Adhyaya 308

Verse 1

अप्-#-रू- अष्टाधिकांत्रेशततमो< ध्याय: क्षर-अक्षर और परमात्म-तत्त्वका वर्णन, जीवके नानात्व और एकत्वका दृष्टान्त, उपदेशके अधिकारी और अनधिकारी तथा इस ज्ञानकी परम्पराको बताते हुए वसिष्ठ-करालजनक-संवादका उपसंहार वसिष्ठ उवाच अथ बुद्धमथाबुद्धमिमं गुणविधिं शृणु । आत्मानं बहुधा कृत्वा तान्येव प्रविचक्षते,वसिष्ठजी कहते हैं--राजन्‌! अब बुद्ध (परमात्मा), अबुद्ध (जीवात्मा) और इस गुणमयी सृष्टि (प्राकृत प्रपंच) का वर्णन सुनो। जीवात्मा अपने-आपको अनेक रूपोंमें प्रकट करके उन रूपोंको सत्य मानकर देखता रहता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹੁਣ ‘ਬੁੱਧ’ (ਪਰਮਾਤਮਾ), ‘ਅਬੁੱਧ’ (ਜੀਵਾਤਮਾ) ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਇਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸੁਣੋ। ਜੀਵਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਘੜ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

एतदेवं विकुर्वाणो बुध्यमानो न बुध्यते । गुणान्‌ धारयते होष सृजत्याक्षिपते तदा,वास्तवमें ज्ञानसम्पन्न होनेपर भी इस प्रकार प्रकृतिके संसर्गसे विकारको प्राप्त हुआ जीवात्मा ब्रह्मको नहीं जान पाता। वह गुणोंको धारण करता है; अतः कर्तृत्वका अभिमान लेकर रचना और संहार किया करता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲਾਅ ਸਹਿੰਦਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ, ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕਰਤ੍ਰਿਤ੍ਵ ਦੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਸੰਹਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

अजसं त्विह क्रीडार्थ विकरोति जनाधिप । अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि,जनेश्वर! जीवात्मा इस जगतमें सदा क्रीड़ा करनेके लिये ही विकारको प्राप्त होता है। वह अव्यक्त प्रकृतिको जानता है, इसलिये ऋषि-मुनि उसे “बुध्यमान' कहते हैं

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ! ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਲੀਲਾ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬੁਧ੍ਯਮਾਨ’—ਜਾਣਨ ਵੱਲ ਜਾਗਦਾ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 4

न त्वेव बुध्यतेडव्यक्तं सगुणं तात निर्गुणम्‌ कदाचित् त्वेव खल्वेतदाहुरप्रतिबुद्धकम्‌,तात! परब्रह्म परमात्मा सगुण हो या निर्मुण, उसे प्रकृति कभी नहीं जानती (क्योंकि वह जड है), अतः सांख्यवादी विद्वान्‌ इस प्रकृतिको अप्रतिबुद्ध (ज्ञानशून्य) कहते हैं

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਉਹ ਪਰਮ—ਚਾਹੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਕਹੋ, ਸਗੁਣ ਕਹੋ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁਣ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਕਦੇ ਵੀ ਯਥਾਰਥ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧ’ (ਚੇਤਨਾ-ਰਹਿਤ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 5

बुध्यते यदि वाव्यक्तमेतद्‌ वै पजचविंशकम्‌ । बुध्यमानो भवत्येव सज्भात्मक इति श्रुति: । अनेनाप्रतिबुद्धेति वदन्त्यव्यक्तमच्युतम्‌,यदि यह मान लिया जाय कि प्रकृति भी जानती है तो यह केवल पचीसवें तत्त्व-- पुरुषको ही उससे संयुक्त होकर जान पाती है, प्रकृतिके साथ संयुक्त होनेके कारण ही जीव संगात्मक (संगी) होता है; ऐसा श्रुतिका कथन है। इस संगदोषके कारण ही अव्यक्त एवं अविकारी जीवात्माको लोग '"मूढ़” कह दिया करते हैं

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਇਹ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ‘ਜਾਣਦੀ’ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਣਨਾ ਕੇਵਲ ਪੱਚੀਵੇਂ ਤੱਤ—ਪੁਰੁਸ਼—ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ‘ਸੰਘਾਤਮਕ’—ਸਮੂਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ—ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦਾ ਵਚਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਸੰਗ-ਦੋਸ਼ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਅਵਿਕਾਰੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ‘ਅਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧ’ ਜਾਂ ‘ਮੂੜ੍ਹ’ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਅਚ੍ਯੁਤ ਹੈ।

Verse 6

अव्यक्तबोधनाच्चापि बुध्यमानं वदन्त्युत । पज्चविंशं महात्मानं न चासावपि बुध्यते,पचीसवाँ तत्त्वरूप महान्‌ आत्मा अव्यक्त प्रकृतिको जानता है, इसलिये उसे 'बुध्यमान' कहते हैं; परंतु वह भी छब्बीसवें तत्त्वरूप निर्मल नित्य शुद्ध बुद्ध अप्रमेय सनातन परमात्माको नहीं जानता है; किंतु वह सनातन परमात्मा उस पचीसतवें तत्त्वरूप जीवात्माको तथा चौबीसवीं प्रकृतिको भी भलीभाँति जानता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਪੱਚੀਵੇਂ ਤੱਤ-ਸਰੂਪ ਮਹਾਤਮਾ ਜੀਵ ਨੂੰ ‘ਬੁਧ੍ਯਮਾਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤ—ਨਿਰਮਲ, ਨਿਤ੍ਯ, ਸ਼ੁੱਧ, ਬੁੱਧ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਤੌਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਪਰ ਉਹੀ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪੱਚੀਵੇਂ (ਜੀਵ) ਅਤੇ ਚੌਵੀਵੇਂ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

