं च मम राजेन्द्र निर्वर्तयितुमर्हसि।पुत्रयोरुभयोरेव प्रीतिं त्वमपि लप्स्यसे।।1.68.13।।
ਹੇ ਰਾਜੇੰਦਰ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪੂਰੀ ਕਰਨੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋਗੇ।
Verse 14
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्।।1.68.14।।विश्वामित्राभ्यनुज्ञात श्शतानन्दमते स्थित:।इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किता:।।1.68.15।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸ਼ਤਾਨੰਦ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੂਤ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ—ਰਾਜ-ਗੌਰਵ ਦੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੰਕੋਚਿਤ ਹੋ ਕੇ।
Verse 15
एवं विदेहाधिपतिर्मधुरं वाक्यमब्रवीत्।।1.68.14।।विश्वामित्राभ्यनुज्ञात श्शतानन्दमते स्थित:।इत्युक्त्वा विरता दूता राजगौरवशङ्किता:।।1.68.15।।
ਦੂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 16
दूतवाक्यं च तच्छ्रुत्वा राजा परमहर्षित:।वसिष्ठं वामदेवं च मन्त्रिणोऽन्यांश्च सोऽब्रवीत्।।1.68.16।।
ਦੂਤਾਂ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਾਮਦੇਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 17
गुप्त: कुशिकपुत्रेण कौसल्यानन्दवर्धन:।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा विदेहेषु वसत्यसौ।।1.68.17।।
ਕੁਸ਼ਿਕਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਕੌਸਲਿਆ ਦਾ ਆਨੰਦ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਵਿਦੇਹ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 18
दृष्टवीर्यस्तु काकुत्स्थो जनकेन महात्मना।सम्प्रदानं सुतायास्तु राघवे कर्तुमिच्छति।।1.68.18।।
ਕਾਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਜਨਕ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧੀ ਦਾ ਵਿਆਹ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Verse 19
यदि वो रोचते वृत्तं जनकस्य महात्मन:।पुरीं गच्छामहे शीघ्रं मा भूत्कालस्य पर्यय:।।1.68.19।।
ਜੇ ਮਹਾਤਮਾ ਜਨਕ ਦਾ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭਾਵੇ, ਤਾਂ ਆਓ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦੇਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਅਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਨਗਰ ਵੱਲ ਚੱਲੀਏ।
Verse 20
ਸਾਰੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤਥਾਸਤੁ।” ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਫਿਰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਕੱਲ੍ਹ ਯਾਤਰਾ ਆਰੰਭ ਕਰੋ।”
Verse 21
जनकेन समादिष्टा दूतास्ते क्लान्तवाहना:।त्रिरात्रमुषिता मार्गे तेऽयोध्यां प्राविशन् पुरीम्।।1.68.1।।
ਜਨਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਉਹ ਦੂਤ, ਵਾਹਨ ਥੱਕੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Janaka’s activation of his public vow: having witnessed Rāma’s prowess, he declares Sītā “fit to be given” as vīrya-śulka and seeks Daśaratha’s consent to fulfill the pledge. The ethical emphasis is on vow-keeping under public scrutiny and on ensuring legitimacy through proper royal consent rather than unilateral action.
The chapter models dharma as institutionally mediated truth: extraordinary personal capability (Rāma’s feat) must be translated into socially valid outcomes through respectful speech, ritual propriety, and consultation with sages and ministers. Right action is shown as both principled and procedurally sound.
Geographically, the movement from Mithilā/Videha to Ayodhyā frames inter-kingdom alliance-making. Culturally, the court protocol (gatekeepers, formal audience), the prominence of agnihotra (sacred fire), and the public assembly (janasamsad) highlight how ritual and civic institutions certify major decisions like marriage and succession-linked alliances.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.