Adhyaya 61
Duryodhana-śibira-praveśaḥ — The Pāṇḍavas Enter the Kaurava Camp; The Burning of Arjuna’s Chariot
Upa-parva: Vijaya-anuśaṅga (Aftermath of Victory and Camp-Entry Episode)
Sañjaya reports that the Pāṇḍavas and allied warriors return from the field toward encampment, accompanied by leading archers such as Yuyutsu and Sātyaki, with Dhṛṣṭadyumna, Śikhaṇḍin, and the Draupadeyas proceeding to their respective quarters. The victors enter Duryodhana’s camp, now emptied of its former splendor and described through similes of a city without festival and a lake bereft of its great beings—an image of depleted sovereignty. Survivors and attendants, marked by austerity and mourning, approach with folded hands. Upon arrival, Kṛṣṇa addresses Arjuna: he instructs him to set down the Gāṇḍīva and inexhaustible quivers and to dismount first. After Arjuna complies, Kṛṣṇa dismounts; immediately thereafter the divine banner’s emblem (the celestial monkey) withdraws, and Arjuna’s chariot—previously burned by numerous celestial weapons, including Brahmāstra-energy deployed by Droṇa and Karṇa—finally ignites and collapses into ash. Arjuna, astonished, asks Kṛṣṇa for an explanation. Kṛṣṇa states that the chariot had already been destroyed by weapon-fire but was held together in battle by Kṛṣṇa’s sustaining presence; once released, it disintegrates. Kṛṣṇa embraces and congratulates Yudhiṣṭhira, affirming the achieved victory and urging prompt attention to post-conflict duties. Yudhiṣṭhira acknowledges Kṛṣṇa’s unique capacity to bear the Brahmāstra’s force and recalls Vyāsa’s maxim linking dharma, Kṛṣṇa, and victory. The Pāṇḍavas recover wealth and royal implements from the camp, then, for auspicious reasons and safety, encamp outside by the sacred river Amoghavatī. Finally, Kṛṣṇa departs swiftly toward Nāgasāhvaya (Hāstinapura) with Dāruka as charioteer, tasked to console Gāndhārī, bereaved of her sons.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को बताता है—भीमसेन ने गदा-युद्ध में दुर्योधन को वैसे ही गिरा दिया जैसे सिंह मदोन्मत्त वनगज को धराशायी कर दे। रणभूमि में एक क्षण को सन्नाटा और अगले ही क्षण उफनता हर्ष फैल जाता है। → पाण्डव-पक्ष (विशेषतः पांचाल और सृंजय) उल्लास में सिंहनाद करता है, पर उसी उल्लास के बीच दुर्योधन की चेतना-सी लौटती है। वह पीड़ा में तड़पते हुए भी कृष्ण की ओर तीखी दृष्टि करता है और वाणी के बाण चलाने लगता है—पुराने अपराधों की स्मृति (विष-प्रयोग, लाक्षागृह, द्यूतसभा में द्रौपदी का अपमान) युद्ध-समाप्ति के क्षण को भी नैतिक मुकदमे में बदल देती है। → अर्ध-उठे शरीर और कटे सर्प-पूँछ जैसी छटपटाहट के साथ दुर्योधन कृष्ण पर उग्र वचन-वर्षा करता है; वहीं भीम की विजय-ध्वनि के पीछे छिपा कठोर सत्य उभरता है—यह केवल शत्रु का पतन नहीं, वर्षों के अधर्म का प्रतिफल है। → दुर्योधन अपने पक्ष, अपने ‘अनुचित’ कर्मों और दूसरों के दोषों पर तर्क करता हुआ भी अंततः पराजय की वास्तविकता स्वीकारने की ओर बढ़ता है। उसके कथन पूर्ण होते ही दिव्य पुष्प-वर्षा होती है—रणभूमि में एक अलौकिक संकेत कि निर्णायक घड़ी आ चुकी है। → दुर्योधन की कटु वाणी और कृष्ण की ओर उठी चुनौती के बाद प्रश्न हवा में लटकता है—अब अंतिम निर्णय किसके ‘धर्म’ को मान्यता देगा: नियमों की शुष्कता या न्याय की अनिवार्यता?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके ८६३ “लोक मिलाकर कुल ५६३ श्लोक हैं।) फल रत () आज अत+- एकषेष्टितमो< ध्याय: पाण्डव-सैनिकोंद्वारा भीमकी स्तुति
ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਸੰਜਯ! ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਿਆਂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ?