Verse 7

षड्विंशं विमल॑ बुद्धमप्रमेयं सनातनम्‌ । सतुतंपज्चविंशं च चतुर्विशं च बुध्यते,पचीसवाँ तत्त्वरूप महान्‌ आत्मा अव्यक्त प्रकृतिको जानता है, इसलिये उसे 'बुध्यमान' कहते हैं; परंतु वह भी छब्बीसवें तत्त्वरूप निर्मल नित्य शुद्ध बुद्ध अप्रमेय सनातन परमात्माको नहीं जानता है; किंतु वह सनातन परमात्मा उस पचीसतवें तत्त्वरूप जीवात्माको तथा चौबीसवीं प्रकृतिको भी भलीभाँति जानता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਛੱਬੀਵਾਂ ਤੱਤ ਨਿਰਮਲ, ਨਿਤ੍ਯ-ਸ਼ੁੱਧ, ਬੁੱਧ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਜੀਵਾਤਮਾ-ਤੱਤ ਅਤੇ ਚੌਵੀਵੀਂ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਕਰਕੇ ‘ਬੁਧ੍ਯਮਾਨ’ ਕਹਲਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਉਸ ਸਨਾਤਨ ਪਰਮ ਸਤ੍ਯ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।

Verse 8

दृश्यादृश्ये हानुगतं स्वभावेन महाद्युते । अव्यक्तमत्र तद्‌ ब्रह्म बुध्यते तात केवलम्‌,तात! महातेजस्वी नरेश! वह अव्यक्त एवं द्वितीय ब्रह्म यहाँ दृश्य और अदृश्य सभी वस्तुओंमें स्वभावसे ही व्याप्त है; अत: वह सबको जानता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ! ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਕਰਕੇ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾ ਦਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ-ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਸਭ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਿਹਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ਸਰਵਜ੍ਞ ਆਧਾਰ ਹੈ।

Verse 9

केवलं पज्चविंशं च चतुर्विशं न पश्यति । बुध्यमानो यदा55त्मानमन्यो5हमिति मन्यते

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਵੱਲ ਜਾਗਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਚੌਵੀਵੇਂ ਅਤੇ ਪੱਚੀਵੇਂ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਹ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ‘ਮੈਂ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹਾਂ।’ ਇਸੇ ਤੋਂ ਗਲਤ ਪਛਾਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਮਲਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 10

बुध्यते च परां बुद्धि विशुद्धाममलां यदा,नृपश्रेष्ठट जब जीवात्मा शुद्ध ब्रह्मविषयिणी, निर्मल एवं सर्वोत्कृष्ट बुद्धिको प्राप्त कर लेता है, तब वह छब्बीसवें तत्त्वरूप परब्रह्मका साक्षात्कार करके तद्भूप हो जाता है। उस स्थितिमें वह नित्य शुद्ध-बुद्ध ब्रह्मभावमें ही प्रतिष्ठित होता है। फिर तो वह सृष्टि और प्रलयरूप धर्मवाली अव्यक्त प्रकृतिसे सर्वधा अतीत हो जाता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਪਰਮ ਬੁੱਧੀ ਅਤਿਸ਼ਯ ਸ਼ੁੱਧ, ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤਦਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯਧਰਮੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਸਰਵਥਾ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 11

षड्विंशो राजशार्दूल तथा बुद्धत्वमाव्रजेत्‌ ततस्त्यजति सोडव्यक्तं सर्गप्रलयधर्मि वै,नृपश्रेष्ठट जब जीवात्मा शुद्ध ब्रह्मविषयिणी, निर्मल एवं सर्वोत्कृष्ट बुद्धिको प्राप्त कर लेता है, तब वह छब्बीसवें तत्त्वरूप परब्रह्मका साक्षात्कार करके तद्भूप हो जाता है। उस स्थितिमें वह नित्य शुद्ध-बुद्ध ब्रह्मभावमें ही प्रतिष्ठित होता है। फिर तो वह सृष्टि और प्रलयरूप धर्मवाली अव्यक्त प्रकृतिसे सर्वधा अतीत हो जाता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਿਪੂਰਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਪ੍ਰਲਯਧਰਮੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸ਼ੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਪਰਮੋਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਪਾ ਕੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤ—ਪਰਬ੍ਰਹਮ—ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਦਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸਰਵਥਾ ਅতিক੍ਰਮ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

निर्गुण: प्रकृतिं वेद गुणयुक्तामचेतनाम्‌ | ततः केवलधर्मासौ भवत्यव्यक्तदर्शनात्‌,वह गुणोंसे अतीत होकर त्रिगुणमयी प्रकृतिको जडरूपमें जान लेता है, इस प्रकार प्रकृतिको अपनेसे सर्वथा अभिन्न देखनेके कारण वह कैवल्यको प्राप्त हो जाता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਗੁਣਮਈ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅਚੇਤਨ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਉਹ ਕੈਵਲ੍ਯ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸਰਬਥਾ ਅਭਿੰਨ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

केवलेन समागम्य विमुक्तो$5त्मानमाप्नुयात्‌ । एतत्‌ तु तत्त्वमित्याहुर्निस्तत््वमजरामरम्‌,केवल (अद्वितीय) ब्रह्मयेमे मिलकर सब प्रकारके बन्धनोंसे मुक्त हुआ अपने परमार्थस्वरूप परमात्माको प्राप्त हो जाता है। इसीको परमार्थतत्त्व कहते हैं। यह सब तत्त्वोंसे अतीत तथा जरा-मरणसे रहित है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੇਵਲ ਉਸ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪਾ ਕੇ, ਸਭ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਰਥ-ਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ੍ਵ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਸਭ ਤੱਤ੍ਵਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਜਰਾ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।

