Anuvaka 3
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਉਲਟ-ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ—ਵੈਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਨਾ, ਦੇਹਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੱਕੀ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਤ (ਕ੍ਰਮ/ਧਰਮਿਕ ਵਿਵਸਥਾ) ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ, ਪਸ਼ੂ-ਸੰਪੱਤੀ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕਰਨਾ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: (1) ਵੈਰ-ਨਿਵਾਰਣ ਅਤੇ ‘ਰਿਟਰਨ-ਟੂ-ਸੈਂਡਰ’ ਟੋਣਾ-ਟੋਟਕਾ ਹਮਲੇ ਦੀ ਰੋਕਥਾਮ (ਪ੍ਰਤਿਯਾਤੁ/ਹੇਤੀ-ਨਿਵਰਤਨਮ) (2) ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰ ਅਤੇ ਆਪਃ (ਜਲ) ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰੱਖਿਆ (ਤੇਜਸ/ਹਰਸ/ਅਰਚਿਸ਼) (3) ਔਸ਼ਧੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਅਪਤ੍ਰੋਪਾਇਕ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ ਕਰਮ (ਓਸ਼ਧੀ, ਪૃਸ਼ਨਿਪਰਣੀ) (4) ਪਸ਼ੂ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ-ਸੁਰੱਖਿਆ (ਗਾਂ-ਧਨ ਦਾ ਇਕੱਠ/ਧਾਰਣ) (5) ਆਯੁਸ਼੍ਯ: ਦੀਰਘ ਆਯੁ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸਥਿਰਤਾ।
Suktas in Anuvaka 3
Sukta 21
AVŚ 2.21 ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਵਿਰੋਧੀ-ਵੈਰ (ਕਾਊਂਟਰ-ਹੋਸਟਿਲਿਟੀ) ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਮਈ ਤਾਕਤ—ਹਰਸ (ਦਹਨ-ਸ਼ਕਤੀ), ਅਰਚਿਸ਼ (ਕਿਰਣ), ਅਤੇ ਸ਼ੋਚਿਃ (ਜਵਾਲਾ)—ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾ ਕੇ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਰੋਤ ਵੱਲ ਹੀ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। “ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ” ਵਾਲੇ ਦੁਹਰਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਧ੍ਰੁਵ-ਵਾਕ ਰਾਹੀਂ, ਸੂਰਜੀ ਤਾਪ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕ-ਰਿਤੁਅਲ ਪ੍ਰਤਿਦੰਡ ਦਾ ਕਰਤਾ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਮਲਾਵਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਦੂਰ ਧੱਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਪੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 22
ਇਹ ਛੇ-ਮੰਤਰੀ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਟੋਣਾ ਚੰਦਰ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਨੂੰ—ਹਰਸ ਅਤੇ ਤੇਜਸ, ਅਰਥਾਤ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸ਼ਕਤੀ—ਦਾ ਵਾਹਕ ਮੰਨ ਕੇ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਉਲਟਾ ਕੇ ਉਹੀ ਹਮਲਾਵਰ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਭਜਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਸ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ “ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ” ਉਸ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਿਆਂਯੁਕਤ ਬਦਲਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਕਾਂਤੀ, ਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਛੀਨ ਲੈਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਚੰਦਰੀ, ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤਿਹਰ (prati-hara) ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਵੱਲ ਮੋੜ ਕੇ ਵੈਰੀ ਇਰਾਦੇ ਜਾਂ ਅਭਿਚਾਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਕੇ ਦੰਡਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Sukta 23
