Mahabharata — Shanti Parva, Shloka 36
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
श्रद्धालु, गुणवान्, परनिन्दासे सदा दूर रहनेवाले, विशुद्ध योगी, विद्वान, सदा शास्त्रोक्त कर्म करनेवाले, क्षमाशील, सबके हितैषी, एकान्तवासी, शास्त्रविधिका आदर करनेवाले, विवादहीन, बहुज्ञ, विज्ञ किसीका अहित न करनेवाले तथा इन्द्रियसंयम एवं मनोनिग्रहमें समर्थ पुरुषको ही इस ज्ञानका उपदेश देना चाहिये ।।
Vasiṣṭha uvāca: śraddhāluḥ guṇavān paranindāyāḥ sadā dūraḥ viśuddha-yogī vidvān sadā śāstroktakarma-kārī kṣamāśīlaḥ sarva-hitaiṣī ekāntavāsī śāstra-vidhi-ādara-kārī vivādahīnaḥ bahujñaḥ vijñaḥ kasyacid ahitaṃ na karoti yaḥ tathā indriya-saṃyama-mano-nigrahe samarthaḥ puruṣaḥ tasmai eva asya jñānasya upadeśaḥ kartavyaḥ. etair guṇair hīnatame na deyam etat paraṃ brahma viśuddham āhuḥ; na śreyasā yokṣyati tādṛśe kṛtaṃ dharma-pravaktāram apātra-dānāt.
ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸੇ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂ, ਗੁਣਵਾਨ, ਸਦਾ ਪਰ-ਨਿੰਦਾ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਸ਼ੁੱਧ ਯੋਗੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰਤ, ਖਿਮਾ-ਸ਼ੀਲ, ਸਭ ਦਾ ਹਿਤੈਸ਼ੀ, ਇਕਾਂਤਵਾਸੀ, ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਵਾਦਹੀਨ, ਬਹੁਜਾਣੂ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ, ਕਿਸੇ ਦਾ ਅਹਿਤ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ ਤੇ ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਦਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਹੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਵਿਸ਼ੁੱਧ ਪਰਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਪਾਤਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਯ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਅਤੇ ਕੂਪਾਤਰ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਦਾ ਵੀ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Brahman-knowledge (brahma-vidyā) is to be taught only to a qualified student—one who is faithful, virtuous, non-slanderous, disciplined, non-contentious, harmless, and capable of sense-restraint and mind-control. Teaching it to an unfit person neither benefits the recipient nor the teacher.
Vasiṣṭha is laying down ethical and pedagogical criteria for transmitting a highest teaching: the instructor must discern the student’s character and discipline, because misdirected instruction (like giving to an unworthy recipient) undermines the intended spiritual welfare.