Verse 2
संजय उवाच हतं दुर्योधन दृष्टवा भीमसेनेन संयुगे । सिंहेनेव महाराज मत्तं वनगजं यथा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮਹਾਰਾਜ! ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਮਸਤ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦੇਵੇ।
Verse 3
पज्चाला सृज्जयाश्वैव निहते कुरुनन्दने,कुरुनन्दन दुर्योधनके मारे जानेपर पांचाल और सूंजय तो अपने दुपट्टे उछालने और सिंहनाद करने लगे। हर्षमें भरे हुए इन पाण्डववीरोंका भार यह पृथ्वी सहन नहीं कर पाती थी
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਕੁਰੁਨੰਦਨ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਤੇ ਪਾਂਚਾਲ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਮੰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ; ਉਹ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ।
Verse 4
आविद्धयन्ुत्तरीयाणि सिंहनादांश्व नेदिरे नैतान् हर्षसमाविष्टानियं सेहे वसुन्धरा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਪਰਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਉਛਾਲਦੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਜਦੇ ਸਨ। ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵੀ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕੀ।
Verse 5
ध्नुंष्यन्ये व्याक्षिपन्त ज्याश्वाप्यन्ये तथाक्षिपन् दध्मुरन्ये महाशड्खानन्ये जषघ्नुश्न दुन्दुभीन् ५ ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਕਿਸੇ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਟੰਕਾਰਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਡੋਰੀ ਖਿੱਚ ਕੇ ਛੱਡੀ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ੰਖ ਫੂਕੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਨੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਨਗਾਰੇ ਵਜਾਏ।
Verse 6
चिक्रीडुश्व तथैवान्ये जहसुश्न॒ तवाहिता: । अन्र॒ुवंश्षासकृद् वीरा भीमसेनमिदं वच:,आपके बहुत-से शत्रु भाँति-भाँतिके खेल खेलने और हास-परिहास करने लगे। कितने ही वीर भीमसेनके पास जाकर इस प्रकार कहने लगे--
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਤਮਾਸ਼ੇ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਤਾਣੇ ਮਾਰ ਕੇ ਹੱਸਣ ਲੱਗੇ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਕੁਝ ਸੂਰਮੇ ਭੀਮਸੇਨ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ—
Verse 7
दुष्करं भवता कर्म रणेडद्य सुमहत् कृतम् कौरवेन्द्र रणे हत्वा गदयातिकृतश्रमम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅੱਜ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਦੁਰਲੱਭ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਸ਼੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਥੱਕੇ ਕੌਰਵ-ਰਾਜ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ ਤੂੰ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ।
Verse 8
इन्द्रेणेव हि वृत्रस्य वध॑ परमसंयुगे । त्वया कृतममन्यन्त शत्रोर्वधमिमं जना:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਰਮ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਇਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਧ ਹੈ—ਇਉਂ ਲੋਕ ਮੰਨਣ ਲੱਗੇ।
Verse 9
चरन्तं विविधान् मार्गान् मण्डलानि च सर्वशः । दुर्योधनमिमं शूरं को5न्यो हन्याद् वृकोदरात्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਨਾਨਾ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਅ-ਪੇਚ ਬਦਲਦਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚੱਕਰਦਾਰ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਇਹ ਸੂਰਮਾ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ (ਭੀਮ) ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ?
Verse 10
वैरस्य च गतः पार त्वमिहान्यै: सुदुर्गमम् । अशक्यमेतदन्येन सम्पादयितुमीदूशम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਤੂੰ ਵੈਰ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਇੱਥੇ ਤੂੰ ਉਹ ਕਰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਗਮ ਹੈ। ਐਸਾ ਕਾਰਨਾਮਾ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਪੂਰਾ ਹੋਣਾ ਅਸੰਭਵ ਸੀ।
Verse 11
“आप वैरके समुद्रसे पार हो गये, जहाँ पहुँचना दूसरे लोगोंके लिये अत्यन्त कठिन है। दूसरे किसीके लिये ऐसा पराक्रम कर दिखाना सर्वथा असम्भव है ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਤੂੰ ਵੈਰ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਕਿਨਾਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈਂ ਜਿੱਥੇ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਐਸਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਉਣਾ ਸਰਬਥਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ! ਮੱਤੇ ਗਜਰਾਜ ਵਾਂਗ ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਗਲੇ ਮੋਰਚੇ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਸਿਰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
Verse 12
सिंहेन महिषस्येव कृत्वा सड्भरमुत्तमम् | दुःशासनस्य रुधिरं दिष्ट्या पीतं त्वयानघ
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਭੈਂਸ ਉੱਤੇ ਝਪਟਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਤੂੰ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਤਾ ਹੈ।
Verse 13
“अनघ! जैसे सिंहने भैंसेका खून पी लिया हो, उसी प्रकार आपने महान् युद्ध ठानकर दुःशासनके रक्तका पान किया है, यह भी सौभाग्यकी ही बात है ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਜਿਵੇਂ ਸਿੰਘ ਭੈਂਸ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰ ਕੇ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਲਹੂ ਪੀਤਾ—ਇਹ ਵੀ ਸੌਭਾਗ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨਾਲ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ; ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਹर्ष ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
Verse 14
अमित्राणामधिष्ठानाद् वधाद् दुर्योधनस्य च । भीम दिष्टया पृथिव्यां ते प्रथितं सुमहद् यश:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਭੀਮ! ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭੁਤਵ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਕੇ, ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੇਰਾ ਬਹੁਤ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 15
एवं नूनं हते वृत्रे शक्रं नन्दन्ति वन्दिन: । तथा त्वां निहतामित्रं वयं नन्दाम भारत
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਵੰਦੀਜਨ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਹर्ष ਨਾਲ ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੀ—ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਢਾਹਣ ਵਾਲੇ—ਤੇਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।
Verse 16
दुर्योधनवधे यानि रोमाणि हृषितानि न: । अद्यापि न विकृष्यन्ते तानि तद् विद्धि भारत
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਵਧ ਵੇਲੇ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਜੋ ਰੋਮਾਂਚ ਉੱਠਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ; ਅਜੇ ਤੱਕ ਠੰਢਾ ਨਹੀਂ ਪਿਆ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਜਾਣ।
Verse 17
इत्यब्रुवन् भीमसेनं वातिकास्तत्र सड़ता: । तान् हृष्टान् पुरुषव्याप्रान् पज्चालान् पाण्डवै: सह
