Sarga 34
कुशिकवंश-प्रसङ्गः / Genealogy of the Kuśika Line and the Kausikī River
बालकाण्ड
ਸਰਗ 34 ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਰਨਨ ਦੀ ਕਥਾ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੇ ਵਿਆਹ ਕਰਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਪੁਤ੍ਰੇਸ਼ਟੀ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਗਾਧੀ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਗਾਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ‘ਕੌਸ਼ਿਕ’ ਉਪਾਧੀ ਕੁਸ਼-ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰਿਚੀਕ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਗਮਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਹਿਮਵਾਨ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਨਦੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਗੇ ਰਾਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ: ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨਿਸ਼ਚਲ, ਪਸ਼ੂ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਵਿੱਚ, ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਾ ਉਦਯ; ਇਸ ਵੇਲੇ ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ ਅਤੇ ਮਾਂਸਾਹਾਰੀ ਜੀਵ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਪਣਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਲਈ ਸੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
कृतोद्वाहे गते तस्मिन् ब्रह्मदत्ते च राघव।अपुत्र: पुत्रलाभाय पौत्रीमिष्टिमकल्पयत्।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਦ ਪੁੱਤਰ-ਹੀਣ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪੁੱਤਰੈਸ਼ਟੀ ਯੱਗ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
इष्ट्यां तु वर्तमानायां कुशनाभं महीपतिम्।उवाच परमोदार: कुशो ब्रह्मसुतस्तदा।।।।
ਜਦੋਂ ਯੱਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਪਰਮ ਉਦਾਰ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰ ਕੁਸ਼ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਮਹੀਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 3
पुत्रस्ते सदृश: पुत्र भविष्यति सुधार्मिक:।गाधिं प्राप्स्यसि तेन त्वं कीर्तिं लोके च शाश्वतीम्।।।।
‘ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਬਹੁਤ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਵੇਗਾ; ਗਾਧੀ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਤੈਨੂੰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ ਕੀਰਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।’
Verse 4
एवमुक्त्वा कुशो राम कुशनाभं महीपतिम्।जगामाकाशमाविश्य ब्रह्मलोकं सनातनाम्।।।।
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਕੁਸ਼ ਨੇ ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਮਹੀਪਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਆ; ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।
Verse 5
कस्य चित्त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमत:।जज्ञे परमधर्मिष्ठो गाधिरित्येव नामत:।।।।
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਧੀਮਾਨ ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਪਰਮ ਧਰਮਿਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਗਾਧੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 6
स पिता मम काकुत्स्थ गाधि: परमधार्मिक:।कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन ।।।।
ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਉਹ ਪਰਮ ਧਾਰਮਿਕ ਗਾਧੀ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਕੁਸ਼ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਮੈਂ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 7
पूर्वजा भगिनी चापि मम राघव सुव्रता।नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता।।।।
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਵੀ ਸੀ—ਸੁਵ੍ਰਤਾ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਰਿਚੀਕ ਨੂੰ ਵਿਵਾਹ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
Verse 8
सशरीरा गता स्वर्गं भर्तारमनुवर्तिनी।कौशिकी परमोदारा प्रवृत्ता च महानदी।।।।
ਪਤੀ ਦਾ ਅਨੁਵਰਤਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਈ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਪਰਮ ਉਦਾਰ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹਾਨਦੀ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
Verse 9
दिव्या पुण्योदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता।लोकस्य हितकामार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम।।।।
ਮੇਰੀ ਭੈਣ—ਦਿਵ੍ਯ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਪੁੰਨ੍ਯ ਜਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ—ਹਿਮਵਾਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹੀ; ਲੋਕ-ਹਿਤ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਉਹ ਵਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਹੋਈ।
Verse 10
ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि निरतस्सुखम्।भगिन्यां स्नेहसंयुक्त: कौशिक्यां रघुनन्दन।।।।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮੈਂ ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਾਲ ਸਨੇਹ-ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 11
सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्मे प्रतिष्ठिता।पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा।।।।