Verse 14

तत्त्वसंश्रयणादेतत्‌ तत्त्ववन्न च मानद | पज्चविंशति तत्त्वानि प्रवदन्ति मनीषिण:

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੱਤ੍ਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਤੱਤ੍ਵਸੰਮਤ ਹੈ; ਹੇ ਮਾਨਦ, ਇਹ ਕੇਵਲ ਮਰਿਆਦਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਰਾਇ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਾਨਦ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੱਚੀ ਤੱਤ੍ਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 15

सबको मान देनेवाले नरेश! जीवात्मा तत्त्वोंका आश्रय लेनेसे ही तत्त्व-सदृश प्रतीत होता है। वास्तवमें वह तत्त्वोंका द्रष्टामात्र होनेके कारण तत्त्व नहीं है--तत्त्वोंसे सर्वथा भिन्न ही है। इस प्रकार मनीषी पुरुष (प्रकृतिके चौबीस तत्त्वोंके साथ) जीवात्माको भी एक तत्त्व मानकर कुल पचीस तत्त्वोंका प्रतिपादन करते हैं ।। न चैष तत्त्ववांस्तात निस्तत्त्वस्त्वेष बुद्धिमान्‌ एष मुज्चति तच््व॑ हि क्षिप्रं बुद्धस्य लक्षणम्‌,तात! यह जीवात्मा वास्तवमें तत्त्वोंसे अतीत है, अतः तद्गूप नहीं होता है; अपितु ज्ञानवान्‌ होनेके कारण ब्रह्मज्ञानका उदय होनेपर यह शीघ्र ही प्राकृत तत्त्वोंका त्याग कर देता है और उसमें नित्य शुद्ध-बुद्ध ब्रह्मके लक्षण प्रकट हो जाते हैं

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੇ, ਇਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੱਤ੍ਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਤੱਤ੍ਵ-ਰਹਿਤ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੈ; ਇਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਕਸ਼ੀ-ਸਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੈ। ਇਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੱਤ੍ਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਜਾਗ੍ਰਤ ਪੁਰਖ ਦਾ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦੇ ਉਦਯ ਨਾਲ ਨਿਤ੍ਯ ਸ਼ੁੱਧ-ਬੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 16

षड्विंशो5हमिति प्राज्ञो गृहमाणो5जरामर: । केवलेन बलेनैव समतां यात्यसंशयम्‌,“मैं पचीस तत्त्वोंसे भिन्न छब्बीसवाँ परमात्मा हूँ। नित्य ज्ञानसम्पन्न और जाननेके योग्य अजर-अमरस्वरूप हूँ,” इस प्रकार विचार करते-करते जीवात्मा केवल विवेक-बलसे ही ब्रह्मभावको प्राप्त हो जाता है, इसमें संशय नहीं है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੈਂ ਪੱਚੀ ਤੱਤ੍ਵਾਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਛੱਬੀਵਾਂ, ਅਜਰ-ਅਮਰ ਆਤਮਾ ਹਾਂ; ਨਿਤ੍ਯ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਜਾਣਨਯੋਗ ਹਾਂ”—ਇਸ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਕੇਵਲ ਵਿਵੇਕ-ਬਲ ਨਾਲ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਭਾਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 17

षड्विंशेन प्रबुद्धेन बुध्यमानो>प्यबुद्धिमान्‌ । एतन्नानात्वमित्युक्त सांख्यश्रुतिनिदर्शनात्‌,जीव छब्बीसवें तत्त्व ज्ञानस्वरूप परमात्माके प्रकाशसे ही जडवर्गको जानता है; परंतु उसे जानकर भी परमात्माको न जाननेके कारण वह अज्ञानी ही रह जाता है। यह अज्ञान ही जीवके नानात्वरूप बन्धनका कारण बताया जाता है। जैसा कि सांख्यशास्त्र और श्रुतियोंद्वारा दिग्दर्शन कराया गया है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤ (ਪਰਮਾਤਮਾ-ਪ੍ਰਕਾਸ਼) ਨਾਲ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵ ਜੜ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਭੀ ਅਗਿਆਨੀ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਖੇਤਰ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਹੀ ਅਗਿਆਨ ਜੀਵ ਦੇ ਨਾਨਾਤ੍ਵ-ਰੂਪ ਬੰਧਨ ਦਾ ਕਾਰਣ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 18

चेतनेन समेतस्य पञ्चविंशतिकस्य ह । एकत्वं वै भवत्यस्य यदा बुद्धा न बुध्यते,जब जीवात्मा बुद्धिके द्वारा जडवर्गको अपना नहीं समझता अर्थात्‌ उससे सम्बन्ध नहीं जोड़ता, तब नित्य चेतन परमात्मासे संयुक्त हुए उस जीवात्माकी परमात्माके साथ एकता हो जाती है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਪੱਚੀ ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਗਿਆ ਜੀਵ, ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ‘ਜਾਣਨਾ’ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਜੜ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ‘ਮੈਂ’ ਜਾਂ ‘ਮੇਰਾ’ ਮੰਨ ਕੇ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਂਦਾ—ਤਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 19