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ, ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ ਪਾਂਚਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 18
ब्रुवतो5सदृशं तत्र प्रोवाच मधुसूदन: । प्रशंसा करनेवाले वीरगण वहाँ एकत्र होकर भीमसेनसे उपर्युक्त बातें कह रहे थे। भगवान् श्रीकृष्णने जब देखा कि पुरुषसिंह पांचाल और पाण्डव अयोग्य बातें कह रहे हैं, तब वे वहाँ उन सबसे बोले-- ।।
ਉੱਥੇ ਉਹ ਅਣਉਚਿਤ ਬੋਲ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ; ਤਦ ਮਧੁਸੂਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਨਰਾਧਿਪੋ! ਜੋ ਸ਼ਤਰੂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਾਰਨਾ ਨਿਆਂਯੋਗ ਨਹੀਂ।”
Verse 19
तदैवैष हत: पापो यदैव निरपत्रप:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਜਿਸ ਪਲ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਸ਼ਰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਪਲ ਉਹ ਪਾਪੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।
Verse 20
बहुशो विदुरद्रोणकृपगाज्रेयसृज्जयै:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਵਿਦੁਰ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕ੍ਰਿਪ, ਗਾਂਗ੍ਰੇਯ ਅਤੇ ਸ੍ਰਿੰਜਯਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਰੰਬਾਰ…
Verse 21
नैष योग्योउ्द्य मित्र वा शत्रुर्वा पुरुषाधम:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਹ ਨਰਾਧਮ ਅੱਜ ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੋਗ ਕਾਰਜ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਨਾ ਮਿੱਤਰ ਵਜੋਂ, ਨਾ ਸ਼ਤਰੂ ਵਜੋਂ।
Verse 22
किमनेनाति भुग्नेन वाग्भि: काष्ठसधर्मणा । रथेष्वारोहत क्षिप्रं गच्छामो वसुधाधिपा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ, ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਰਗੇ ਬੋਲਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਧਿਪਤਿਓ, ਜਲਦੀ ਰਥਾਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹੋ; ਚਲੋ, ਅਸੀਂ ਚੱਲੀਏ।
Verse 23
दिष्टया हतो<यं पापात्मा सामात्यज्ञातिबान्धव: । “यह नराधम अब किसी योग्य नहीं है। न यह किसीका मित्र है और न शत्रु। राजाओ! यह तो सूखे काठके समान कठोर है। इसे कटुवचनोंद्वारा अधिक झुकानेकी चेष्टा करनेसे क्या लाभ? अब शीघ्र अपने रथोंपर बैठो। हम सब लोग छावनीकी ओर चलें। सौभाग्यसे यह पापात्मा अपने मन्त्री
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪਾਪੀ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਤਾਨੇਭਰੀ ਝਿੜਕ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ…
Verse 24
अमर्षवशमापतन्न उदतिष्ठद् विशाम्पते । स्फिग्देशेनोपविष्ट: स दोर्भ्या विष्टभ्य मेदिनीम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਸਹਿਣਯ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਉੱਠ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਨਿਤੰਬਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥੰਮ੍ਹ ਕੇ ਟਿਕ ਗਿਆ।
Verse 25
प्रजानाथ! श्रीकृष्णके मुखसे यह आक्षेपयुक्त वचन सुन राजा दुर्योधन अमर्षके वशीभूत होकर उठा और दोनों हाथ पृथ्वीपर टेककर चूतड़के सहारे बैठ गया ।।
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਆਖੇਪ-ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਅਸਹਿਣਯ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠਿਆ; ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਟੇਕ ਕੇ ਨਿਤੰਬਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਮੁੜ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਭੌਂਹਾਂ ਸਿਕੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਗਾੜ੍ਹੀ; ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਧਾ ਉੱਠਿਆ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ।
Verse 26
प्रहृष्मनसस्तत्र कृष्णेन सह पाण्डवा: । संजयने कहा--महाराज! जैसे कोई मतवाला जंगली हाथी सिंहके द्वारा मारा गया हो
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਉੱਥੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਭੀਮਸੇਨ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਵੇਂ ਮੱਤਾ ਜੰਗਲੀ ਹਾਥੀ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਘੋਰ ਪੀੜਾ ਦਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 27
कंसदासस्य दायाद न ते लज्जास्त्यनेन वै
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕংসਦਾਸ ਦੇ ਵਾਰਸ! ਕੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਲਾਜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?
Verse 28
ऊरू भिन्धीति भीमस्य स्मृतिं मिथ्या प्रयच्छता
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰ”—ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭੀਮ ਨੂੰ ਝੂਠੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਕੇ (ਕਿਸੇ ਨੇ) ਯੁੱਧ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਕੇ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 29
घातयित्वा महीपालानूजुयुद्धानू सहस्रश:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਿੱਧੇ, ਸਾਹਮਣੇ-ਸਾਹਮਣੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਕੇ (ਉਹ/ਉਹਨਾਂ) ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 30
जिह्नौरुपायैर्बहुभिर्न ते लज्जा न ते घृणा । “सरलतासे धर्मानुकूल युद्ध करनेवाले सहस्रों भूमिपालोंको बहुत-से कुटिल उपायोंद्वारा मरवाकर न तुम्हें लज्जा आती है और न इस बुरे कर्मसे घृणा ही होती है ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਨੇਕਾਂ ਟੇਢੀਆਂ ਚਾਲਾਂ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਧੇ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭੂਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਕੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਲਾਜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਇਸ ਪਾਪ ਕਰਮ ਤੋਂ ਘਿਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਤਲੇਆਮ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Verse 31
अश्वत्थाम्न: सनामान हत्वा नागं सुदुर्मते
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਤਿ ਵਾਲੇ! ‘ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਉਸੇ ਸਾਂਝੇ ਨਾਮ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਵਾ ਦੇਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ; ਜੰਗ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਉਸ ਪਲ ਦੀ ਧਰਮ-ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਉੱਤੇ ਦਾਗ ਬਣੀ।
Verse 32
स चानेन नृशंसेन धृष्टद्युम्नेन वीर्यवान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਤੇ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਦੇ ਉਮੰਗ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਕਈ ਵਾਰ ਆਚਰਨ ਦੀਆਂ ਨਰਮ ਰੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Verse 33
वधार्थ पाण्डुपुत्रस्य याचितां शक्तिमेव च
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਪਾਂਡੂ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ) ਮੰਗੀ।”
Verse 34
छिन्नहस्त: प्रायगतस्तथा भूरिश्रवा बली
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲਵਾਨ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਹੱਥ ਕੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅੰਗ-ਭੰਗ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।”
Verse 35
