Rig Veda 3.45.2: Mandala 3, Sukta 45, Mantra 2

Sukta 3.45

Rishi: Viśvāmitra Gāthina

Devata: Indra

Chandas: Gāyatrī (probable)

Samhita Patha (Devanagari)

वृत्रखादो वलंरुजः पुरां दर्मो अपामजः । स्थाता रथस्य हर्योरभिस्वर इन्द्रो दृळ्हा चिदारुजः ॥

Recitation with translationRig Veda 3.45.2

Transliteration

vṛtrakhādó valaṃrujáḥ purā́ṃ darmó apām ajáḥ | sthātā́ ráthasya háryor abhisvará índro dṛḷhā́ cid ārujáḥ ||

Translation

ବୃତ୍ରଖାଦଃ—ବୃତ୍ରର ଆବରଣକୁ ଭକ୍ଷଣ କରୁଥିବା, ବଲଂରୁଜଃ—ବଲର ବନ୍ଧନକୁ ଭେଦ କରୁଥିବା, ପୁରାଂ ଦର୍ମଃ—ନଗରମାନଙ୍କୁ ଚିରିଦେଉଥିବା, ଅପାମଜଃ—ଜଳମାନଙ୍କର ଜନ୍ମକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତାଇଥିବା—ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର, ହର୍ୟୋରଥ ଉପରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଅଭିସ୍ୱର—ଗର୍ଜନମୟ ଆକ୍ରମଣ—ସହିତ, ଦୃଢ଼ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ଥିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଭଙ୍ଗ କରେ।

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• वृत्रखादः: Vṛtra-devouring
• वृत्रखादः: विशेषणम् (कर्तृ-सम्बन्धे इन्द्रस्य)
• Type: Adjective (epithet)
• Root: वृत्र- (प्रातिपदिक) + खाद (कृदन्त, √खाद् ‘खादने’)

• वलम्: the cave/stone enclosure (Vala)
• वलम्: कर्म (रुजः इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: वल (प्रातिपदिक)

• रुजः: (thou/he) didst break / hast broken
• रुजः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √रुज् (रुजोँ) ‘भङ्गे/विदारणे’

• पुराम्: fortresses
• पुराम्: कर्म (दर्मः इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: पुर्/पुरा (प्रातिपदिक ‘नगर/दुर्ग’)

• दर्मः: the splitter/breacher
• दर्मः: कर्तृ/विशेष्य (इन्द्रः)
• Type: Noun (agent/epithet)
• Root: दर्म (प्रातिपदिक; ‘भेदक/विदारक’, इन्द्र-विशेषण)

• अपाम्: of the waters
• अपाम्: सम्बन्ध (अजः इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: अप् (प्रातिपदिक ‘जल’)

• अजः: the impeller/driver (of the waters)
• अजः: कर्तृ/विशेष्य (इन्द्रः)
• Type: Noun (epithet)
• Root: अज (प्रातिपदिक; ‘अज’ = ‘प्रेरक/चालक’ वैदिके, इन्द्र-विशेषण)

• स्थाता: the establisher/one who stands
• स्थाता: कर्तृ/विशेष्य (इन्द्रः)
• Type: Noun (agent)
• Root: √स्था ‘तिष्ठति’ + तृ (कृदन्त)

• रथस्य: of the chariot
• रथस्य: सम्बन्ध (स्थाता इत्यस्य)
• Type: Noun
• Root: रथ (प्रातिपदिक)

• हर्योः: of the two bay steeds
• हर्योः: सम्बन्ध (रथस्य/अभिस्वरः इत्यादि)
• Type: Noun
• Root: हरि (प्रातिपदिक; ‘हरि’ = इन्द्रस्य अश्वः)

• अभिस्वरः: the loud-sounding/roaring one
• अभिस्वरः: कर्तृ/विशेष्य (इन्द्रः)
• Type: Noun (epithet)
• Root: अभि- + स्वर (प्रातिपदिक; ‘स्वर’ = नाद/स्वर, ‘अभिस्वर’ = ‘उच्चनाद/घोष’)

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्तृ (मुख्य)
• Type: Noun (proper)
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• दृळ्हा: firm/strong (ones)
• दृळ्हा: कर्म-विशेषण (पुराम्)
• Type: Adjective
• Root: दृळ्ह (प्रातिपदिक; ‘दृढ’ वैदिक-रूप)

• चित्: even
• चित्: सम्बन्ध/निपात (अपि/एव-भावे)
• Type: Indeclinable
• Root: चित् (अव्यय)

• आरुजः: thou/he hast shattered
• आरुजः: क्रिया
• Type: Verb
• Root: आ- + √रुज् ‘भङ्गे/विदारणे’