बुध्यमानो5प्रबुद्धेन समतां याति मैथिल । सड्रधर्मा भवत्येष नि:सज़्भात्मा नराधिप,मिथिलानरेश! जबतक जीवात्मा जडवर्गको अपना समझता है, तबतक उस जडवर्गकी ही समताको वह प्राप्त होता है। यद्यपि वह स्वरूपसे असंग है तो भी प्रकृतिके सम्पर्कसे आसक्तिरूप धर्मवाला हो जाता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਮੈਥਿਲ! ਜਦ ਤੱਕ ਜੀਵ ਅਪ੍ਰਬੁੱਧ ਜੜ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸੇ ਜੜ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਅਸੰਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਨਾਲ ਉਹ ਛੇ ਧਰਮਾਂ (ਆਸਕਤੀ ਆਦਿ) ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ।

Verse 20

निःसड्भरात्मानमासाद्य षड्विंशकमजं विभुम्‌ | विभुस्त्यजति चाव्यक्तं यदा त्वेतद्‌ विबुद्धाते

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਛੇ ਭਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਜ ਅਤੇ ਵਿਭੂ—ਉਸ ਛੱਬੀਵੇਂ ਤੱਤ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਵਿਭੂ ਆਤਮਾ ਅਵ੍ਯਕਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ) ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

एष हाप्रतिबुद्धश्च बुध्यमानश्न॒ तेडनघ,निष्पाप नरेश! इस प्रकार मैंने तुमसे अप्रतिबुद्ध (क्षर), बुध्यमान (अक्षर जीवात्मा) और बुद्ध (ज्ञानस्वरूप परमात्मा)--इन तीनोंका श्रुतिके निर्देशके अनुसार यथार्थरूपसे प्रतिपादन किया है। शास्त्रीय दृष्टिके अनुसार जीवात्माके नानात्व और एकत्वको इसी तरह समझना चाहिये

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਨਰੇਸ਼! ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਮਝਾਏ ਹਨ—ਅਪ੍ਰਤਿਬੁੱਧ (ਖ਼ਸ਼ਰ), ਬੁੱਧ੍ਯਮਾਨ (ਅਖ਼ਸ਼ਰ ਜੀਵਾਤਮਾ) ਅਤੇ ਬੁੱਧ (ਗਿਆਨ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ)। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਜੀਵ ਦਾ ਨਾਨਾਤ੍ਵ ਅਤੇ ਏਕਤ੍ਵ ਇਉਂ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

प्रोक्तो बुद्धश्न तत््वेन यथाश्रुतिनिदर्शनात्‌ । नानात्वैकत्वमेतावद्‌ द्रष्टव्यं शास्त्रदर्शनात्‌,निष्पाप नरेश! इस प्रकार मैंने तुमसे अप्रतिबुद्ध (क्षर), बुध्यमान (अक्षर जीवात्मा) और बुद्ध (ज्ञानस्वरूप परमात्मा)--इन तीनोंका श्रुतिके निर्देशके अनुसार यथार्थरूपसे प्रतिपादन किया है। शास्त्रीय दृष्टिके अनुसार जीवात्माके नानात्व और एकत्वको इसी तरह समझना चाहिये

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ‘ਬੁੱਧ’ ਦਾ ਤੱਤ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਤਨਾ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦੀ ਨਾਨਾਤਾ ਵੀ ਅਤੇ ਏਕਤਾ ਵੀ—ਦੋਵੇਂ ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹਨ। ਹੇ ਨਿਸ਼ਪਾਪ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤਵ ਅਤੇ ਏਕਤਵ ਦਾ ਸਮਨਵਯ ਕਰ।

Verse 23

मशकोदुम्बरे यद्वदन्यत्वं तद्धदेतयो: । मत्स्योदके यथा तद्वदन्यत्वमुपलभ्यते,जैसे गूलर और उसके कीड़े एक साथ रहते हुए भी परस्पर भिन्न हैं, उसी प्रकार प्रकृति और पुरुषमें भी भिन्नता है। जैसे मछली और जल एक-दूसरेसे भिन्न हैं, उसी प्रकार प्रकृति और पुरुषमें भी भेद उपलब्ध होता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਉਦੁੰਬਰ (ਗੂਲਰ) ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਕੀੜਾ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨੇੜਤਾ ਜਾਂ ਸਹ-ਅਸਤਿਤਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 24

एवमेवावगन्तव्यं नानात्वैकत्वमेतयो: । एतद्धि मोक्ष इत्युक्तमव्यक्तज्ञानसंहितम्‌

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਨਾਨਾਤਾ ਅਤੇ ਏਕਤਾ—ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਇਹੀ ਬੋਧ ‘ਮੋਖ਼ਸ਼’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 25

इसी प्रकार प्रकृति और पुरुषकी एकता और अनेकताको समझना चाहिये। अव्यक्त प्रकृतिका पुरुषसे जो नित्य भेद है, उसके यथार्थज्ञानसे पुरुष उसके बन्धनसे मुक्त हो जाता है। इसीको मोक्ष कहा गया है ।। पज्चविंशतिकस्यास्य यो<यं देहेषु वर्तते । एष मोक्षयितव्येति प्राहुरव्यक्तगोचरात्‌,इस शरीरमें जो पचीसवाँ तत्त्व अन्तर्यामी पुरुष विद्यमान है, उसे अव्यक्तके कार्यभूत महत्तत्त्वादिके बन्धनसे मुक्त करना आवश्यक है, ऐसा विद्वान्‌ पुरुष कहते हैं