त्वयाभिसृष्टेन हतः शैनेयेन महात्मना । “बलवान भूरिश्रवाका हाथ कट गया था और वे आमरण अनशनका व्रत लेकर बैठे हुए थे। उस दशामें तुमसे ही प्रेरित होकर महामना सात्यकिने उनका वध किया ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਤੇਰੀ ਉਕਸਾਹਟ ਨਾਲ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ੈਨੇਯ (ਸਾਤ੍ਯਕੀ) ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਵਰਤ-ਬੱਧ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਧ ਲਈ—ਭੜਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਹੱਤਿਆ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਂਝੀਦਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 36
व्यंसनेनाश्वसेनस्य पन्नगेन्द्रस्थ वै पुन: । पुनश्न पतिते चक्रे व्यसनार्त: पराजित:
ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਨਾਗਰਾਜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਅਸ਼ਵਸੇਨ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਵੀ ਮੁੜ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਹ ਆਫ਼ਤ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਹਾਰ ਗਿਆ।
Verse 37
यदि मां चापि कर्ण च भीष्मद्रोणौ च संयुतौ
ਜੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ—ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਭੀਸ਼ਮ ਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਕੇ (ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਲਿਆਉਣ) ਤਾਂ ਵੀ…
Verse 38
त्वया पुनरनार्येण जिद्ममार्गेण पार्थिवा:
ਪਰ ਤੂੰ—ਅਨਾਰਯ ਬਣ ਕੇ, ਟੇਢੇ ਰਾਹ ਤੇ ਤੁਰ ਕੇ—ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ (ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ) ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 39
वायुदेव उवाच हतस्त्वमसि गान्धारे सभ्रातृसुतबान्धव:
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਗਾਂਧਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ।”
Verse 40
सगण: ससुद्दच्चैव पाप॑ मार्गमनुष्ित: । तवैव दुष्कृतैर्वीरी भीष्मद्रोणी निपातितौ
ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਕਠੋਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਪਾਪ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਅਪਣਾਇਆ। ਹੇ ਵੀਰ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਕੁਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣ ਡਿੱਗ ਪਏ।
Verse 41
कर्णश्र निहतः संख्ये तव शीलानुवर्तक: । भगवान् श्रीकृष्ण बोले--गान्धारीनन्दन! तुमने पापके रास्तेपर पैर रखा था; इसीलिये तुम भाई
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਰਨ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੀ ਸੁਭਾਉ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੂਰਖ, ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੋ ਪਿਤਰੀ ਹਿੱਸਾ ਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 42
विषं ते भीमसेनाय दत्तं सर्वे च पाण्डवा:
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਪਾਂਡਵ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ ਸਨ।
Verse 43
प्रदीपिता जतुगृहे मात्रा सह सुदुर्मते । सभायां याज्ञसेनी च कृष्टा द्यूते रजस्वला
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਅਤਿ ਕੁਬੁੱਧੀ! ਲਾਖ਼ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜੂਏ ਦੇ ਵੇਲੇ ਰਜਸਵਲਾ ਯਾਜ्ञਸੇਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।
Verse 44
तदैव तावद् दुष्टात्मन् वध्यस्त्वं निरपत्रप । सुदुर्मते! तुमने जब भीमसेनको विष दिया, समस्त पाण्डवोंको उनकी माताके साथ लाक्षागृहमें जला डालनेका प्रयत्न किया और निर्लज्ज! दुष्टात्मन्! द्यूतक्रीड़ाके समय भरी सभामें रजस्वला द्रौपदीको जब तुमलोग घसीट लाये, तभी तुम वधके योग्य हो गये थे ।।
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਆਤਮਾ, ਬੇਸ਼ਰਮ! ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਭੀਮਸੇਨ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਸਮੇਤ ਲਾਖ਼ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨ ਦਾ ਜਤਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਜੂਏ ਦੇ ਵੇਲੇ ਭਰੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਰਜਸਵਲਾ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਕੇ ਲਿਆਇਆ—ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਤੂੰ ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 45
निकृत्या यत् पराजैषीस्तस्मादसि हतो रणे | तुमने द्यूतक्रीड़ाके जानकार सुबलपुत्र शकुनिके द्वारा उस कलाको न जाननेवाले धर्मज्ञ युधिष्ठिरको, जो छलसे पराजित किया था, उसी पापसे तुम रणभूमिमें मारे गये हो ।।
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੂੰ ਛਲ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਰਣ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਪਾਪੀ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ਜੋ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ ਕਾਰਨ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦਾ ਪਾਪਮਈ ਵਧ ਕੀਤਾ ਗਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤੂੰ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ।
Verse 46
यातेषु मृगयां चैव तृणबिन्दोरथाश्रमम् | अभिमन्युश्व यद् बाल एको बहुभिराहवे
ਵਾਯੂ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜਦੋਂ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨੂੰ ਗਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਦ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰੋ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ, ਹਾਲੇ ਬਾਲਕ ਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਟ ਗਿਆ ਸੀ।”
Verse 47
(कुर्वाणं कर्म समरे पाण्डवानर्थकाड्क्षिणम् । यच्छिखण्ड्यवधीद् भीष्म मित्रार्थे न व्यतिक्रम: ।।
ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਖਦਾ ਹੈਂ—“ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਇਹ-ਇਹ ਅਨੁਚਿਤ ਕਰਮ ਹੋਏ ਹਨ।”
Verse 48
बृहस्पतेरुशनसो नोपदेश: श्रुतस्त्वया
ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਅਤੇ ਉਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ।
Verse 49
वृद्धा नोपासिताश्वैव हित॑ वाक््यं न ते श्रुतम् तुमने बृहस्पति और शुक्राचार्यके नीतिसम्बन्धी उपदेशको नहीं सुना है, बड़े-बूढ़ोंकी उपासना नहीं की है और उनके हितकर वचन भी नहीं सुने हैं ।।
ਤੂੰ ਨਾ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ। ਅਤਿ ਲੋਭ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ।
Verse 50
दुर्योधन उवाच अधीतं विधिवद् दत्तं भू: प्रशास्ता ससागरा
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਯਥਾਵਿਧਿ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 51
यदि क्षत्रबन्धूनां स्वधर्ममनुपश्यताम्
ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜੇ ਉਹ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀ ਹੀ ਹਨ ਅਤੇ ਯੋਧੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ੍ਵਧਰਮ ਵੱਲ ਸੱਚੀ ਨਿਗਾਹ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ…”
Verse 52
देवाह्ा मानुषा भोगा: प्राप्ता असुलभा नृपै:
“ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਭੋਗ—ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਲਭ ਹਨ—ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ ਹਨ।”
Verse 53
ससुहत् सानुगश्नैव स्वर्ग गन्ताहमच्युत
“ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਅਤੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ।”
