Adhyaya 5
शल्यस्य सेनापत्याभ्युपगमः | Śalya’s Acceptance of Command
Upa-parva: Śalya-senāpatyābhiṣeka (Appointment of Śalya as Commander)
Sañjaya reports that Kaurava-aligned warriors regroup on the Haimavata plateau after Karṇa’s death, seeking refuge and organizational coherence. Key figures—Śalya, Citraseṇa, Śakuni, Aśvatthāmā, Kṛpa, and Kṛtavarmā—are enumerated among those assembled. The narrative then shifts to a portrait-like encomium of Aśvatthāmā, emphasizing martial competence, learning (veda-vidyā and śāstra), and exceptional origin traditions, establishing his authority as a recommender in matters of command. Aśvatthāmā proposes Śalya as camūpati on grounds of lineage, valor, radiance, reputation, and gratitude/loyalty; the gathered rulers affirm with victory acclamations and resolve for continued engagement. Duryodhana approaches Śalya with formal humility and persuasive rhetoric about friendship-testing in adversity, requesting him to lead the vanguard. Śalya consents, declaring readiness to prioritize Duryodhana’s aims, and Duryodhana urges an anointment-like assumption of command, framing victory as contingent upon Śalya’s leadership.
Chapter Arc: संजय धृतराष्ट्र को सुनाते हैं—तपस्वी गौतम-वंशी कृपाचार्य की हितकारी वाणी सुनकर भी दुर्योधन भीतर-ही-भीतर उबल उठता है; वह सन्धि की बात को अपने अपमान और दुर्बलता का संकेत मानता है। → दुर्योधन कुछ घड़ियाँ मौन होकर सोचता है, फिर कृप से कहता है कि आपने जो भी हितैषी वचन कहने योग्य था, सब कह दिया—पर वह अपने मन की गाँठ खोलता है: द्रौपदी का सभामध्य का विलाप, राज्य-हरण, और कृष्ण-पक्ष के प्रति अपनी असह्य कटुता को वह क्षमा नहीं कर सकता। वह ‘क्षत्रिय-धर्म’ का आवरण ओढ़कर घर में मरने को निन्दित बताता है और युद्ध को ही प्रतिष्ठा का मार्ग ठहराता है। → दुर्योधन निर्णायक स्वर में कह देता है—“सन्धि मुझे किसी प्रकार भी प्राप्तकाल नहीं लगती; यह कायर होने का समय नहीं, संयोद्धा होने का समय है।” वह अपने विनाशकारी संकल्प को भी ‘स्वर्ग-प्राप्ति’ की भाषा में सजाता है: उत्तम युद्ध से त्रिविष्टप में वास निश्चित है। → कृप की नीति-परक, स्नेह-परक सलाह को औपचारिक सम्मान देकर भी दुर्योधन उसे अस्वीकार कर देता है; उसका निष्कर्ष स्थिर है—युद्ध ही नीति, युद्ध ही धर्म, युद्ध ही गति। → सन्धि का द्वार बंद होते ही अगला प्रश्न तीखा हो उठता है—कौरव पक्ष किस रणनीति और किस सेनानायक-व्यवस्था के साथ निर्णायक संघर्ष में उतरेगा?