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਤ੍ਯ ਵੱਖਰੀ ਹੈ, ਤਦ ਪੁਰੁਸ਼ ਉਸ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਨੂੰ ਮੋਖ਼ਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੇਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਪਚੀਸਵਾਂ ਤੱਤ, ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪੁਰੁਸ਼, ਅਵ੍ਯਕਤ ਦੇ ਕਾਰ੍ਯਰੂਪ ਮਹੱਤੱਤਵ ਆਦਿ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 26

सोथयमेवं विमुच्येत नान्यथेति विनिश्चय: । परेण परधर्मा च भवत्येष समेत्य वै

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮੇਰਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹੀ ਮਾਰਗ ਪਰਮ ਧਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

वह यह जीवात्मा पूर्वोक्त प्रकारसे ही मुक्त हो सकता है, अन्यथा नहीं। यही विद्वानोंका निश्चय है। यह दूसरेसे मिलकर उसीका समानधर्मी हो जाता है ।। विशुद्धधर्मा शुद्धेन बुद्धेन च स बुद्धिमान । विमुक्तधर्मा मुक्तेन समेत्य पुरुषर्षभ

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਜੀਵਾਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰਥਾਂ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸੰਗ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਮੁਕਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਹ ਮੁਕਤ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

पुरुषप्रवर! जीवात्मा शुद्ध पुरुषका संग करके विशुद्ध धर्मवाला होता है। किसी ज्ञानी या बुद्धिमानका संग करनेसे बुद्धिमान्‌ होता है। किसी मुक्तसे मिलनेपर उसमें मुक्तके-से ही धर्म या लक्षण प्रकट होते हैं ।। वियोगधर्मिणा चैव विमुक्तात्मा भवत्यथ । विमोक्षिणा विमोक्षश्न समेत्येह तथा भवेत्‌

ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਪ੍ਰਵਰ! ਸ਼ੁੱਧ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਦਾ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਵਿਵੇਕੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮੁਕਤੀ ਵਰਗੇ ਗੁਣ-ਲੱਛਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਰਾਗ੍ਯ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਵਿਮੁਕਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਮੋਖਸ਼ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

जिसका प्रकृतिसे सम्बन्ध हट गया है, ऐसे पुरुषसे मिलनेपर वह विमुक्तात्मा होता है। जो मोक्षधर्मसे युक्त है, उसका साथ करनेसे जीवको मोक्ष प्राप्त होता है ।। शुचिकर्मा शुचिश्वैव भवत्यमितदीप्तिमान्‌ । विमलात्मा च भवति समेत्य विमलात्मना,जिसके आचार-विचार शुद्ध हैं, उससे मिलनेपर वह पवित्रकर्मा एवं पवित्र होता है। जिसका अन्तःकरण निर्मल है, उसके सम्पर्कमें जानेपर वह भी निर्मलात्मा और अमिततेजस्वी होता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਪੁਰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਜੀਵਾਤਮਾ ਵਿਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਮੋਖਸ਼-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਦੇਹਧਾਰੀ ਮੋਖਸ਼ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਚਿਕਰਮਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿ-ਸੁਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਅਪਰਿਮਿਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਹ ਵੀ ਵਿਮਲਾਤਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 30

केवलात्मा तथा चैव केवलेन समेत्य वै | स्वतन्त्रश्न स्वतन्त्रेण स्वतन्त्रत्वमवाप्तुते,अद्वितीय परमात्मासे सम्बन्ध स्थापित करके वह तद्रूपताको प्राप्त हो जाता है अर्थात्‌ अद्वितीय परमात्माको प्राप्त हो जाता है। स्वतन्त्र परमेश्वरसे सम्बन्ध रखनेके कारण वह वास्तवमें स्वतन्त्र होकर वास्तविक स्वतन्त्रता प्राप्त कर लेता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਪਰਮ ਸੁਤੰਤਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਉਸੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਤਦਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੀ ਆਜ਼ਾਦੀ (ਮੁਕਤੀ) ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

एतावदेतत्‌ कथितं मया ते तथ्यं महाराज यथार्थतत्त्वम्‌ । अमत्सरत्वं परिगृहा[ चार्थ सनातन ब्रह्म विशुद्धमाद्यम्‌,महाराज! मैंने ईर्ष्या-द्रेषसे रहित भावको स्वीकार करके और तुम्हारे प्रयोजनको समझकर तुमसे प्रेमपूर्वक इस शुद्ध सनातन एवं सबके आदिभूत सत्यस्वरूप ब्रह्मके यथार्थ तत्त्वका इस रूपमें वर्णन किया है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਇਤਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਸੱਚ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਤੱਤ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਈਰਖਾ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਨਾਤਨ, ਸਭ ਦਾ ਆਦਿ-ਮੂਲ ਬ੍ਰਹਮ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 32

नावेदनिष्ठस्थ जनस्य राजन्‌ प्रदेयमेतत्‌ परमं त्वया भवेत्‌ | विधित्समानाय विबोधकारण प्रबोधहेतो: प्रणतस्य शासनम्‌,राजन! जो मनुष्य वेदमें श्रद्धा रखनेवाला न हो, उसे इस उत्तम ज्ञानका उपदेश तुम्हें नहीं करना चाहिये। जिसे बोधके लिये अधिक प्यास हो तथा जो जिज्ञासुभावसे शरणमें आया हो, वही इस उपदेशको सुननेका अधिकारी है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਠਿਤ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਪਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੂੰ ਨਾ ਦੇਵੀਂ। ਜੋ ਬੋਧ ਲਈ ਤਰਸਦਾ ਹੈ, ਸਮਝ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹੈ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਬੋਧ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 33