Verse 54
यूयं निहतसंकल्पा: शोचन्तो वर्तयिष्यथ । अच्युत! मैं सुहदों और सेवकोंसहित स्वर्गलोकमें जाऊँगा और तुमलोग भग्नमनोरथ होकर शोचनीय जीवन बिताते रहोगे || ५३ ह ।।
“ਤੁਸੀਂ ਸੰਕਲਪ-ਭੰਗ ਹੋ ਕੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਨ ਕੱਟੋਗੇ। ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ! ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਸ-ਭੰਗ ਹੋ ਕੇ ਤਰਸਯੋਗ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹੋਗੇ। ਭੀਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋ ਆਘਾਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸਾਦ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਕਾਂ, ਚੀਲਾਂ ਅਤੇ ਗਿਦੜ (ਗਿਧ) ਇਸ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣਗੇ।” ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕੁਰੂ-ਰਾਜ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਏ…
Verse 55
अवादयन्त गन्धर्वा वादित्र॑ं सुमनोहरम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਵਾਜਾ ਵਜਾਇਆ।
Verse 56
जगुश्नाप्सरसो राज्ञो यश:सम्बद्धमेव च | गन्धर्वगण अत्यन्त मनोहर बाजे बजाने लगे और अप्सराएँ राजा दुर्योधनके सुयशसम्बधी गीत गाने लगीं ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਵਾਜੇ ਛੇੜ ਦਿੱਤੇ। ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਸਿੱਧਾਂ ਨੇ ਪੁਕਾਰਿਆ—“ਸਾਧੁ! ਸਾਧੁ! ਹੇ ਰਾਜਨ!” ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੀ, ਨਰਮ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹਵਾ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਫੈਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੈਦੂਰਯ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
Verse 57
ववौ च सुरभिर्वायु: पुण्यगन्धो मृदुः सुख: । व्यराजंश्व दिश: सर्वा नभो वैदूर्यसंनिभम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ—ਪੁੰਨ ਗੰਧ ਵਾਲੀ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਸਾਂਤਵਨਾਦਾਇਕ। ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੀਆਂ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੈਦੂਰਯ (ਲਾਜਵਰਦ) ਵਾਂਗ ਦਿਪਦਿਪਾ ਉਠਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਜਾਪਦਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਹਿੰਸਾ ਵਿਚਕਾਰ ਧਰਮ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 58
अत्यद्भुतानि ते दृष्टवा वासुदेवपुरोगमा: । दुर्योधनस्य पूजां तु दृष्टवा ब्रीडामुपागमन्,श्रीकृष्ण आदि सब लोग ये अद्भुत बातें और दुर्योधनकी यह पूजा देखकर बहुत लज्जित हुए
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ (ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਭ ਨੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਹੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਸਤਕਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਲੱਜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ।
Verse 59
हतांश्चाधर्मतः श्रुत्वा शोकार्ता: शुशुचुर्हि ते । भीष्म द्रोणं तथा कर्ण भूरिश्रवसमेव च,भीष्म, द्रोण, कर्ण और भूरिश्रवाको अधर्मपूर्वक मारा गया सुनकर सब लोग शोकसे व्याकुल हो खेद प्रकट करने लगे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਸ—ਇਹ ਸਭ ਅਧਰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 60
इस प्रकार श्रीमहाभारत शल्यपर्वके अन्तर्गत गदापर्वनें श्रीकृष्णका बलदेवजीको सान्त्वना देनाविषयक साठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਧੁਨ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ।
Verse 61
नैष शक्यो5तिशीघ्रास्त्रस्ते च सर्वे महारथा: । ऋजुयुद्धेन विक्रान्ता हन्तुं युष्माभिराहवे,पुरुषप्रवर! तदनन्तर भगवान् श्रीकृष्ण तथा अन्य लोग दुर्योधनको मारा गया देख हर्षमें भरकर अपने-अपने शंख बजाने लगे। श्रीकृष्णने पांचजन्य शंख बजाया ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਪੁਰਖ-ਪ੍ਰਵਰ! ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਥੀ ਅਤਿ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਸਤ੍ਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੜੇ ਵਿਕਰਾਂਤ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਜੁ-ਯੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸ਼ੰਖ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ ਫੂਕਿਆ। ਪ੍ਰਸੰਨਚਿੱਤ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ੰਖ ਦੇਵਦੱਤ ਵਜਾਇਆ; ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਅਨੰਤਵਿਜਯ; ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮਾਂ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿਕੋਦਰ ਭੀਮ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਖ ਪੌਂਡ੍ਰ ਫੂਕਿਆ। ਨਕੁਲ ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਨੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸੁਘੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਣਿਪੁਸ਼ਪਕ ਵਜਾਏ। ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਜੈਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਾਤ੍ਯਕੀ ਨੇ ਨੰਦਿਵਰਧਨ ਦੀ ਧੁਨ ਫੈਲਾਈ। ਹੇ ਭਾਰਤ-ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ! ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਆਕਾਸ਼ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਪਾਂਡਵ ਸੈਨਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖ, ਭੇਰੀ, ਪਣਵ, ਆਨਕ ਅਤੇ ਗੋਮੁਖ ਆਦਿ ਵਾਜੇ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੜੀ ਤੁਮੁਲ ਹੋ ਗਈ। ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਸਤੁਤੀਆਂ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 62
“यह दुर्योधन अत्यन्त शीघ्रतापूर्वक अस्त्र चलानेवाला था, अतः इसे कोई जीत नहीं सकता था और वे भीष्म, द्रोण आदि महारथी भी बड़े पराक्रमी थे। उन्हें धर्मानुकूल सरलतापूर्वक युद्धके द्वारा आपलोग नहीं मार सकते थे ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਹ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਕਦੇ ਵੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੀਸ਼ਮ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਧਨੁਰਧਰ ਮਹਾਰਥੀ ਵੀ ਸਿੱਧੇ, ਧਰਮ-ਬੱਧ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਡਾਹੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਸਨ।
Verse 63
मयानेकैरुपायैस्तु मायायोगेन चासकृत् | हतास्ते सर्व एवाजी भवतां हितमिच्छता,“आपलोगोंका हित चाहते हुए मैंने ही बारंबार मायाका प्रयोग करके अनेक उपायोंसे युद्धस्थलमें उन सबका वध किया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੁਹਾਡਾ ਹਿਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਹੀ ਵਾਰ ਵਾਰ ਮਾਇਆ-ਯੋਗ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਉਪਾਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਭ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 64
यदि नैवंविध॑ जातु कुर्या जिह्ममहं रणे । कुतो वो विजयो भूय: कुतो राज्यं कुतो धनम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੇ ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਕੜੀ (ਕਪਟ) ਚਾਲ ਨਾ ਚਲਦਾ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦੀ? ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਹੱਥ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਧਨ ਕਿੱਥੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ?
