Shloka 203
जनक–सुलभा संवादः
Janaka–Sulabhā Dialogue on Mokṣa and Non-attachment
चतुर्विशमसारं च षड्विंशस्य प्रबोधनात् । छब्बीसवाँ तत्त्व परमात्मा अजन्मा
caturviśam asāraṃ ca ṣaḍviṃśasya prabodhanāt |
ਵਸਿਸ਼ਠ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਛੱਬੀਹਵੇਂ ਤੱਤ ਦੀ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਸਾਰ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ। ਛੱਬੀਹਵਾਂ ਤੱਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ—ਅਜਨਮਾ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਅਤੇ ਸੰਗ-ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਜਦੋਂ ਜੀਵਾਤਮਾ ਉਸ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪਰਮਾਤਮ-ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪ ਵੀ (ਮਾਨੋ) ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚੌਵੀ ਤੱਤਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਅਸਾਰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲੋਂ ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
वसिष्ठ उवाच
Educational Q&A
Realization of the twenty-sixth principle (Paramātman)—unborn, all-pervading, and free from the taint of association—dissolves the sense of limitation in the individual self. With the rise of supreme knowledge, one ceases to treat the twenty-four evolutes of Prakṛti as ultimately real or worthy of attachment, and thus turns toward liberation through dispassion and insight.
Vasiṣṭha is instructing on metaphysical discernment: distinguishing Prakṛti’s twenty-four principles from the transcendent Supreme Self. The passage frames liberation as taking refuge in the Supreme, attaining direct realization, and thereby abandoning identification with the insubstantial constituents of nature.