न देयमेतच्च तथानृतात्मने शठाय क्लीबाय न जिद्दाबुद्धये । न पण्डितज्ञानपरोपतापिने देयं तु देयं च निबोध यादृशे,असत्यवादी, शठ, नीच, कपटी, अपनेको पण्डित माननेवाले और दूसरेको कष्ट पहुँचानेवाले मनुष्यको भी इसका उपदेश नहीं देना चाहिये। कैसे पुरुषको इस ज्ञानका उपदेश देना और अवश्य देना चाहिये--यह भी सुन लो

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸੁਭਾਉ ਝੂਠਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਛਲੀਆ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉਲਟੀ ਹੋਵੇ—ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ-ਜਾਣਕਾਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਯੋਗ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਹੁਣ ਸੁਣ।

Verse 34

श्रद्धान्वितायाथ गुणान्विताय परापवादाद्‌ विरताय नित्यम्‌ | विशुद्धयोगाय बुधाय नित्यं क्रियावते च क्षमिणे हिताय

ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਤੇ ਗੁਣਵਾਨ, ਸਦਾ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਖਿਮਾ-ਸ਼ੀਲ ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਤਤਪਰ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 35

विविक्तशीलाय विधिप्रियाय विवादहीनाय बहुश्रुताय । विजानते चैव न चाहिततक्षमे दमे च शक्ताय शमे च देयम्‌

ਇਹ ਦਾਨ/ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਇਕਾਂਤਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਸੰਯਮੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਵਿਧੀ-ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਜਾਣੇ, ਜੋ ਵਿਵਾਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤ ਹੋਵੇ; ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਅਨੁਚਿਤ ਨੂੰ ਸਹਿੰਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਦਮ ਤੇ ਮਨ-ਸ਼ਮ—ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ।

Verse 36

श्रद्धालु, गुणवान्‌, परनिन्दासे सदा दूर रहनेवाले, विशुद्ध योगी, विद्वान, सदा शास्त्रोक्त कर्म करनेवाले, क्षमाशील, सबके हितैषी, एकान्तवासी, शास्त्रविधिका आदर करनेवाले, विवादहीन, बहुज्ञ, विज्ञ किसीका अहित न करनेवाले तथा इन्द्रियसंयम एवं मनोनिग्रहमें समर्थ पुरुषको ही इस ज्ञानका उपदेश देना चाहिये ।। एतैर्गुणैहीनतमे न देय- मेतत्‌ परं ब्रह्म विशुद्धमाहु: । न श्रेयसा योक्ष्यति तादुशे कृतं धर्मप्रवक्तारमपात्रदानात्‌,जो इन सदगुणोंसे अत्यन्त हीन हो, उसे इसका उपदेश नहीं देना चाहिये। यह ज्ञान विशुद्ध परब्रह्मस्वरूप बताया गया है। वैसे गुणहीन पुरुषको दिया हुआ यह ज्ञान उसके लिये कल्याणकारी नहीं होगा तथा कुपात्रको उपदेश देनेसे वह वक्ताका भी कल्याण नहीं करेगा

ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਗੁਣਵਾਨ, ਸਦਾ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ, ਖਿਮਾ-ਸ਼ੀਲ, ਸਭ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਵਾਦਹੀਨ, ਬਹੁਜਾਣੂ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਹਿਤ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ ਤੇ ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਕੂਪਾਤਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਵੀ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 37

पृथ्वीमिमां यद्यपि रत्नपूर्णा दद्यान्न देयं त्विदमव्रताय । जितेन्द्रियायैतदसंशयं ते भवेत्‌ प्रदेयं परम नरेन्द्र,नरेन्द्र! जिसने व्रत और नियमोंका पालन न किया हो, वह यदि रत्नोंसे भरी हुई इस सारी पृथ्वीका राज्य दे तो भी उसे इस ज्ञानका उपदेश नहीं देना चाहिये। परंतु जितेन्द्रिय पुरुषको निस्संदेह इस परम उत्तम ज्ञानका उपदेश देना तुझे उचित है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਕੋਈ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਵਰਤਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਜਿਤੇਂਦ੍ਰੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ, ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਹ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਦੇਣਾ ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਹੈ।

Verse 38

कराल मा ते भयमस्तु किज्चि- देतच्छुतं ब्रह्म परं त्वयाद्य । यथादवदुक्त परम पवित्र विशोकमत्यन्तमनादिमध्यम्‌,कराल! तुमने मुझसे आज परब्रह्मका ज्ञान सुना है; अतः तुम्हारे मनमें तनिक भी भय नहीं होना चाहिये। वह परब्रह्म परम पवित्र, शोकरहित, आदि, मध्य और अनन्‍्तसे शून्य, जन्म-मृत्युसे बचानेवाला, निरामय, निर्भय तथा कल्याणमय है। राजन्‌! उसका मैंने यथावत्‌रूपसे प्रतिपादन किया है। वही सम्पूर्ण ज्ञानोंका तात््विक अर्थ है। ऐसा जानकर उसका ज्ञान प्राप्त करके आज मोहका परित्याग कर दो

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਰਾਲ, ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਡਰ ਨਾ ਰਹੇ। ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ—ਉਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਮੱਧ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 39

अगाधजन्मामरणं च राजन्‌ निरामयं वीतभयं शिवं च । समीक्ष्य मोहं त्यज वाद्य सर्व- ज्ञानस्य तत्त्वार्थमिदं विदित्वा,कराल! तुमने मुझसे आज परब्रह्मका ज्ञान सुना है; अतः तुम्हारे मनमें तनिक भी भय नहीं होना चाहिये। वह परब्रह्म परम पवित्र, शोकरहित, आदि, मध्य और अनन्‍्तसे शून्य, जन्म-मृत्युसे बचानेवाला, निरामय, निर्भय तथा कल्याणमय है। राजन्‌! उसका मैंने यथावत्‌रूपसे प्रतिपादन किया है। वही सम्पूर्ण ज्ञानोंका तात््विक अर्थ है। ऐसा जानकर उसका ज्ञान प्राप्त करके आज मोहका परित्याग कर दो