AVŚ 2.23 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਪ੍ਰਤੀ-ਜਾਦੂ (ਅਭਿਚਾਰਿਕ ਪ੍ਰਤਿਹਾਰ) ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਲ (ਆਪਹ) ਨੂੰ ਤੇਜ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਅਗਨਿ-ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸੱਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਲਾਂ ਦੇ ਅਰਚਿਸ਼ (ਕਾਂਤੀ), ਹਰਹ (ਛੀਨ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ/ਦੂਰ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ) ਅਤੇ ਤੇਜਸ (ਪ੍ਰਭਾਵਕਤਾ) ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ‘ਵਾਪਸ ਮੋੜਦਾ’ ਹੈ ਅਤੇ ਹਮਲਾਵਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਅਪਰੋਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਠਕ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 24
ਇਹ ਅਥਰਵਵੇਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮੰਤ੍ਰ-ਸੂਕਤ ਵੈਰੀ ਦੀ ਅਭਿਚਾਰਕ ਕਰਤੂਤ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਕਰਤਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤੂਆਂ (ਜਾਦੂਈ ਏਜੰਟਾਂ), ਛੱਡੀ ਹੋਈ ‘ਹੇਤੀ’ (ਮਿਸ਼ਾਇਲ/ਹਥਿਆਰ), ਅਤੇ ਭੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੀਮੀਦਿਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਕੋਲ ਮੁੜ ਜਾਣ। ਇਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਲਪੂਰਵਕ ਬ੍ਰਹਮਣ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਾਣੀ ਜੋ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਨਾਮ ਦੇ ਕੇ, ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਅਤੇ ਮੁੜ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਐਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨੁਕਸਾਨ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਬਣੇ ਪੀੜਤ ਦੀ ਥਾਂ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਖਾ ਜਾਵੇ। ‘ਪੁਨਃ… ਯੰਤੁ…’, ‘ਤੰ ਅੱਤ…’ ਵਰਗੇ ਰਿਫਰੇਨ-ਸਮਾਨ ਹੁਕਮੀ ਵਾਕ ਇੱਕ ਨਿਆਂਕ, ਲਗਭਗ ਕਰਾਰਨਾਮੇ ਵਰਗੀ ਉਲਟ-ਕਰਵਾਈ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ: ਏਜੰਟਾਂ ਨੇ ਉਸੇ ਨੂੰ ਭੱਖਣਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਸੀ।
Sukta 25
AV 2.25 ਇੱਕ ਸੰਖੇਪ ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ–ਅਪੋਤ੍ਰੋਪਾਇਕ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਪṛਸ਼ਨਿਪਰਣੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤੂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ-ਦੇਵੀ ਵਜੋਂ ਸਿੰਘਾਸਨਾਰੂੜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੈਰੀ ਮਨੁੱਖਾਂ, ਟੋਣੇ-ਟੋਟਕੇ ਅਤੇ ਗਰਭਪਾਤ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸਰਹੀਣ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਦਨਾਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ‘ਸਿਰ ਕੱਟ ਦੇਣ’ ਵਰਗਾ ਵਾਚਿਕ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਨੂੰ ਅਗਨੀ-ਸਮਾਨ ਪਿੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਕਲਪ ਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਇੱਕ ਔਸ਼ਧੀ ਪੌਦੇ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆਤਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 26
AV 2.26 ਪਸ਼ੂ-ਸੰਗ੍ਰਹ ਲਈ ਪੌਸ਼ਟਿਕ–ਰਕਸ਼ਾ ਸੂਕਤ ਹੈ: ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਗੋਸ਼ਠ ਵੱਲ “ਧਾਰ ਵਾਂਗ” ਵਹਿ ਕੇ ਆਉਣ, ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਰ ਵੱਲ ਲਿਆਂਦੇ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਰੋਕ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਬੁਲਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਭਟਕਣ ਜਾਂ ਗੁੰਮ ਨਾ ਹੋਣ। ਜਾਣਕਾਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ, ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁਭ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਜੋਂ ਸਿਨੀਵਾਲੀ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਅਨੁਮਤੀ ਨੂੰ ਆਹਵਾਨ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਗੋਸ਼ਾਲਾ/ਗੋਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਰਿਤੁਅਲ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਸੀਲ ਕੀਤਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 27