Verse 65
ते हि सर्वे महात्मानश्वत्वारोडतिरथा भुवि | न शकक््या धर्मतो हन्तुं लोकपालैरपि स्वयम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕਰਨ ਅਤੇ ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵਾ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਮਹਾਤਮਾ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਤਿਰਥੀ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਖੁਦ ਲੋਕਪਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਸਨ।
Verse 66
तथैवायं गदापाणिर्धातिराष्ट्री गतक्लम: । न शकक््यो धर्मतो हन्तुं कालेनापीह दण्डिना
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਹ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਯੁੱਧ ਨਾਲ ਥੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਦੰਡ-ਧਾਰੀ ਕਾਲ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ।
Verse 67
न च वो हृदि कर्तव्यं यदयं घातितो रिपु: । मिथ्यावध्यास्तथोपायैर्बहव: शत्रवोदधिका:
ਇਹ ਵੈਰੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਭਾਰ ਨਾ ਬਣਾਓ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਬਹੁਤੇ ਵੈਰੀ ਨਾਨਾ ਉਪਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀ-ਕੌਸ਼ਲ ਨਾਲ ਵਧਯੋਗ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 68
पूर्वरनुगतो मार्गों देवैरसुरघातिभि: । सद्धिश्वानुगतः पन्था: स सर्वैरनुगम्यते
ਅਸੁਰ-ਘਾਤੀ ਪੁਰਾਤਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਜੋ ਮਾਰਗ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਪਥ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਰਾਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਨੁਸਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 69
कृतकृत्याश्च सायाह्वे निवासं रोचयामहे । साथ्चनागरथा: सर्वे विश्रमामो नराधिपा:
ਸੰਝ ਵੇਲੇ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਨਰਾਧਿਪੋ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰੀਏ।
Verse 70
वासुदेववच: श्रुत्वा तदानीं पाण्डवै: सह । पज्चाला भृशसंदह्ृष्टा विनेदु: सिंहसंघवत्
ਉਸ ਵੇਲੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਪਾਂਚਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸਿੰਹਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਗੱਜ ਉਠੇ।
Verse 71
ततः प्राध्मापयन् शड्खान् पाउ्चजन्यं च माधव: । ह्ृष्टा दुर्योधन दृष्टवा निहतं पुरुषर्षभ
ਤਦ ਮਾਧਵ (ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ) ਨੇ ਸ਼ੰਖ ਵਜਵਾਏ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਂਚਜਨ੍ਯ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਲਦ ਸਮਾਨ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਯੋਧੇ ਹર્ષ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਅਧਰਮੀ ਨੇਤਾ ਦੇ ਪਤਨ ਨੇ ਯੁੱਧ-ਭਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ।
Verse 183
असकृद् वाम्भिरुग्राभिनिहतो होष मन्दधी: । “नरेश्वरो! मरे हुए शत्रुको पुनः मारना उचित नहीं है। तुमलोगोंने इस मन्दबुद्धि दुर्योधनको बारंबार कठोर वचनोंद्वारा घायल किया है
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਅਜੇ ਵੀ ਚੀਕਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਜੋ ਵੈਰੀ ਮਰੇ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮਾਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੰਦਮਤੀ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੂੰ ਕਰੜੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬਾਰੰਬਾਰ ਜਖ਼ਮੀ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 196
लुब्ध: पापसहायश्च सुहदां शासनातिग: । “यह निर्लज्ज पापी तो उसी समय मर चुका था जब लोभमें फँसा और पापियोंको अपना सहायक बनाकर सुहृदोंके शासनसे दूर रहने लगा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਲੋਭੀ, ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਵਾਲਾ—ਐਸਾ ਬੇਸ਼ਰਮ ਪਾਪੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਪਲ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਭ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਚੁਣਦਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਮੁੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 203
पाण्डुभ्य: प्रार्थ्मानो5पि पित्र्यमंशं न दत्तवान् | “विदुर, द्रोणाचार्य, कृपाचार्य, भीष्म तथा सूंजयोंके बारंबार प्रार्थना करनेपर भी इसने पाण्डवोंको उनका पैतृक भाग नहीं दिया
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਓਰੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਬੇਨਤੀ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤ੍ਰਕ, ਧਰਮਸੰਗਤ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਦੁਰ, ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ, ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ, ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਸੰਜਯ ਦੀਆਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਨਿਆਯਯੋਗ ਵਾਰਸਾ ਰੋਕਿਆ ਰੱਖਿਆ।
Verse 273
अधर्मेण गदायुद्धे यदहं विनिपातित: । '“ओ कंसके दासके बेटे! मैं जो गदायुद्धमें अधर्मसे मारा गया हूँ, इस कुकृत्यके कारण क्या तुम्हें लज्जा नहीं आती है?