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ—ਜੋ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਭੇਦ ਵਿੱਚ ਅਥਾਹ, ਨਿਰਾਮਯ, ਨਿਰਭੈ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ ਹੈ—ਅੱਜ ਹੀ ਮੋਹ ਤਿਆਗ ਦੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਦਾ ਅੰਤਰਤੱਤ ਹੈ।

Verse 40

अवाप्तमेतद्धि मया सनातना- द्विरण्यगर्भाद्‌ गदतो नराधिप । प्रसाद्य यत्नेन तमुग्रचेतसं सनातन ब्रह्म यथाद्य वै त्वया,नरेश्वरर जिस प्रकार आज तुमने मुझसे सनातन ब्रह्मका ज्ञान प्राप्त किया है; इसी प्रकार मैंने भी हिरण्यगर्भ नामसे प्रसिद्ध सनातन उग्रचेता ब्रह्माजीके मुखसे, उन्हें बड़े यत्नसे प्रसन्न करके इसे प्राप्त किया था

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਤੋਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਚਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਉਗ੍ਰਚਿੱਤ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਲੱਭਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 41

पृष्टस्त्वया चास्मि यथा नरेन्द्र यथा मयेदं त्वयि चोक्तमद्य । तथावापंतं ब्रह्मणो मे नरेन्द्र महाज्ञानं मोक्षविदां परायणम्‌,नरेन्द्र! जैसे तुमने मुझसे पूछा है और जैसे मैंने तुम्हारे प्रति आज इस ज्ञानका उपदेश किया है, उसी प्रकार मैंने भी ब्रह्माजीसे प्रश्न करके उनके मुखसे इस महान्‌ ज्ञानको प्राप्त किया है। यह मोक्ष ज्ञानियोंका परम आश्रय है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰੇਂਦ੍ਰ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਦੱਸਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 42

भीष्म उवाच एतदुक्तं परं ब्रह्म यस्मान्नावर्तते पुनः । पज्चविंशो महाराज परमर्षिनिदर्शनात्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਪਰਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਹੈ।

Verse 43

भीष्मजी कहते हैं--महाराज! महर्षि वसिष्ठके बताये अनुसार यह परब्रह्मका स्वरूप मैंने तुम्हें बताया है, जिसे पाकर जीवात्मा फिर इस संसारमें नहीं लौटता ।। पुनरावत्तिमाप्रोति परं ज्ञानमवाप्य च | नावबुध्यति तत्त्वेन बुध्यमानो$डजरामरम्‌,जो इस उत्तम ज्ञानको गुरुके मुखसे पाकर भी भलीभाँति समझता नहीं है, वह पुनरावृत्ति (बारंबार आवागमन) को प्राप्त होता है और जो इसे तत्त्वतः समझ लेता है, वह जरा-मृत्युसे रहित परब्रह्म परमात्माको प्राप्त होता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਜੀਵਾਤਮਾ ਫਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ। ਜੋ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਤੱਤਵਤಃ ਬੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਵਾਗਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਰਾ-ਮੌਤ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 44

एततन्नि:श्रेयसकरं ज्ञानं ते परमं मया । कथित तत्त्वतस्तात श्रुत्वा देवर्षितो नूप,तात! नरेश्वर! यह परम कल्याणकारी उत्तम ज्ञान मैंने देवर्षि नारदजीके मुँहसे सुना था। जिसे यथार्थरूपसे तुम्हें भी बताया है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ! ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਇਹ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਉੱਤਮ ਗਿਆਨ ਮੈਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ; ਉਹੀ ਤੱਤਵਤಃ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 45

हिरण्यगर्भादृषिणा वसिष्ठेन महात्मना । वसिष्ठादृषिशार्दूलान्नारदो5वाप्तवानिदम्‌,ब्रह्माजीसे महात्मा वसिष्ठ मुनिने यह ज्ञान प्राप्त किया था। मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठसे यह नारदजीको उपलब्ध हुआ और नारदजीसे मुझे यह सनातन ब्रह्मका उपदेश प्राप्त हुआ है। कौरवनरेश! यह ज्ञान परमपद है। इसे सुनकर अब तुम शोकका त्याग कर दो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਿਰਣ੍ਯਗਰਭ ਤੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਇਹ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਰਿਸ਼ਿਸਾਰਦੂਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਤੋਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੀ ਪਰੰਪਰਾ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ-ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਰਵ-ਨਰੇਸ਼! ਇਹ ਗਿਆਨ ਪਰਮ ਪਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਹੁਣ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਦੇ।

Verse 46

नारदाद्‌ विदितं महामेतद्‌ ब्रह्म सनातनम्‌ | मा शुच: कौरवेन्द्र त्वं श्रुव्वैतत्‌ परमं पदम्‌,ब्रह्माजीसे महात्मा वसिष्ठ मुनिने यह ज्ञान प्राप्त किया था। मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठसे यह नारदजीको उपलब्ध हुआ और नारदजीसे मुझे यह सनातन ब्रह्मका उपदेश प्राप्त हुआ है। कौरवनरेश! यह ज्ञान परमपद है। इसे सुनकर अब तुम शोकका त्याग कर दो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਸਨਾਤਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਰਵੇਂਦਰ! ਸ਼ੋਕ ਨਾ ਕਰ; ਇਸ ਪਰਮ ਪਦ ਵਾਲੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ।