Shlokas
Verse 1
पञठ्चमो<ध्याय: दुर्योधनका कृपाचार्यको उत्तर देते हुए सन्धि स्वीकार न करके युद्धका ही निश्चय करना संजय उवाच एवमुक्तस्ततो राजा गौतमेन तपस्विना । नि:श्वस्य दीर्घमुष्णं च तृष्णीमासीदू विशाम्पते
ਸੰਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਪਸਵੀ ਗੌਤਮ (ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ) ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਲੰਮਾ, ਤਪਤ ਸਾਹ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੇਲੇ ਲਈ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ।
Verse 2
ततो मुहूर्त स ध्यात्वा धार्तराष्ट्री महामना: । कृपं शारद्वतं वाक्यमित्युवाच परंतप:
ਫਿਰ ਕੁਝ ਪਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਮਨਸਵੀ ਪੁੱਤਰ ਦੁਰਯੋਧਨ, ਸ਼ਰਦਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰਿਪਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ।
Verse 3
यत् किंचित् सुद्गदा वाच्यं तत् सर्व श्रावितों हाहम् । कृतं च भवता सर्व प्राणान् संत्यज्य युध्यता
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸੁਹ੍ਰਿਦ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 4
इस प्रकार श्रीमद्याभारत शल्यपर्वमें कृपाचार्यका वचनविषयक चौथा अध्याय पूरा हुआ
ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵ੍ਯੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਕੇ, ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਮਹਾਰਥੀ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਰੰਬਾਰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।
Verse 5
सुहृदा यदिदं वाक््यं भवता श्रावितो हाहम् । न मां प्रीणाति तत् सर्व मुमूर्षोरिव भेषजम्
ਭਾਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਸੁਹ੍ਰਿਦ ਹੋ, ਤਾਂ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਾਈ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਨਹੀਂ ਭਾਉਂਦੀ—ਜਿਵੇਂ ਮਰਨਾਸੰਨ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਦਵਾਈ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ।
Verse 6
हेतुकारणसंयुक्त हितं वचनमुत्तमम् । उच्यमानं महाबाहो न मे विप्राग्रय रोचते,“महाबाहो! विप्रवर! आपने युक्ति और कारणोंसे सुसंगत, हितकारक एवं उत्तम बात कही है तो भी वह मुझे अच्छी नहीं लग रही है
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੇਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਾਰਣਾਂ ਤੇ ਯੁਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ।
Verse 7
राज्याद् विनिकृतो<स्माभि: कथं सो<स्मासु विश्वसेत् । अक्षयूते च नृपतिर्जितोडस्माभिमहाधन:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਅਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇ? ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਮਹਾਧਨੀ ਰਾਜਾ ਸਾਡੇ ਹੱਥੋਂ ਹੀ ਹਾਰਿਆ ਸੀ।
Verse 8
स कथं मम वाक्यानि श्रद्दधध्याद् भूय एव तु । “हमलोगोंने राजा युधिष्ठिरकके साथ छल किया है। वे महाधनी थे, हमने उन्हें जूएमें जीतकर निर्धन बना दिया। ऐसी दशामें वे हमलोगोंपर विश्वास कैसे कर सकते हैं? हमारी बातोंपर उन्हें फिर श्रद्धा कैसे हो सकती है? ।।
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫਿਰ ਉਹ ਮੇਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗਾ? ਅਤੇ ਪਾਰਥ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੀ ਦੂਤ ਬਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਸਨ।
Verse 9
प्रलब्धश्न हृषीकेशस्तच्च कर्माविचारितम् । सच मे वचन ब्रह्मनू कथमेवाभिमन्यते
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮੈਂ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਾਲ ਵੀ ਛਲ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਮੇਰਾ ਅਵਿਚਾਰਪੂਰਨ ਕਰਮ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕਿਵੇਂ ਮੰਨਣਗੇ?
Verse 10
विललाप च यत् कृष्णा सभामध्ये समेयुषी । न तन्मर्षयते कृष्णो न राज्यहरणं तथा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਭਾ ਵਿਚ ਬਲਪੂਰਵਕ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਦਾ ਜੋ ਵਿਲਾਪ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਜੋ ਛੀਨਿਆ ਗਿਆ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਅਨਿਆਇ ਸ੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।
Verse 11
एकप्राणावुभौ कृष्णावन्योन्यमभिसंश्रितौ । पुरा यच्छुतमेवासीदद्य पश्यामि तत् प्रभो
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਮਾਨੋ ਇਕੋ ਪ੍ਰਾਣ ਦੇ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹਨ; ਪਰਸਪਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਨੇੜੇ ਰਹਿ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਂਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਖੜੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਜੋ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਸੁਣੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
Verse 12
'प्रभो! श्रीकृष्ण और अर्जुन दोनों दो शरीर और एक प्राण हैं। वे दोनों एक-दूसरेके अश्रित हैं। पहले जो बात मैंने केवल सुन रखी थी, उसे अब प्रत्यक्ष देख रहा हूँ ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੋ ਸਰੀਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਕੋ ਪ੍ਰਾਣ ਵਰਗੇ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਸਰੇ ਹਨ। ਜੋ ਗੱਲ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੇਵਲ ਸੁਣੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਅਪਰਾਧੀ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ—ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮਾਫ਼ ਕਰੇਗਾ?