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਗਦਾ-ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੇ ਕੰਸ ਦੇ ਦਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ! ਇਸ ਕੁਕਰਮ ਲਈ ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਲਾਜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?”
Verse 286
कि न विज्ञातमेतन्मे यदर्जुनमवोच था: । 'भीमसेनको मेरी जाँघें तोड़ डालनेका मिथ्या स्मरण दिलाते हुए तुमने अर्जुनसे जो कुछ कहा था, क्या वह मुझे ज्ञात नहीं है?
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਇੱਥੇ ਐਸੀ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ਹੈ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ? ਭੀਮਸੇਨ ਦੀ ਮੇਰੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋੜਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਦਾ ਝੂਠਾ ਯਾਦ ਦਿਵਾ ਕੇ, ਉਸ ਬਹਾਨੇ ਤੂੰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਕੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਹੈ?”
Verse 303
शिखण्डिनं पुरस्कृत्य घातितस्ते पितामह: । “जो प्रतिदिन शूरवीरोंका भारी संहार मचा रहे थे, उन पितामह भीष्मका तुमने शिखण्डीको आगे रखकर वध कराया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੂੰ ਮਰਵਾਇਆ। ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ੂਰਵੀਰਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਸੰਘਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਭੀਸ਼ਮ ਤੇਰੀ ਇਸ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।”
Verse 316
आचार्यो न्यासित: शस्त्र कि तन्न विदितं मया । “दुर्मते! अश्वत्थामाके सदृश नामवाले एक हाथीको मारकर तुमलोगोंने द्रोणाचार्यके हाथसे शस्त्र नीचे डलवा दिया था, क्या वह मुझे ज्ञात नहीं है?
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਆਚਾਰਯ ਨੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ—ਕੀ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ? ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਤ ਵਾਲਿਓ! ‘ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਡਿਗਵਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ—ਕੀ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਹੈ?”
Verse 326
पात्यमानस्त्वया दृष्टो न चैनं त्वमवारय: । “इस नृशंस धृष्टद्युम्नने पराक्रमी आचार्यको उस अवस्थामें मार गिराया, जिसे तुमने अपनी आँखों देखा; किंतु मना नहीं किया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿੱਗਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਨਿਰਦਈ ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਨੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਮਨਾਹੀ ਨਾ ਕੀਤੀ।”
Verse 336
घटोत्कचे व्यंसयत: कस्त्वत्त: पापकृत्तम: । 'पाण्डुपुत्र अर्जुनके वधके लिये माँगी हुई इन्द्रकी शक्तिको तुमने घटोत्कचपर छुड़वा दिया। तुमसे बढ़कर महापापी कौन हो सकता है?
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਜਦੋਂ ਘਟੋਤਕਚ ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੈਥੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਪੀ ਕੌਣ? ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੂੰ ਘਟੋਤਕਚ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ—ਤੈਥੋਂ ਵੱਡਾ ਮਹਾਪਾਪੀ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”
Verse 363
पातित: समरे कर्णश्षृक्रव्यग्रो$ग्रणी्नणाम् । “मनुष्योंमें अग्रगण्य कर्ण अर्जुनको जीतनेकी इच्छासे उत्तम पराक्रम कर रहा था। उस समय नागराज अश्वसेनको जो कर्णके बाणके साथ अर्जुनके वधके लिये जा रहा था
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਕਰ্ণ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਨਾਇਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਨ, ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਸਮਾਨ। ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰਵੋਤਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਰ্ণ ਦੇ ਬਾਣ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਅਰਜੁਨ-ਵਧ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਨਾਗਰਾਜ ਅਸ਼ਵਸੇਨ ਤੇਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਕਰ্ণ ਦੇ ਰਥ ਦਾ ਪਹੀਆ ਖੱਡ ਵਿੱਚ ਧਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਘਬਰਾਹਟ ਨਾਲ ਜੁਟਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਕਟ-ਪੀੜਤ ਤੇ ਅਸਹਾਇ ਜਾਣ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਹ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਯੁੱਧ ਦੀ ਨਹੀਂ; ਵਿਰੋਧੀ ਦੀ ਨਾਜ਼ੁਕ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਲੈਣ ਨਾਲ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਧਰਮ-ਨੈਤਿਕ ਤਣਾਅ ਵੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।
Verse 376
ऋजुना प्रतियुध्येथा न ते स्थाद् विजयो ध्रुवम् | “यदि मेरे, कर्णके तथा भीष्म और द्रोणाचार्यके साथ मायारहित सरलभावसे तुम युद्ध करते तो निश्चय ही तुम्हारे पक्षकी विजय नहीं होती
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਤੂੰ ਮਾਇਆ-ਚਾਲਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਤੇ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਜਿੱਤ ਧ੍ਰੁਵ ਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ, ਕਰ্ণ ਦੇ, ਭੀਸ਼ਮ ਅਤੇ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਰਲੋਭ ਸਿੱਧੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਲੜਦਾ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੱਖ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ।
Verse 386
स्वधर्ममनुतिष्ठन्तो वयं चान्ये च घातिता: । 'परंतु तुम-जैसे अनार्यने कुटिल मार्गका आश्रय लेकर स्वधर्म-पालनमें लगे हुए हमलोगोंका तथा दूसरे राजाओंका भी वध करवाया है”
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 416
पाण्डवेभ्य: स्वराज्यं च लोभाच्छकुनिनिश्चयात् । ओ मूर्ख! तुम शकुनिकी सलाह मानकर मेरे माँगनेपर भी पाण्डवोंको उनकी पैतृक सम्पत्ति, उनका अपना राज्य लोभवश नहीं देना चाहते थे
ਵਾਯੁਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕੁਨੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਮੰਗਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਤੂੰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਤ੍ਰਕ ਆਪਣਾ ਰਾਜ—ਸਵਰਾਜ—ਦੇਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮੂਰਖ! ਨਿਆਂ ਛੱਡ ਕੇ ਲਾਲਚ ਚੁਣ ਕੇ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ।