ਉਹ ਪੁੰਨਵਤੀ ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਸਤ੍ਯ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਸੀ। ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਭਾਗਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕੌਸ਼ਿਕੀ—ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ—ਰੂਪ ਬਣੀ।।
Verse 12
अहं हि नियमाद्राम हित्वा तां समुपागत:।सिद्धाश्रममनुप्राप्य सिद्धोऽस्मि तव तेजसा।।।।
ਹੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਸਿੱਧਾਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਤੇਜ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।।
Verse 13
एषा राम ममोत्पत्तिस्स्वस्य वंशस्य कीर्तिता।देशस्य च महाबाहो यन्मां त्वं परिपृच्छसि।।।।
ਹੇ ਰਾਮ, ਮਹਾਬਾਹੋ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।।
Verse 14
गतोऽर्धरात्र: काकुत्स्थ कथा: कथयतो मम।निद्रामभ्येहि भद्रं ते मा भूद्विघ्नोऽध्वनीह न:।।।।
ਹੇ ਕਾਕੁਤ੍ਸਥ, ਮੇਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਕਹਿੰਦੇ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ, ਤੈਨੂੰ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਅੱਗੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਘਨ ਨ ਪਵੇ।।
Verse 15
निष्पन्दास्तरवस्सर्वे निलीनमृगपक्षिण:।नैशेन तमसा व्याप्ता दिशश्च रघुनन्दन।।।।
ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਸਭ ਦਰੱਖ਼ਤ ਨਿਸ਼ਚਲ ਖੜੇ ਸਨ; ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ; ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਸੀ।।
Verse 16
शनैर्वियुज्यते सन्ध्या नभो नेत्रैरिवावृतम् ।नक्षत्रतारागहनं ज्योतिर्भिरिव भासते।।।।
ਸੰਧਿਆ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਿਛੁੜ ਗਈ; ਆਕਾਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਘਣ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ।
Verse 17
उत्तिष्ठति च शीतांशुश्शशी लोकतमोनुद:।ह्लादयन् प्राणिनां लोके मनांसि प्रभया विभो।।।।
ਹੇ ਵਿਭੂ! ਠੰਢੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਲੋਕ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਿਆ; ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਜਗਤ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 18
नैशानि सर्वभूतानि प्रचरन्ति ततस्तत:।यक्षराक्षससङ्घाश्च रौद्राश्च पिशिताशना:।।।।
ਫਿਰ ਰਾਤ ਦੇ ਚਰਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ ਫਿਰਣ ਲੱਗੇ; ਯਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ, ਰੌਦ੍ਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਮਾਸ-ਭੋਜੀ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼ਨ ਵੀ।
Verse 19
एवमुक्त्वा महातेजा विरराम महामुनि:।साधु साध्विति तं सर्वे ऋषयो ह्यभ्यपूजयन्।।।।
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਮੁਨੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ; ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ‘ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ’ ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।
Verse 20
कुशिकानामयं वंशो महान् धर्मपरस्सदा।ब्रह्मोपमा महात्मान: कुशवंश्या नरोत्तमा:।।।।
ਇਹ ਕੁਸ਼ਿਕਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ—ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸਮਾਨ ਗੌਰਵ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਨਰੋਤਮ ਹਨ।
Verse 21
विशेषेण भवानेव विश्वामित्रो महायशा:।कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्योतकरी तव।।।।
ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ, ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ; ਤੁਹਾਡੀ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਉਜਿਆਲਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਲੰਕਾਰ ਬਣ ਕੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।
Verse 22
इति तैर्मुनिशार्दूलै: प्रशस्त: कुशिकात्मज: ।निद्रामुपागमच्छ्रीमान् अस्तंगत इवांशुमान्।।।।
ਉਹਨਾਂ ਮੁਨਿ-ਸ਼ਾਰਦੂਲਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁਸ਼ਿਕ-ਆਤਮਜ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਅਸਤ ਹੋਇਆ ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ।
Verse 23
रामोऽपि सहसौमित्रि: किञ्चिदागतविस्मय:।प्रशस्य मुनिशार्दूलं निद्रां समुपसेवते।।।।
ਰਾਮ ਵੀ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਸਮੇਤ, ਕੁਝ ਵਿਸਮਯ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਸ ਮੁਨਿ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਨੀਂਦ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The sarga centers on dharmic action through sanctioned means: Kuśanābha’s performance of putreṣṭi to secure legitimate succession, and Satyavatī’s pativratā commitment—following her husband—culminating in her sacral transformation into the Kausikī, linking personal virtue to public welfare.
Moral authority is shown as traceable: lineage (वंश), vow (व्रत), and disciplined observance (नियम) generate credibility for speech and action. The text frames geography itself as ethical memory—rivers and āśramas become living archives of virtue and sacrifice.
Key landmarks include Himavat as the river-source and sacred boundary, Siddhāśrama as the ascetic site of observance, and the Kausikī river as a sanctified cultural marker; the nocturnal cosmography (stars, moonlight) functions as an atmospheric “map layer” indicating time, travel, and liminal danger.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.