Verse 13
“अपने भानजे अभिमन्युके मारे जानेका समाचार सुनकर श्रीकृष्ण सुखकी नींद नहीं सोते हैं। हम सब लोग उनके अपराधी हैं, फिर वे हमें कैसे क्षमा कर सकते हैं? ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਵੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਸੜਦਾ ਉਹ, ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਜਤਨ ਕਰੇਗਾ?
Verse 14
मध्यम: पाण्डवस्तीक्ष्णो भीमसेनो महाबल: । प्रतिज्ञातं च तेनोग्रं भज्येतापि न संनमेत्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਪਾਂਡਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਧਲਾ, ਮਹਾਬਲੀ ਭੀਮਸੇਨ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਤਿੱਖਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ, ਪਰ ਝੁਕੇਗਾ ਨਹੀਂ।
Verse 15
उभौ तौ बद्धनिस्त्रिंशावुभी चाबद्धकड्कटौ । कृतवैरावुभौ वीरौ यमावपि यमोपमौ,“दोनों भाई नकुल और सहदेव तलवार बाँधे और कवच धारण किये हुए यमराजके समान भयंकर जान पड़ते हैं। वे दोनों वीर मुझसे वैर मानते हैं
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਤਲਵਾਰਾਂ ਬੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਬਕਤਰ ਕੱਸੇ ਹੋਏ, ਯਮਰਾਜ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਠਾਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ—ਮਾਨੋ ਯਮ-ਸਮਾਨ ਦੋ ਯਮ, ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਨੂੰ ਤਤਪਰ।
Verse 16
धृष्टद्युम्न: शिखण्डी च कृतवैरा मया सह । तौ कथं मद्िते यत्नं कुर्यातां द्विजसत्तम
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧ੍ਰਿਸ਼ਟਦ੍ਯੁਮਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖੰਡੀ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਯਤਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?
Verse 17
दुःशासनेन यत् कृष्णा एकवस्त्रा रजस्वला | परिक्लिष्टा सभामध्ये सर्वलोकस्य पश्यत:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੂੰ ਇਕੋ ਵਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ, ਰਜਸਵਲਾ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਤੜਪਾਇਆ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਉਲੰਘਣਾ ਸੀ।
Verse 18
न निवारयितु शक््या: संग्रामात्ते परंतपा:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲਈ ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼ਤਰੂ-ਸੰਤਾਪੀ ਵੀਰ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਰੋਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰ ਕੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਵੇਦੀ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦੀ ਹੈ; ਵੈਰ ਦਾ ਪੂਰਾ ਬਦਲਾ ਚੁਕਾਏ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਇਹ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।
Verse 19
यदा च द्रौपदी क्लिष्टा मद्विनाशाय दुःखिता । स्थण्डिले नित्यदा शेते यावद् वैरस्य यातनम्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਹਲਾਕਤ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰ ਕੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵੈਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਜ਼ਾ ਚੁਕਣ ਤੱਕ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੌਂਦੀ ਹੈ।
Verse 20
उग्र॑ तेपे तप: कृष्णा भर्तृणामर्थसिद्धये । निक्षिप्य मान॑ दर्प च वासुदेवसहोदरा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਸਹੋਦਰਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼-ਸਿਧੀ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਮਾਨ ਅਤੇ ਦਰਪ ਤਿਆਗ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੰਯਮ ਧਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਫਲ ਹੋਵੇ।
Verse 21
कृष्णाया: प्रेष्यवद् भूत्वा शुश्रूषां कुरुते सदा । इति सर्व समुन्नद्धं न निरवाति कथठ्चन
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ (ਦ੍ਰੌਪਦੀ) ਲਈ ਦਾਸ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਕਦੇ ਢਿੱਲ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ, ਕਦੇ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜਦਾ।
Verse 22
'ट्रौपदी अपने पतियोंके अभीष्ट मनोरथकी सिद्धिके लिये बड़ी कठोर तपस्या करती है और वसुदेवनन्दन श्रीकृष्णकी सगी बहन सुभद्रा मान और अभिमानको दूर फेंककर सदा दासीकी भाँति द्रौपदीकी सेवा करती है। इस प्रकार इन सारे कार्योंके रूपमें वैरकी आग प्रज्वलित हो उठी है, जो किसी प्रकार बुझ नहीं सकती ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਅਭਿਮਨ੍ਯੂ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸੰਧਿ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਅਤੇ ਰਾਜਾ, ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਸਕੇਗਾ?