Verse 466
त्वद्योषै्निहत: पाप तस्मादसि हतो रणे । जब पाण्डव शिकारके लिये तृणबिन्दुके आश्रमपर चले गये थे
ਵਾਯੁ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਪਾਪੀ! ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੋਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਨਿਹਤ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਤ੍ਰਿਣਬਿੰਦੂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਗਏ ਸਨ, ਤਦ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਜਯਦ੍ਰਥ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਹੇ ਪਾਪਾਤਮਾ! ਤੇਰੇ ਹੀ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤੇ ਯੋਧੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅਭਿਮਨਯੂ ਦਾ ਵਧ ਕਰ ਬੈਠੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕਾਰਨਾਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਅੱਜ ਤੂੰ ਵੀ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈਂ।
Verse 473
वैगुण्येन तवात्यर्थ सर्व हि तदनुछितम् । तुम जिन्हें हमारे किये हुए अनुचित कार्य बता रहे हो, वे सब तुम्हारे महान् दोषसे ही किये गये हैं
ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਾਰੀ ਵੈਗੁਣ ਕਾਰਨ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਅਨੁਚਿਤ ਆਖਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਹੀ ਸਿਰ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਤੂੰ ‘ਸਾਡੇ ਕੀਤੇ’ ਕਹਿ ਕੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਂਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਮਹਾਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜੇ ਹਨ।
Verse 493
कृतवानस्यकार्याणि विपाकस्तस्य भुज्यताम् | तुमने अत्यन्त प्रबल लोभ और तृष्णाके वशीभूत होकर न करनेयोग्य कार्य किये हैं; अतः उनका परिणाम अब तुम्हीं भोगो
ਅਤਿ ਪ੍ਰਬਲ ਲੋਭ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਜੋ ਅਕਰਤਵ੍ਯ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਫਲ ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਭੋਗ।
Verse 503
मूर्थ्नि स्थितममित्राणां को नु स्वन्ततरो मया । दुर्योधनने कहा--मैंने विधिपूर्वक अध्ययन किया
ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਦੱਸੋ, ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਭ ਅੰਤ ਕਿਸ ਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈ?
Verse 513
तदिदं निधन प्राप्त को नु स्वन्ततरो मया । अपने धर्मपर दृष्टि रखनेवाले क्षत्रिय-बन्धुओंको जो अभीष्ट है, वही यह मृत्यु मुझे प्राप्त हुई है; अतः मुझसे अच्छा अन्त और किसका हुआ है?
ਹੁਣ ਇਹ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਚੰਗਾ ਅੰਤ ਕਿਸ ਦਾ? ਜੋ ਮੌਤ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਉੱਤੇ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੀ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਮੌਤ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਅੰਤ ਕਿਸ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 526
ऐश्वर्य चोत्तमं प्राप्त को नु स्वन्ततरो मया । जो दूसरे राजाओंके लिये दुर्लभ हैं
ਮੈਂ ਉੱਤਮ ਐਸ਼ਵਰਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਅੰਤ ਕਿਸ ਦਾ? ਜੋ ਭੋਗ ਹੋਰ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਦੁਰਲਭ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਸੌਖੇ ਹੀ ਮਿਲੇ। ਮੈਂ ਸਰਵੋਚ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਪਾਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡਾ ਅੰਤ ਕਿਸ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 543
अपतत् सुमहद् वर्ष पुष्पाणां पुण्यगन्धिनाम् । संजय कहते हैं--राजन! बुद्धिमान् कुरुराज दुर्योधनकी यह बात पूरी होते ही उसके ऊपर पवित्र सुगंधवाले पुष्पोंकी बड़ी भारी वर्षा होने लगी
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਕੁਰੂ-ਰਾਜ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਗੱਲ ਮੁਕੰਮਲ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੁਗੰਧ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਵਰਖਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ।
Verse 2536
क्ुद्धस्याशीविषस्येव च्छिन्नपुच्छस्य भारत । तत्पश्चात् उसने श्रीकृष्णकी ओर भौंहें टेढ़ी करके देखा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਪੁੱਛ ਵਾਲੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਉਸ ਨੇ ਭੌਂਹਾਂ ਟੇਢੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਧਾ ਹੀ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਉਸ ਉਗਰ ਸਰਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ ਜੋ ਪੁੱਛ ਕੱਟ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਲੰਬਾਈ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਉੱਠ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਅੱਧੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਹੀ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਘੂਰਦਾ ਹੈ।
Verse 2636
दुर्योधनो वासुदेवं वाग्भिरुग्राभिरार्दयत् उसे प्राणोंका अन्त कर देनेवाली भयंकर वेदना हो रही थी
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਵਾਸੁਦੇਵ-ਨੰਦਨ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਉਗਰ ਤੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਿਆਨਕ ਪੀੜ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Frequently Asked Questions
The chapter frames a transition dilemma: how victors should move from battlefield success to ethical stewardship—securing people and resources while acknowledging grief and the moral weight of destruction.
It illustrates deferred consequence and sustaining agency: destructive forces may be held in abeyance by higher protection or disciplined order, but once the sustaining condition ends, underlying causality manifests—prompting humility and responsibility after success.
Yes. Yudhiṣṭhira recalls Vyāsa’s maxim: 'yato dharmas tato kṛṣṇo yataḥ kṛṣṇas tato jayaḥ'—a thematic statement that frames victory as aligned with dharma and Kṛṣṇa’s guidance rather than mere force.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.