Verse 47

येन क्षराक्षरे वित्ते भयं तस्य न विद्यते । विद्यते तु भयं तस्य यो नैतदू वेत्ति पार्थिव,पृथ्वीनाथ! जिसने क्षर और अक्षरके तत्त्वको जान लिया है, उसमें किसी प्रकारका भी भय नहीं होता। जो इसे नहीं जानता, उसीमें भय रहता है

ਜਿਸ ਨੇ ਖ਼ਸ਼ਰ ਅਤੇ ਅਖ਼ਸ਼ਰ—ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ—ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਨਾਥ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਡਰ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

अविज्ञानाच्च मूढात्मा पुन: पुनरुपाद्रवत्‌ । प्रेत्य जातिसहस्राणि मरणान्तान्युपाश्ुते,मूर्ख मनुष्य इस तत्त्वको न जाननेके कारण बारंबार संसारमें आता है और हजारों योनियोंमें जन्म-मरणके कष्टका अनुभव करता है

ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੋਹਿਆ ਹੋਇਆ ਜੀਵ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 49

देवलोकं तथा तिर्यड्मनुष्यमपि चाश्रुते । यदि शुध्यति कालेन तस्मादज्ञानसागरात्‌,(उत्तीर्णोउस्मादगाधात्‌ स परमाप्रोति शो भनम्‌ ।) वह देव, मनुष्य और पशु-पक्षी आदिकी योनिमें भटकता रहता है। यदि कभी समयके अनुसार शुद्ध हो गया तो उस अगाध अज्ञानसमुद्रसे पार होकर परम कल्याणका भागी होता है

ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ, ਤਿਰਯਕ (ਪਸ਼ੂ-ਪੰਛੀ ਆਦਿ) ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਅਥਾਹ ਅਗਿਆਨ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਕੇ ਪਰਮ ਕਲਿਆਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

अज्ञानसागरो घोरो हाव्यक्तोड्गाध उच्यते । अहन्यहनि मज्जन्ति यत्र भूतानि भारत,भरतनन्दन! अज्ञानरूपी समुद्र अव्यक्त, अगाध और भयंकर बताया जाता है। इसमें असंख्य प्राणी प्रतिदिन गोते खाते रहते हैं

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਅਗਿਆਨ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਭਿਆਨਕ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਅਥਾਹ—ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਜੀਵ ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਡੁੱਬਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 51

यस्मादगाधादव्यक्तादुत्तीर्णस्त्वं सनातनात्‌ । तस्मात्‌ त्वं विरजाश्वैव वितमस्कश्न पार्थिव,राजन! तुम मेरा उपदेश पाकर इस अव्यक्त, अगाध एवं प्रवाहरूपमें सदा रहनेवाले भवसागरसे पार हो गये हो, इसलिये अब तुम रजोगुण और तमोगुणसे भी रहित हो गये हो

ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ ਰਾਜਨ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਉਸ ਸਨਾਤਨ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਅਤੇ ਅਥਾਹ (ਭਵ)ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਜੋਗੁਣ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਤੋਂ ਵੀ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ।

Verse 96

तदा प्रकृतिमानेष भवत्यव्यक्तलोचन: । चौबीसवीं अव्यक्त प्रकृति न तो अद्वितीय ब्रह्मको देख पाती है और न पचीसतवें तत्त्वरूप जीवात्माको। जब जीवात्मा अव्यक्त ब्रह्मकी ओर दृष्टि रखकर अपनेको प्रकृतिसे भिन्न मानता है, तब यह प्रकृतिका अधिपति हो जाता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹ ਜੀਵ, ਜਿਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਵ੍ਯਕਤ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਚੌਵੀਹਵਾਂ ਤੱਤ—ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ—ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ; ਪੱਚੀਹਵਾਂ ਤੱਤ—ਤੱਤ੍ਵ-ਰੂਪ ਜੀਵਾਤਮਾ—ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਅਦ੍ਵੈਤ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਅਵ੍ਯਕਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵੱਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਟਿਕਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਸੇਵਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ—ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 203

चतुर्विशमसारं च षड्विंशस्य प्रबोधनात्‌ । छब्बीसवाँ तत्त्व परमात्मा अजन्मा, सर्वव्यापी और संगदोषसे रहित है। उसकी शरण लेकर जब जीवात्मा उसके स्वरूपका साक्षात्कार कर लेता है, तब परमात्म-ज्ञानके प्रभावसे स्वयं भी सर्वव्यापी हो जाता है तथा चौबीस तत्त्वोंसे युक्त प्रकृतिको असार समझकर त्याग देता है

ਵਸਿਸ਼ਠ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਛੱਬੀਹਵੇਂ ਤੱਤ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਸਾਰ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਛੱਬੀਹਵਾਂ ਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ—ਅਜਨਮਾ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸੰਗ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਉਸ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਰਮਾਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਵੀ (ਮਾਨੋ) ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਸਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 307

इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें वसिष्ठकरालजनकसंवादविषयक तीन सौ सातवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ-ਕਰਾਲ-ਜਨਕ ਸੰਵਾਦਵਿਸ਼ਯਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸੱਤਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 308

इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि वसिष्ठकरालजनकसंवादसमाप्तौ अष्टाधिकत्रिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें वायिष्ठ-करालजनक-संवादकी समाप्तिविषयक तीन सौ आठवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ-ਕਰਾਲ-ਜਨਕ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।