Verse 23
उपर्युपरि राज्ञां वै ज्वलित्वा भास्करो यथा
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਰਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਦਹਕ ਉਠਿਆ।
Verse 24
युधिष्ठिरं कथं पश्चादनुयास्यामि दासवत् । “समस्त राजाओंके ऊपर सूर्यके समान प्रकाशित होकर अब दासकी भाँति युधिष्ठिरके पीछे-पीछे कैसे चलूँगा? ।। कथं भुक््त्वा स्वयं भोगान् दत्त्वा दायांश्व॒ पुष्कलान्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਮੈਂ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾਸ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਤੁਰਾਂ? ਜਿਸ ਨੇ ਆਪ ਭੋਗ ਭੋਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਫ਼ਰ ਹਿੱਸੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਸੀ ਉਲਟ-ਫੇਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹੇ?
Verse 25
नाभ्यसूयामि ते वाक्यमुक्तं स्निग्धं हितं त्वया
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਅਤੇ ਹਿਤ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜੋ ਬਚਨ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾ; ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਸੂਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Verse 26
सुनीतमनुपश्यामि सुयुद्धेन परंतप
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਰਾਹ ਸੁਚਿੰਤਿਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਯੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
इष्टं मे बहुभिर्यज्ञैर्दत्ता विप्रेषु दक्षिणा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ— ਮੈਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।
Verse 28
प्राप्ता: कामा: श्रुता वेदा: शत्रूणां मूर्थ्नि च स्थितम् भृत्या मे सुभृतास्तात दीनश्वाभ्युदूधृतो जन:
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ— ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਧਿਐਨ-ਸ਼੍ਰਵਣ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਮੱਥਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਤਾਤ! ਮੇਰੇ ਸੇਵਕ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਦीन-ਦਰਿਦ੍ਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁੱਖੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।
Verse 29
नोत्सहेड्द्य द्विजश्रेष्ठ पाण्डवान् वक्तुमीदृशम् “तात! मैंने बहुत-से यज्ञोंका अनुष्ठान कर लिया। ब्राह्मणोंको पर्याप्त दक्षिणाएँ दे दीं। सारी कामनाएँ पूर्ण कर लीं। वेदोंका श्रवण कर लिया। शत्रुओंके माथेपर पैर रखा और भरण-पोषणके योग्य व्यक्तियोंके पालन-पोषणकी अच्छी व्यवस्था कर दी। इतना ही नहीं
ਸੰਜਯ ਬੋਲੇ— ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ— “ਤਾਤ! ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਯੱਗ ਕੀਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ; ਮੇਰੀਆਂ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਮੈਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ ਕੀਤਾ; ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਮੱਥਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ; ਆਸ਼੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਭਰਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਲਈ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਦीनਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਧੀ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਬੇਨਤੀ ਕਰਾਂ? ਮੈਂ ਪਰ-ਰਾਜ ਜਿੱਤੇ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਨਾਨਾ ਭੋਗ ਭੋਗੇ; ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ-ਧਰਮ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਉਣ ਹੋ ਗਿਆ।”
Verse 30
भुक्ताश्न विविधा भोगास्त्रिवर्ग: सेवितो मया । पितृणां गतमानृण्यं क्षत्रधर्मस्य चोभयो:
ਮੈਂ ਨਾਨਾ ਭੋਗ ਭੋਗੇ; ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ-ਧਰਮ—ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ੇ ਤੋਂ ਉਣ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 31
न ध्रुवं सुखमस्तीति कुतो राष्ट्र कुतो यश: । इह कीर्तिविधातव्या सा च युद्धेन नान्यथा
