Adhyaya 131: Expiation for Chewing the Tooth-stick (Dantakāṣṭha)
Dantakāṣṭha-carvaṇa-prāyaścitta
Ritual-Manual
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ବରାହ ଓ ପୃଥିବୀଙ୍କ ଉପଦେଶମୂଳକ ସଂଳାପ ମାଧ୍ୟମରେ ଶୌଚାଚାର ଓ ଦୈନିକ ଆଚରଣର ଧର୍ମଫଳ‑ଦୋଷ ବିବେଚିତ ହୋଇଛି। ବରାହ କହନ୍ତି—ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଚର୍ବଣ କରି ଯେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସେ, ତାହାର ପୂର୍ବସଞ୍ଚିତ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଏହା ମହାଶୁଦ୍ଧିକର କ୍ରିୟା। ପୃଥିବୀ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି—ଏକ ଛୋଟ କାର୍ଯ୍ୟ କିପରି ବିଶାଳ କର୍ମଫଳକୁ ନାଶ କରିପାରିବ? ବରାହ ମୁଖର ଅଶୁଚିତା—କଫ, ପିତ୍ତ, ରକ୍ତ, ପୁୟ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ—ବର୍ଣ୍ଣନା କରି କହନ୍ତି ଯେ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ‑ଚର୍ବଣ ଏହି ମଳର ‘ବୀଜ’କୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଏବଂ ଯଥାବିଧି ଆଚାର ନଥିଲେ ଭାଗବତ‑ଶୌଚର ଭଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ପରେ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ନ କରି କର୍ମ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ—ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ/ମୁକ୍ତ ଭୂମିରେ ଶୟନ (ଆକାଶ‑ଶୟନ) ଦୁଇ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଦିନ, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ‑ବର୍ଜନ ସହ; ଏହାଦ୍ୱାରା ଅପରାଧ ନିବୃତ୍ତ ହୁଏ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 131
Verse 1
अथ दन्तकाष्ठाचर्वणप्रायश्चित्तम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ दन्तकाष्ठमचरवित्वा यो हि मामुपसर्पति ॥ पूर्वकालकृतं कर्म तेन चैकेन नश्यति
ଏବେ ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଚର୍ବଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ। ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଚବାଇନଥାଇ ଯେ ମୋତେ ସମୀପ କରେ, ସେହି ଏକ କ୍ରିୟାରେ ପୂର୍ବକାଳର କୃତ କର୍ମ ନଶ୍ୟତି।
Verse 2
नारायणवचः श्रुत्वा पृथिवी धर्मसंश्रितः ॥ विष्णुभक्तसुखार्थाय हृषीकेशमुवाच ह
ନାରାୟଣଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି, ଧର୍ମରେ ଆଶ୍ରିତ ପୃଥିବୀ ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସୁଖାର୍ଥେ ହୃଷୀକେଶଙ୍କୁ କହିଲା।
Verse 3
धरण्युवाच ॥ सर्वकालकृतं कर्म क्लेशेन महताऽनघ ॥ कथमेकापराधेन सर्वमेव प्रणश्यति ॥
ଧରଣୀ କହିଲା—ହେ ନିଷ୍ପାପ! ମହା କ୍ଲେଶରେ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି କୃତ କର୍ମ, ଏକମାତ୍ର ଅପରାଧରେ କିପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଶିଯାଏ?
Verse 4
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु सुन्दरी तत्त्वेन कथ्यमानं मयाऽनघे ॥ येन चैका पराधेन पूर्वकर्म प्रणश्यति ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷିଣୀ, ମୋର ତତ୍ତ୍ୱତଃ କଥିତ ବାକ୍ୟ ଶୁଣ; ଯାହାଦ୍ୱାରା ଏକମାତ୍ର ଅପରାଧରେ ପୂର୍ବକର୍ମ ନଶିଯାଏ।
Verse 5
मनुष्यः किल्बिषी भद्रे कफपित्तसमन्वितः ॥ पूयशोणितसम्पूर्णं दुर्गन्धि मुखमस्य तत् ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଦୋଷରେ କଲୁଷିତ; କଫ ଓ ପିତ୍ତରେ ଯୁକ୍ତ, ତାହାର ମୁଖ ପୁୟ ଓ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଦୁର୍ଗନ୍ଧମୟ।
Verse 6
तत्सर्वबीजं नश्येत दन्तकाष्ठस्य भक्षणात् ॥ शुद्धिर्भागवती चैव आचारेण विवर्जिता ॥
ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଭକ୍ଷଣ କରିଲେ ସେ ସମସ୍ତ ‘ବୀଜ’ ନଶିଯାଏ; ଏବଂ ଆଚାର ନଥିଲେ ଭାଗବତୀ ଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ବର୍ଜିତ ହୁଏ।
Verse 7
धरण्युवाच ॥ दन्तकाष्ठमखादित्वा यः कर्माणि करोति ते ॥ प्रायश्चित्तं च मे ब्रूहि येन धर्मो न नश्यति ॥
ଧରଣୀ କହିଲେ—ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ନ ଭକ୍ଷି ଯେ ଏହି କର୍ମଗୁଡ଼ିକ କରେ, ତାହା ପାଇଁ ଧର୍ମ ନ ନଶିବା ପରି ଯେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ସେଥି ମୋତେ କୁହ।
Verse 8
श्रीवराह उवाच ॥ एवमेतन्महाभागे यन्मां त्वं परिपृच्छसि ॥ कथयिष्यामि हीदं ते यथा शुध्यन्ति मानवाः ॥
ଶ୍ରୀବରାହ କହିଲେ—ହେ ମହାଭାଗେ, ତୁମେ ଯେପରି ମୋତେ ପଚାରିଛ, ସେପରି ହିଁ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ କିପରି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି, ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।
Verse 9
आकाशशयनं कृत्वा दिनानि द्वे च पञ्च च ॥ अभुक्तदन्तकाष्ठाश्च एवं शुध्यन्ति मानवाः ॥