AVŚ 2.27 ਇੱਕ ਰੱਖਿਆਤਮਕ-ਚਿਕਿਤਸਕ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ (ਓਸ਼ਧੀ) ਨੂੰ ਖਾਣ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪਲ ‘ਤੇ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ “ਨਿਵਾਲਾ ਜਿੱਤ” ਨਾ ਸਕਣ। “ਨਿਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਨਿਵਾਲਾ” ਵਾਲੇ ਸੁਤਰ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਂਦਿਆਂ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਭੋਜਨ-ਗ੍ਰਹਿਣ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀ-ਟੋਣਾ (counter-sorcery) ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰ-ਚੁੱਸਣ ਵਾਲੇ ਅਰਾਸਃ (arāsaḥ) ਨੂੰ ਅਸਹਾਇ ਕਰ ਕੇ, ਇੰਦਰ-ਸਮਾਨ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਤ ਪੱਕੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 28
AV 2.28 ਇੱਕ ਆਯੁਸ਼੍ਯ–ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ ਸੂਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਾਸਕ ਨੂੰ ਜਰਾ–ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ (ਬੁਢਾਪਾ ਅਤੇ ਮੌਤ) ਵੱਲੋਂ ਹਟਾ ਕੇ, ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਮਿਤ੍ਰ–ਵਰੁਣ ਦੀ ਸਾਂਝੀ, ਵਿਵਸਥਿਤ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਜਾਣਕਾਰ ਮੱਧਸਥ ਅਗਨੀ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਅਪਾਨ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਦਿਤੀ ਅਤੇ ਸਰਵਦੇਵਾਂ ਦੀ ਛਤਰਛਾਇਆ ਹੇਠ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਦੇਹੀ ਕਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 29
AV 2.29 ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਲਈ ਇੱਕ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦੀ ਮੰਤਰ ਹੈ, ਜੋ ਲਾਭਪਾਤਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਰਘ ਜੀਵਨ ‘ਰੋਪਦਾ’ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਗਨੀ (ਜਾਤਵੇਦਸ), ਰੂਪ-ਘੜਤ ਵਾਲੇ ਤ੍ਵਸ਼ਟ੍ਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸਵਿਤ੍ਰ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਸਥਿਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਯੁਸ਼੍ਯ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾ (ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਤਾਨ) ਅਤੇ ਰਾਯਸ-ਪੋਸ਼ (ਧਨ ਦੀ ਫਲਦਾਇਕ ਵਾਧਾ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ) ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਨਰਸਥਾਪਿਤ, ਅਖੰਡ ਜੀਵ-ਬਲ (ਊਰਜਾ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਲਿਆਣ (ਵਰਚਸ) ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨਾਲ ਇਸ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਮੋਹਰਬੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 30
ਇਹ ਪੰਜ-ਮੰਤਰੀ ਅਥਰਵਣੀ ਜਾਦੂਈ ਸੂਕਤ ਉਪਮਾ-ਆਧਾਰਿਤ ਬਲਪੂਰਵਕਤਾ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਜਿਵੇਂ ਵਾਯੂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘਾਹ ਨੂੰ ਮਥਦਾ/ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਕਰਤਾ ਲਕਸ਼ ਦੇ ਮਨਸ (ਮਨ) ਨੂੰ ‘ਮਥ ਕੇ’ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਰਸ/ਲਾਲਸਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਦੂਰ ਜਾਣਾ ਰੁਕਦਾ ਹੈ। ਸਤ੍ਰੀਕਰਮ/ਪੌਸ਼ਟਿਕ-ਅਭਿਚਾਰਿਕ ਆਕਰਸ਼ਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਨਿਕਾਸ/ਬਹਿਸਕਾਰ ਦਾ ਮੋਟਿਫ ਵੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਮਿਆਨ ਵਿਚੋਂ ਕਾਂਟਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਘੁਸੀ ਹੋਈ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਕੱਢ ਕੇ ਦੂਰ ਭੇਜਣਾ—ਜੋ ਅਥਰਵਣੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨ ਅਤੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ‘ਖਿੱਚ ਲਿਆਉ’ ਅਤੇ ‘ਧੱਕ ਕੇ ਕੱਢ’ ਵਾਲੀਆਂ ਦੋਹਾਂ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.