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਸੁਖ ਸਦਾ ਟਿਕਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਫਿਰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਥਿਰ ਰਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਕੀਰਤੀ ਹੀ ਕਮਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
Verse 32
गृहे यत् क्षत्रियस्यापि निधन तद् विगर्हितम् । अधर्म: सुमहानेष यच्छय्यामरणं गृहे
ਖ਼ਤਰੀਏ ਦੀ ਵੀ ਜੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਨਿੰਦਣਯ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੱਟ ਉੱਤੇ ਪਏ-ਪਏ ਮਰਨਾ—ਯੋਧੇ ਲਈ ਮਹਾ ਅਧਰਮ ਹੈ।
Verse 33
अरण्ये यो विमुच्येत संग्रामे वा तनुं नर: । क्रतूनाहत्य महतो महिमानं स गच्छति,'जो बड़े-बड़े यज्ञोंका अनुष्ठान करके वनमें या संग्राममें शरीरका त्याग करता है, वही क्षत्रिय महत्त्वको प्राप्त होता है
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਨੋ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
कृपणं विलपन्नार्तो जरयाभिपरिप्लुत: । ग्रियते रुदतां मध्ये ज्ञातीनां न स पूरुष:
ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੁਢਾਪੇ ਨਾਲ ਜਰਜਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਕਾਤਰ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰਿਪਣ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਰੋਂਦੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਉਹ ‘ਪੁਰਖ’ ਕਹਾਉਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ।
Verse 35
त्यक्त्वा तु विविधान् भोगान् प्राप्तानां परमां गतिम् । अपीदानीं सुयुद्धेन गच्छेयं यत्सलोकताम्
ਇਸ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਭੋਗ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪਾ ਲਈ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਸੁਯੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂ।
Verse 36
शूराणामरर्यवृत्तानां संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् । धीमतां सत्यसंधानां सर्वेषां क्रतुयाजिनाम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਉਹ ਆਰਯ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਸੂਰਮੇ ਸਨ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ—ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਅਤੇ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ।
Verse 37
मुदा नून॑ प्रपश्यन्ति युद्धे ह्ाप्सरसां गणा:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਸ ਯੁੱਧ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 38
पश्यन्ति नूनं पितर: पूजितान् सुरसंसदि । अप्सरोभि: परिवृतान् मोदमानांस्त्रिविष्टपे
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਿਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵੇਖਦੇ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਨੰਦਿਤ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।
Verse 39
“निश्चय ही युद्धमें प्राण देनेवालोंकी ओर अप्सराएँ बड़ी प्रसन्नतासे निहारा करती हैं। पितृगण उन्हें अवश्य ही देवताओं-की सभामें सम्मानित होते देखते हैं। वे स्वर्गमें अप्सराओंसे घिरकर आनन्दित होते देखे जाते हैं ।।
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਤੱਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਿਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਵਸ਼੍ਯ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਉਹ ਆਨੰਦਿਤ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਅਮਰ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਾ ਦਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਡੋਲ ਸੂਰਮੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਕੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਹੁਣ ਉਸੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ?
Verse 40
पितामहेन वृद्धेन तथा55चार्येण धीमता । जयद्रथेन कर्णेन तथा दुःशासनेन च
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਬੁੱਢੇ ਪਿਤਾਮਹ ਭੀਸ਼ਮ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਆਚਾਰਯ ਦ੍ਰੋਣ, ਜਯਦ੍ਰਥ, ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁಃਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਨਾਲ—ਕੀ ਅਸੀਂ ਵੀ ਹੁਣ ਉਸੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਉਹ ਸੂਰਮੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ?