ଦୁଇ ଦିନ କିମ୍ବା ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଖୋଲା ଆକାଶ ତଳେ ଶୟନ କରି, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଭୋଜନ ନ କଲେ—ଏଭଳି ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 10
कुतस्तस्यापराधोऽस्ति एवमेव न संशयः ॥
ତାହାର କେଉଁଠି ଅପରାଧ ହେବ? ଏହିପରି ହିଁ—କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 11
एवं ते कथितं भद्रे दन्तकाष्ठस्य भक्षणम् ॥ य एतेन विधानेन प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥
ହେ ଭଦ୍ରେ, ଦନ୍ତକାଷ୍ଠ ଭକ୍ଷଣ ବିଷୟ ତୁମକୁ ଏଭଳି କହିଦିଆଗଲା। ଯେ ଏହି ବିଧାନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଆଚରେ…
Inside Adhyaya 131
How it unfolds
- Where it opens
Varāha and Pṛthivī enter a dharma-śāstra style discussion on daily ācāra and ritual purity, focusing on the ethical weight of seemingly minor bodily practices (especially oral cleanliness).
- Central event
Varāha asserts a striking claim: approaching him after chewing a dantakāṣṭha can nullify previously accumulated wrongdoing; Pṛthivī challenges the karmic logic of how a single act could erase extensive past demerit.
- Climax resolution
Varāha justifies the rule through a corporeal-impurity rationale—depicting the mouth as a locus of phlegm, bile, blood, pus, and foul odor—and frames dantakāṣṭha as destroying the ‘seed’ of impurity; he then provides a corrective prāyaścitta for those who omitted the tooth-stick yet performed rites: ākāśa-śayana for two or five days with abstention related to dantakāṣṭha.
Geographical context
No explicit historical sites, rivers, regions, or sacred groves are mentioned in this adhyāya; the setting is a dialogic, non-localized instructional context between Varāha and Pṛthivī.
Ritual instructions
- Primary RitualPrāyaścitta for omission/irregularity concerning dantakāṣṭha in the context of ritual performance
- BenefitRemoval of the specific doṣa connected with improper/omitted dantakāṣṭha discipline and restoration of ritual-moral purity (śuddhi) for continued bhāgavata-oriented conduct.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī · Didactic, juridical-dharmic, with a probing objection-and-resolution structure (pṛcchā–uttara) centered on karmic proportionality and bodily purity.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta
- Emotional ProgressionFrom normative instruction → intellectual doubt about karmic mechanics → vivid confrontation with bodily impurity → reassurance through a clear, bounded expiation that re-stabilizes dharma.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNot applicable as a site-based pilgrimage chapter; the teaching is portable and practice-oriented rather than tied to a named tīrtha.
Frequently Asked Questions
The chapter frames everyday bodily discipline (especially oral cleanliness and regulated conduct) as ethically consequential: the text instructs that correct practice surrounding dantakāṣṭha and prescribed expiation for lapses functions to restore ritual and moral order, presented through a debate on how a single act can affect accumulated karma.
No lunar phases (tithi), months, or seasonal markers are specified. The only timing given is duration: the prāyaścitta is to be undertaken for either two days or five days (dināni dve ca pañca ca), along with ākāśa-śayana and abstention related to dantakāṣṭha.
Environmental stewardship is implicit rather than explicit: Pṛthivī’s role as the questioning Earth foregrounds a terrestrial-ethical lens in which personal conduct (ācāra) is treated as part of maintaining dharma. The dialogue suggests that disciplined daily practices and corrective penances contribute to social-ritual stability, which the text often associates with the well-being of the Earth as a moral-ecological order.
No royal lineages, sages, or administrative figures are named in this passage. The only figures explicitly present are Varāha (as instructor) and Pṛthivī (as dharma-oriented interlocutor).
Ask anything about Adhyaya 131 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.