यह सोपान ‘अहंकार-निवृत्ति और धर्म-प्रतिष्ठा’ का द्वार है। साधक-चित्त के भीतर ‘लंका’ रज-तम से घिरी दुर्ग-मानसिकता है; यहाँ राम-प्रताप का अर्थ बाह्य विजय नहीं, वरन् अधर्म (रावण-भाव) के गढ़ में विवेक (अंगद) और भक्ति-बल (हनुमान/कपीदल) द्वारा प्रवेश कर ‘अहं’ का मुकुट गिराना है। इस चरण में दूत-वाणी, नीति-उपदेश, और शत्रु-सभा में निर्भय सत्य—ये मुक्ति की सीढ़ी पर ‘वैराग्य-युक्त साहस’ की परीक्षा हैं।
ଲଙ୍କା-କାଣ୍ଡର ପ୍ରଧାନ ରସ ‘ବୀର’, କିନ୍ତୁ ସେ କେବଳ ରଣ-ବୀର ନୁହେଁ—‘ଧର୍ମବୀର’; ଯାହାର ସହଗାମୀ ହେଉଛି କରୁଣା (ରାମଙ୍କ କୃପା), ହାସ୍ୟ/ବିନୋଦ (ଅଙ୍ଗଦ–ରାବଣ ବାକ୍ୟ-ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତର), ଓ ରୌଦ୍ର (ରାବଣ-ନିନ୍ଦାରେ କପି-କ୍ରୋଧ)। ପ୍ରସ୍ତୁତ ଖଣ୍ଡରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦୂତ-ରୂପ ‘ଦାସ୍ୟ-ଭକ୍ତି’ର ମର୍ଯ୍ୟାଦା: ସେ ରାବଣକୁ ମାରିପାରିଲେ ମଧ୍ୟ ‘ରାମ-ଅବମାନ’ର ଭୟରୁ ସଂଯମ ରଖେ—ଏହା ତୁଳସୀଙ୍କ ନୈତିକ-ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର: ଶକ୍ତି ଶୀଳର ଅଧୀନ ରହିବା ହିଁ ଭକ୍ତିର ସୌନ୍ଦର୍ୟ। ରାବଣର ଅଭିମାନ, ସଭାର ଭୟ, ମୁକୁଟମାନଙ୍କର ପତନ—ଏସବୁ ‘ଅହଂ’ କ୍ଷୟର ପ୍ରତୀକ। ମନ୍ଦୋଦରୀଙ୍କ ଉପଦେଶ କରୁଣ-ନୀତିର ଶିଖର: ସେ ଇତିହାସ-ସ୍ମୃତି (ମାରୀଚ, ବାଳୀ, ଖର-ଦୂଷଣ) ଦ୍ୱାରା ରାବଣକୁ କାଳ-ନିକଟତା ଦେଖାଏ। ଶେଷରେ ରାମଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରଣା ଓ ଚତୁରଙ୍ଗ (ଚାରି ଅନୀ)ର ରଚନା ‘ଲୀଳା’କୁ ‘ଧର୍ମ-ବ୍ୟବସ୍ଥା’ରେ ରୂପାନ୍ତର କରେ—ଏହି ସୋପାନ ସାଧକକୁ କୁହେ: ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଭକ୍ତି ସହ ନୀତି, ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ସମୁଦାୟ-ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ।
No verses available for this prakarana yet.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.