Verse 41
घटमाना मदर्थेडस्मिन् हता: शूरा जनाधिपा: । शेरते लोहिताक्ताड़्ा: संग्रामे शरविक्षता:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ— ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਜੁੱਟੇ ਹੋਏ ਕਈ ਸੂਰਮੇ ਰਾਜੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲੱਥਪੱਥ ਦੇਹਾਂ ਸਮੇਤ ਉਹ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ।
Verse 42
उत्तमास्त्रविद: शूरा यथोक्तक्रतुयाजिन: । त्यक्त्वा प्राणान् यथान्यायमिन्द्रसझस्वधिष्िता:
ਉੱਤਮ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੋਕਤ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਹ ਹੋਰ ਸੂਰਮੇ ਵੀ ਯਥੋਚਿਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇੰਦਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ।
Verse 43
तैः स्वयं रचितो मार्गों दुर्गमो हि पुनर्भवेत् सम्पतद्धिमहावेगैर्यास्यद्धिरिह सद्गतिम्
ਉਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਰਾਹ ਆਪ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਂਵੇਗ ਨਾਲ ਸਦਗਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਯੋਧੇ ਉਸੇ ਰਾਹ ਉੱਤੇ ਭੀੜ ਕਰ ਦੇਣਗੇ।
Verse 44
ये मदर्थे हता: शूरास्तेषां कृतमनुस्मरन् । ऋणं तत् प्रतियुञ्जानो न राज्ये मम आदथधे
ਜੋ ਸੂਰਮੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਕਰਜ਼ਾ ਉਤਾਰਨ ਦੇ ਜਤਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਰਾਜਕਾਜ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਹੀਂ ਜੋੜ ਸਕਦਾ।
Verse 45
घातयित्वा वयस्यांश्न भ्रातूनथ पितामहान् । जीवितं यदि रक्षेयं लोको मां गर्हयेद् ध्रुवम्
ਮਿੱਤਰਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਵਾ ਕੇ ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮੇਰੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇਗਾ।
Verse 46
कीदृशं च भवेद् राज्यं मम हीनस्य बन्धुभि: । सखिभिश्न विशेषेण प्रणिपत्य च पाण्डवम्,“बन्धु-बान्धवों और मित्रोंसे हीन हो युधिष्ठिरके पैरोंमें पड़नेपर मुझे जो राज्य मिलेगा, वह कैसा होगा?
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਮੈਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਾਂਡਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਜੇ ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ?
Verse 47
सो5हमेतादृशं कृत्वा जगतो5स्य परा भवम् । सुयुद्धेन ततः स्वर्ग प्राप्स्यामि न तदन््यथा
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਜਗਤ ਦਾ ਐਸਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਉੱਤਮ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਯੁੱਧ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸੁਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਪਰਮ ਭਲੇ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ।
Verse 48
एवं दुर्योधनेनोक्तं सर्वे सम्पूज्य तद्बच: । साधु साध्विति राजान क्षत्रिया: सम्बभाषिरे
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਭ ਖ਼ਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ—“ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ”; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ।
Verse 49
पराजयमशोचन्त: कृतचित्ताश्न विक्रमे | सर्वे सुनिश्चिता योद्धुमुदग्रमनसो5भवन्
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਾਰ ਦਾ ਸੋਗ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਭ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕੀਤਾ; ਲੜਨ ਲਈ ਉਹ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰ ਉਠੇ।
Verse 50
ततो वाहान् समाश्रचस्य सर्वे युद्धाभिनन्दिन: । ऊने द्वियोजने गत्वा प्रत्यतिष्ठन्त कौरवा:
ਸੰਜਯ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਯੁੱਧ-ਰਸਿਕ ਉਹ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਦੇ ਕੇ, ਦੋ ਯੋਜਨਾਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਘੱਟ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਗਏ ਅਤੇ ਕੌਰਵਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰ ਕੇ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ।
Verse 51
आकाशे विद्रुमे पुण्ये प्रस्थे हिमवत: शुभे | अरुणां सरस्वती प्राप्य पपु: सस्नुश्चन ते जलम्
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ‘ਆਕਾਸ਼-ਵਿਦ੍ਰੁਮ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਤਲ ਪ੍ਰਸਥ ਤੇ ਉਹ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਲਾਲੀਮਾਭਰੀ ਧਾਰ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।
Verse 52
तव पुत्रकृतोत्साहा: पर्यवर्तन्त ते ततः । पर्यवस्थाप्य चात्मानमन्योन्येन पुनस्तदा । सर्वे राजन् न्यवर्तन्त क्षत्रिया: कालचोदिता:
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁੜ ਪਏ। ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਫਿਰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਕਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਖੱਤਰੀਏ ਮੁੜ ਰਣਭੂਮੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 176
तथा विवसनां दीनां स्मरन्त्यद्यापि पाण्डवा: | 'ट्रौपदी एक वस्त्र पहने हुए थी
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੂੰ ਵਿਵਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਾਇ, ਦਇਆਜਨਕ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਾਸਨ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਹ ਮਹਾਂ ਕਲੇਸ਼—ਉਹ ਅਪਮਾਨ ਪਾਂਡਵ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 223
पाण्डवानां प्रसादेन भोक्ष्ये राज्यमहं कथम् | “अभिमन्युके विनाशसे जिनके हृदयमें गहरी चोट पहुँची है
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰਾਜ ਕਿਵੇਂ ਭੋਗਾਂ?” ਸਮੁੰਦਰ-ਪਰਯੰਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਕਛਤਰ ਭੋਗ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੁਣ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਮਿਹਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਕੇ ਰਾਜ-ਭੋਗ ਕਰਨਾ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸੋਭਦਾ ਹੈ?
