Prakarana 3
यह सोपान ‘अहंकार-लङ्का’ के द्वार पर खड़ा है: जहाँ जीव (रावण-रूप अहं) के सामने भक्ति (अंगद-हनुमत्-पक्ष) नीति, विनय, और निर्भय सत्य बोलकर अंतिम निर्णय कराती है। लंका-काण्ड का आध्यात्मिक प्रवेश-द्वार ‘वैराग्य-युक्त धर्मनीति’ है—दूत-वाक्य के रूप में उपदेश, और प्रत्युत्तर में अहं की ज्वाला।
ଲଙ୍କାକାଣ୍ଡର ରସ-ବିନ୍ୟାସ ମୁଖ୍ୟତଃ ବୀର-ରସ ଓ ରୌଦ୍ର-ରସର ସନ୍ଧିସ୍ଥଳରେ, କିନ୍ତୁ ତୁଳସୀଦାସ ଏହାକୁ କେବଳ ରଣ-ଗାଥା ହେବାକୁ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ—ଏହା ‘ଧର୍ମନୀତି’ ଓ ‘ଭକ୍ତି-ନିର୍ଭୟତା’ର କାବ୍ୟ-ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ। ଏହି ଖଣ୍ଡରେ ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଦୂତ-ବାକ୍ୟ ରାବଣଙ୍କ ଅହଂକୁ ‘ବିନୟ-ନୀତି’ରେ ଭାଙ୍ଗିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ: ‘ଦଶନ ଗହହୁ ତୃଣ’ ପରି ଶରଣାଗତି-ଭାଷାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ‘ପ୍ରଣତପାଳ’ର ସ୍ମୃତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ। ରାବଣ ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ ନିଜ ବଳ, କୁଳ, ତପ, ଶିବ-ପୂଜନ, ଓ ବିଶ୍ୱ-ବିଜୟର ଗର୍ବ-ପ୍ରଲାପ କରେ—ଏହା ରୌଦ୍ରର ମନୋବିଜ୍ଞାନ। ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ ଉତ୍ତର ପୁନଃ ‘ରାମ-ଭକ୍ତି’କୁ ପରମ ଲାଭ କହି ଅହଂର ମିଥ୍ୟା-ପ୍ରତାପକୁ ଉଜାଗର କରେ। ଏହିପରି ଲଙ୍କାକାଣ୍ଡ ମାନସ-ସୋପାନରେ ସେଇ ପଦକ୍ଷେପ ଯେଉଁଠି ‘ଅହଂ-ଲଙ୍କା’ର ଶେଷ ଔଚିତ୍ୟ-କ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ଈଶ୍ୱର-ଶରଣାଗତିର ଅନିବାର୍ୟତା ସିଦ୍ଧ ହୁଏ।
Verses
ଚୌପାଈ 20.1-4
कह दसकंठ कवन तैं बंदर।मैं रघुबीर दूत दसकंधर।।
मम जनकहि तोहि रही मिताई।तव हित कारन आयउँ भाई।।
उत्तम कुल पुलस्ति कर नाती।सिव बिरंचि पूजेहु बहु भाँती।।
बर पायहु कीन्हेहु सब काजा।जीतेहु लोकपाल सब राजा।।
नृप अभिमान मोह बस किंबा।हरि आनिहु सीता जगदंबा।।
अब सुभ कहा सुनहु तुम्ह मोरा।सब अपराध छमिहि प्रभु तोरा।।
दसन गहहु तृन कंठ कुठारी।परिजन सहित संग निज नारी।।
सादर जनकसुता करि आगें।एहि बिधि चलहु सकल भय त्यागें।।
kaha dasakaṁṭha kavana taiṁ baṁdara |maiṁ raghubīra dūta dasakaṁdhara ||
mama janakahi tohi rahī mitāī |tava hita kārana āyaũ bhāī ||
uttama kula pulasti kara nātī |siva biraṁci pūjehu bahu bhā̃tī ||
bara pāyahu kīnhehu saba kājā |jītehu lokapāla saba rājā ||
nṛpa abhimāna moha basa kiṁbā |hari ānihu sītā jagadaṁbā ||
aba subha kahā sunahu tumha morā |saba aparādha chamihi prabhu torā ||
dasana gahahu tṛna kaṁṭha kuṭhārī |parijana sahita saṁga nija nārī ||
sādara janakasutā kari āgeṁ |ehi bidhi calahu sakala bhaya tyāgeṁ ||
ଦଶକଣ୍ଠ ରାବଣ କହିଲା, "ତୁମେ କେଉଁ ବାନର?" "ମୁଁ ରଘୁବୀର ରାମଙ୍କର ଦୂତ, ହେ ଦଶକଣ୍ଠ। ମୋ ପିତା ଓ ତୁମ ମଧ୍ୟରେ ମିତ୍ରତା ଥିଲା, ତେଣୁ ତୋର ହିତ ନିମନ୍ତେ ଆସିଛି, ଭାଇ। ତୁମେ ଉତ୍ତମ କୁଳର ପୁଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ନାତି, ଶିବ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ବହୁଭାବରେ ପୂଜା କରିଛ। ବର ପାଇ ସବୁ କାମ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଛ, ଲୋକପାଳ ଓ ସବୁ ରାଜାଙ୍କୁ ଜୟ କରିଛ। ରାଜାର ଅଭିମାନ ବା ମୋହରେ ବଶ ହୋଇ ହରିଙ୍କ ସୀତା, ଜଗଦମ୍ବାଙ୍କୁ ଅଣାଇଛ। ଏବେ ମୋର ମଙ୍ଗଳ କଥା ଶୁଣ, ପ୍ରଭୁ ତୋର ସବୁ ଅପରାଧ କ୍ଷମା କରିବେ। ଦାନ୍ତରେ ଘାସ ଧର, ବେକରେ କୁଠାର ଧର, ପରିଜନ ଓ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଯା। ଜନକସୁତାଙ୍କୁ ସାଦର ସମ୍ମାନରେ ଆଗରେ ରଖି, ସବୁ ଭୟ ତ୍ୟାଗ କରି ଏହିପରି ଯା।
ଦୋହା 20
प्रनतपाल रघुबंसमनि त्राहि त्राहि अब मोहि।आरत गिरा सुनत प्रभु अभय करैगो तोहि।।20।।
pranatapāla raghubaṁsamani trāhi trāhi aba mohi |ārata girā sunata prabhu abhaya karaigo tohi ||20||
"ହେ ଶରଣାଗତର ରକ୍ଷକ, ରଘୁବଂଶର ମଣି, ଏବେ ମୋତେ ତ୍ରାହି, ତ୍ରାହି!" ପ୍ରଭୁ ତୋର ଆର୍ତ କଣ୍ଠ ଶୁଣିଲେ ତୋତେ ଅଭୟ ଦେବେ।
ଚୌପାଈ 21.1-5
रे कपिपोत बोलु संभारी।मूढ़ न जानेहि मोहि सुरारी।।
कहु निज नाम जनक कर भाई।केहि नातें मानिऐ मिताई।।
अंगद नाम बालि कर बेटा।तासों कबहुँ भई ही भेटा।।
अंगद बचन सुनत सकुचाना।रहा बालि बानर मैं जाना।।
अंगद तहीं बालि कर बालक।उपजेहु बंस अनल कुल घालक।।
गर्भ न गयहु ब्यर्थ तुम्ह जायहु।निज मुख तापस दूत कहायहु।।
अब कहु कुसल बालि कहँ अहई।बिहँसि बचन तब अंगद कहई।।
दिन दस गएँ बालि पहिं जाई।बूझेहु कुसल सखा उर लाई।।
राम बिरोध कुसल जसि होई।सो सब तोहि सुनाइहि सोई।।
सुनु सठ भेद होइ मन ताकें।श्रीरघुबीर हृदय नहिं जाकें।।
re kapipota bolu saṁbhārī |mūṛha na jānehi mohi surārī ||
kahu nija nāma janaka kara bhāī |kehi nāteṁ māniai mitāī ||
aṁgada nāma bāli kara beṭā |tāsoṁ kabahũ bhaī hī bheṭā ||
aṁgada bacana sunata sakucānā |rahā bāli bānara maiṁ jānā ||
aṁgada tahīṁ bāli kara bālaka |upajehu baṁsa anala kula ghālaka ||
garbha na gayahu byartha tumha jāyahu |nija mukha tāpasa dūta kahāyahu ||
aba kahu kusala bāli kahã ahaī |bihãsi bacana taba aṁgada kahaī ||
dina dasa gaẽ bāli pahiṁ jāī |būjhehu kusala sakhā ura lāī ||
rāma birodha kusala jasi hoī |so saba tohi sunāihi soī ||
sunu saṭha bheda hoi mana tākeṁ |śrīraghubīra hṛdaya nahiṁ jākeṁ ||
"ହେ ଯୁବକ ବାନର, ସାବଧାନରେ କଥା କୁଅ! ମୂର୍ଖ, ତୁ ମୋତେ ଜାଣୁ ନାହିଁ, ଦେବତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁକୁ?" "କୁଅ ତୋର ନିଜର ନାମ ଓ ତୋର ପିତାଙ୍କ ନାମ, ହେ ବନ୍ଧୁ। କିଣସି ସମ୍ପର୍କରେ ଏହି ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ମଣିଆଯାଇ ପାରେ?" "ମୋର ନାମ ଅଙ୍ଗଦ, ମୁଁ ବାଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର। ତୁମେ କେବେ ତାଙ୍କ ସହ ଭେଟ କଲ କି?" ଅଙ୍ଗଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ରାବଣ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲା। "ବାନରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ବାଳି ଥିଲେ, ମୁଁ ଜାଣେ।" "ତୁ ସେହି ଅଙ୍ଗଦ କି, ବାଳିଙ୍କ ସନ୍ତାନ? ତୁ ତୋର ବଂଶରେ ଅଗ୍ନି, ତୋର କୁଳର ନାଶକାରୀ ହୋଇ ଜନ୍ମିଛ।" "ତୁ ଗର୍ଭ ପାର କରି ବୃଥା ଜନ୍ମ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବୃଥାରେ ଯିବ, କାରଣ ନିଜ ମୁଖରେ ତୁ ଜଣେ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଦୂତ ବୋଲି ପରିଚୟ ଦେଇଛ।" "ଏବେ କୁଅ, ବାଳି କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି କି?" ତାପରେ ଅଙ୍ଗଦ ହସି କଥା କହିଲେ। "ଦଶ ଦିନ କଟିଗଲେ ତୁ ନିଜେ ବାଳିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯା, ବନ୍ଧୁକୁ ବୁକୁରେ ଜଡାଇ ଧରି ତାଙ୍କର କୁଶଳ ପଚାର।" "ରାମଙ୍କ ବିରୋଧ କଲେ ଯେମିତି କୁଶଳ ହୁଏ, ସେ ସବୁ ସେ ନିଜେ ତୋତେ ଶୁଣାଇବେ।" "ଶୁଣ ମୂର୍ଖ, ଯାହାର ହୃଦୟରେ ଶ୍ରୀରଘୁବୀର ବାସ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାହାର ମନରେ ବିଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।"
ଦୋହା 21
हम कुल घालक सत्य तुम्ह कुल पालक दससीस।अंधउ बधिर न अस कहहिं नयन कान तव बीस।।21।।
hama kula ghālaka satya tumha kula pālaka dasasīsa |aṁdhau badhira na asa kahahiṁ nayana kāna tava bīsa ||21||
ହେ ଦଶାନନ, ସତ୍ୟ କଥା ଆମ୍ଭେ ଆମ୍ଭର କୁଳର ନାଶକାରୀ, ଆଉ ତୁମେ ତୁମର କୁଳର ରକ୍ଷକ। ଅନ୍ଧ ଓ ବଧିର ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଏପରି କଥା କହିବ ନାହିଁ, ଆଉ ତୁମର ବିଶଟି ଆଖି ଓ ବିଶଟି କାନ ଅଛି।
ଚୌପାଈ 22.1-4
सिव बिरंचि सुर मुनि समुदाई।चाहत जासु चरन सेवकाई।।
तासु दूत होइ हम कुल बोरा।अइसिहुँ मति उर बिहर न तोरा।।
सुनि कठोर बानी कपि केरी।कहत दसानन नयन तरेरी।।
खल तव कठिन बचन सब सहऊँ।नीति धर्म मैं जानत अहऊँ।।
कह कपि धर्मसीलता तोरी।हमहुँ सुनी कृत पर त्रिय चोरी।।
देखी नयन दूत रखवारी।बूड़ि न मरहु धर्म ब्रतधारी।।
कान नाक बिनु भगिनि निहारी।छमा कीन्हि तुम्ह धर्म बिचारी।।
धर्मसीलता तव जग जागी।पावा दरसु हमहुँ बड़भागी।।
siva biraṁci sura muni samudāī |cāhata jāsu carana sevakāī ||
tāsu dūta hoi hama kula borā |aisihũ mati ura bihara na torā ||
suni kaṭhora bānī kapi kerī |kahata dasānana nayana tarerī ||
khala tava kaṭhina bacana saba sahaū̃ |nīti dharma maiṁ jānata ahaū̃ ||
kaha kapi dharmasīlatā torī |hamahũ sunī kṛta para triya corī ||
dekhī nayana dūta rakhavārī |būṛi na marahu dharma bratadhārī ||
kāna nāka binu bhagini nihārī |chamā kīnhi tumha dharma bicārī ||
dharmasīlatā tava jaga jāgī |pāvā darasu hamahũ baṛabhāgī ||
ଶିବ, ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବତା ଓ ମୁନିଗଣ ସମସ୍ତେ ତାହାଙ୍କ ଚରଣର ସେବା କାମନା କରନ୍ତି। ତାହାଙ୍କ ଦୂତ ହୋଇ ମୁଁ ମୋ କୁଳର ସମ୍ମାନ ଡୁବାଇଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତା ମନରେ ରଖି ବି ତୋମର ହୃଦୟ ବିଦୀର୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ। ବାନରର କଠୋର ବାଣୀ ଶୁଣି ଦଶାନନ ନୟନ ଫେରାଇ ଫେରାଇ କହିଲା। ଦୁଷ୍ଟ, ତୋମର ସମସ୍ତ କଠୋର ବାକ୍ୟ ମୁଁ ସହ୍ୟ କରୁଅଛି, କାରଣ ନୀତି ଓ ଧର୍ମରେ ମୁଁ ଅବଗତ। ବାନର କହିଲା: ତୋମର ଧର୍ମଶୀଳତା ସୁପରିଚିତ; ମୁଁ ବି ଶୁଣିଛି ତୁମେ ଅନ୍ୟର ସ୍ତ୍ରୀ ଚୋରି କରିଛ। ନିଜ ଆଖିରେ ଦୂତ ଓ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା ଦେଖି ବି ତୁମେ ଡୁବି ମଲ ନାହଁ, ହେ ଧର୍ମବ୍ରତଧାରୀ। କାନ-ନାକ ବିନା ଭଗିନୀକୁ ଦେଖି ତୁମେ ଧର୍ମ ବିଚାର କରି କ୍ଷମା କଲ। ତୋମର ଧର୍ମଶୀଳତା ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ବି ବଡ଼ଭାଗୀ ଯେ ତୋମର ଦର୍ଶନ ପାଇଛି।
ଦୋହା 22(क)-(ख)
जनि जल्पसि जड़ जंतु कपि सठ बिलोकु मम बाहु।लोकपाल बल बिपुल ससि ग्रसन हेतु सब राहु।।22(क)।।
पुनि नभ सर मम कर निकर कमलन्हि पर करि बास।सोभत भयउ मराल इव संभु सहित कैलास।।22(ख)।।
jani jalpasi jaṛa jaṁtu kapi saṭha biloku mama bāhu |lokapāla bala bipula sasi grasana hetu saba rāhu ||22(ka)||
puni nabha sara mama kara nikara kamalanhi para kari bāsa |sobhata bhayau marāla iva saṁbhu sahita kailāsa ||22(kha)||
ବୃଥା କଥା କହିବ ନାହିଁ, ହେ ବୋକା ପ୍ରାଣୀ, ହେ ବାନର, ହେ ମୂର୍ଖ; ମୋର ବାହୁ ଦେଖ। ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ରାହୁ ପରି, ଲୋକପାଳଙ୍କ ବିପୁଳ ବଳର ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ଗ୍ରାସ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ। ପୁଣି, ମୋ ହାତର ଆକାଶ-ସରୋବରରେ, ମୋ ଆଙ୍ଗୁଳିର ପଦ୍ମରେ ବାସ କରି, ଶମ୍ଭୁ କୈଳାସ ସହ ଏକ ହଂସ ପରି ଶୋଭା ପାଇଥିଲେ।
ଚୌପାଈ 23.1-5
तुम्हरे कटक माझ सुनु अंगद।मो सन भिरिहि कवन जोधा बद।।
तव प्रभु नारि बिरहँ बलहीना।अनुज तासु दुख दुखी मलीना।।
तुम्ह सुग्रीव कूलद्रुम दोऊ।अनुज हमार भीरु अति सोