Shloka 3
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
अजसं त्विह क्रीडार्थ विकरोति जनाधिप । अव्यक्तबोधनाच्चैव बुध्यमानं वदन्त्यपि
ajasaṃ tv iha krīḍārthaṃ vikaroti janādhipa | avyaktabodhanāc caiva budhyamānaṃ vadanty api ||
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਾਧਿਪ! ਇੱਥੇ ਜੀਵ ਲੀਲਾ ਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਕਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਬੋਧ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਬੁਧ੍ਯਮਾਨ’—ਜਾਣਨ ਵੱਲ ਜਾਗਦਾ—ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
The verse frames embodied change (vikāra) as a natural, almost playful movement of the jīva within worldly existence, while emphasizing that the jīva is distinguished by cognition—its capacity to apprehend the Unmanifest (avyakta/prakṛti). Hence sages call it ‘budhyamāna’, the self that is actively awakening/knowing.
Vasiṣṭha is instructing a ruler, explaining the nature of the living self in relation to prakṛti: why the jīva appears to transform in the world and how its defining mark is awareness, especially of the subtle, unmanifest ground of experience.