Verse 243
कृपणं वर्तयिष्यामि कृपणै: सह जीविकाम् । “स्वयं बहुत-से भोग भोगकर और प्रचुर धन दान करके अब दीन पुरुषोंके साथ दीनतापूर्ण जीविकाका आश्रय ले किस प्रकार निर्वाह कर सकूँगा?
ਸੰਜਯ ਬੋਲਿਆ—“ਮੈਂ ਕੰਗਾਲਾਂ ਨਾਲ ਕੰਗਾਲੀ ਦੀ ਜੀਵਿਕਾ ਕਿਵੇਂ ਚਲਾਵਾਂ?” ਬਹੁਤ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਅਤੇ ਬੇਹਿਸਾਬ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਹੁਣ ਦਿਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦਿਨਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਾਂ?
Verse 253
न तु सन्धिमहं मन्ये प्राप्तकालं कथडठ्चन । “आपने स्नेहवश हितकी ही बात कही है। आपकी इस बातमें मैं दोष नहीं निकालता और न इसकी निन्दा ही करता हूँ। मेरा कथन तो इतना ही है कि अब किसी प्रकार सन्धिका अवसर नहीं रह गया है। मेरी ऐसी ही मान्यता है
ਪਰ ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਫੈਸਲਾਕੁਨ ਵੇਲਾ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ। ਸਨੇਹ ਵਸ਼ ਤੁਸੀਂ ਭਲਾਈ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਚਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨ ਦੋਸ਼ ਲੱਭਦਾ ਹਾਂ, ਨ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਕਹਿਣਾ ਕੇਵਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਮੌਕਾ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
Verse 266
नायं क्लीबयितुं काल: संयोद्धु काल एव नः । 'शत्रुओंको तपानेवाले वीर! अब मैं अच्छी तरह युद्ध करनेमें ही उत्तम नीतिका पालन समझ रहा हूँ। हमारा यह समय कायरता दिखानेका नहीं, उत्साहपूर्वक युद्ध करनेका ही है
ਇਹ ਵੇਲਾ ਕਾਇਰਤਾ ਵਿਖਾਉਣ ਦਾ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਲੜਨ ਦਾ ਹੀ ਵੇਲਾ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵੀਰ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਨੀਤੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਮਾਂ ਡੋਲਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਤਰਣ ਦਾ ਹੈ।
Verse 363
शस्त्रावभूथपूतानां ध्रुवं वासस्त्रिविष्टपे “जिनके आचरण श्रेष्ठ हैं
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਯੱਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚ ਅਵਭ੍ਰਿਥ-ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ—ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns legitimate authority under duress: whether command should follow sheer necessity and remaining power, or be grounded in merit, counsel, and publicly affirmed responsibility toward the coalition.
The chapter models leadership as a socially constructed duty: counsel (from a credible agent), collective endorsement, and the leader’s declared willingness to bear risk for allies together constitute the ethical basis of command.
No explicit phalaśruti is stated in these verses; the meta-function is structural—marking a command succession and re-legitimation of authority as the narrative advances toward the war’s terminal phase.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.