Adhyaya 131: Expiation for Chewing the Tooth-stick (Dantakāṣṭha)
Dantakāṣṭha-carvaṇa-prāyaścitta
Ritual-Manual
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହ ଓ ପୃଥିବୀଙ୍କ ଉପଦେଶମୂଳକ ସଂଳାପ ମାଧ୍ୟମରେ ଶୌଚାଚାର ଓ ଦୈନିକ ଆଚରଣର ଧର୍ମଫଳ‑ଦୋଷ ବିବେଚିତ ହୋଇଛି। ବରାହ କହନ୍ତି—ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଚର୍ବଣ କରି ଯେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସେ, ତାହାର ପୂର୍ବସଞ୍ଚିତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହା ମହାଶୁଦ୍ଧିକର କ୍ରିୟା। ପୃଥିବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଏକ ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ବିଶାଳ କର୍ମଫଳକୁ ନାଶ କରିପାରିବ? ବରାହ ମୁଖର ଅଶୁଚିତା—କଫ, ପିତ୍ତ, ରକ୍ତ, ପୁୟ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହନ୍ତି ଯେ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ‑ଚର୍ବଣ ଏହି ମଳର ‘ବୀଜ’କୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏବଂ ଯଥାବିଧି ଆଚାର ନଥିଲେ ଭାଗବତ‑ଶୌଚର ଭଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ପରେ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ନ କରି କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ/ମୁକ୍ତ ଭୂମିରେ ଶୟନ (ଆକାଶ‑ଶୟନ) ଦୁଇ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଦିନ, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ‑ବର୍ଜନ ସହ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଅପରାଧ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 131
Verse 1
अथ दन्तकाष्ठाचर्वणप्रायश्चित्तम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ दन्तकाष्ठमचरवित्वा यो हि मामुपसर्पति ॥ पूर्वकालकृतं कर्म तेन चैकेन नश्यति
ଏବେ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଚର୍ବଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଚବାଇନଥାଇ ଯେ ମୋତେ ସମୀପ କରେ, ସେହି ଏକ କ୍ରିୟାରେ ପୂର୍ବକାଳର କୃତ କର୍ମ ନଶ୍ୟତି।
Verse 2
नारायणवचः श्रुत्वा पृथिवी धर्मसंश्रितः ॥ विष्णुभक्तसुखार्थाय हृषीकेशमुवाच ह
ନାରାୟଣଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରିତ ପୃଥିବୀ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସୁଖାର୍ଥେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କହିଲା।
Verse 3
धरण्युवाच ॥ सर्वकालकृतं कर्म क्लेशेन महताऽनघ ॥ कथमेकापराधेन सर्वमेव प्रणश्यति ॥
ଧରଣୀ କହିଲା—ହେ ନିଷ୍ପାପ! ମହା କ୍ଲେଶରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି କୃତ କର୍ମ, ଏକମାତ୍ର ଅପରାଧରେ କିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶିଯାଏ?
Verse 4
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरी तत्त्वेन कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ येन चैका पराधेन पूर्वकर्म प्रणश्यति ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷିଣୀ, ମୋର ତତ୍ତ୍ୱତଃ କଥିତ ବାକ୍ୟ ଶୁଣ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏକମାତ୍ର ଅପରାଧରେ ପୂର୍ବକର୍ମ ନଶିଯାଏ।
Verse 5
मनुष्यः किल्बिषी भद्रे कफपित्तसमन्वितः ॥ पूयशोणितसम्पूर्णं दुर्गन्धि मुखमस्य तत् ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଦୋଷରେ କଲୁଷିତ; କଫ ଓ ପିତ୍ତରେ ଯୁକ୍ତ, ତାହାର ମୁଖ ପୁୟ ଓ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ।
Verse 6
तत्सर्वबीजं नश्येत दन्तकाष्ठस्य भक्षणात् ॥ शुद्धिर्भागवती चैव आचारेण विवर्जिता ॥
ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଭକ୍ଷଣ କରିଲେ ସେ ସମସ୍ତ ‘ବୀଜ’ ନଶିଯାଏ; ଏବଂ ଆଚାର ନଥିଲେ ଭାଗବତୀ ଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ବର୍ଜିତ ହୁଏ।
Verse 7
धरण्युवाच ॥ दन्तकाष्ठमखादित्वा यः कर्माणि करोति ते ॥ प्रायश्चित्तं च मे ब्रूहि येन धर्मो न नश्यति ॥
ଧରଣୀ କହିଲେ—ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ନ ଭକ୍ଷି ଯେ ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଧର୍ମ ନ ନଶିବା ପରି ଯେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ସେଥି ମୋତେ କୁହ।
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ एवमेतन्महाभागे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि हीदं ते यथा शुध्यन्ति मानवाः ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗେ, ତୁମେ ଯେପରି ମୋତେ ପଚାରିଛ, ସେପରି ହିଁ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
Verse 9
आकाशशयनं कृत्वा दिनानि द्वे च पञ्च च ॥ अभुक्तदन्तकाष्ठाश्च एवं शुध्यन्ति मानवाः ॥
ଦୁଇ ଦିନ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ଶୟନ କରି, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଭୋଜନ ନ କଲେ—ଏଭଳି ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 10
कुतस्तस्यापराधोऽस्ति एवमेव न संशयः ॥
ତାହାର କେଉଁଠି ଅପରାଧ ହେବ? ଏହିପରି ହିଁ—କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 11
एवं ते कथितं भद्रे दन्तकाष्ठस्य भक्षणम् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଭକ୍ଷଣ ବିଷୟ ତୁମକୁ ଏଭଳି କହିଦିଆଗଲା। ଯେ ଏହି ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆଚରେ…
Frequently Asked Questions
The chapter frames everyday bodily discipline (especially oral cleanliness and regulated conduct) as ethically consequential: the text instructs that correct practice surrounding dantakāṣṭha and prescribed expiation for lapses functions to restore ritual and moral order, presented through a debate on how a single act can affect accumulated karma.
No lunar phases (tithi), months, or seasonal markers are specified. The only timing given is duration: the prāyaścitta is to be undertaken for either two days or five days (dināni dve ca pañca ca), along with ākāśa-śayana and abstention related to dantakāṣṭha.
Environmental stewardship is implicit rather than explicit: Pṛthivī’s role as the questioning Earth foregrounds a terrestrial-ethical lens in which personal conduct (ācāra) is treated as part of maintaining dharma. The dialogue suggests that disciplined daily practices and corrective penances contribute to social-ritual stability, which the text often associates with the well-being of the Earth as a moral-ecological order.
No royal lineages, sages, or administrative figures are named in this passage. The only figures explicitly present are Varāha (as instructor) and Pṛthivī (as dharma-oriented interlocutor).
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.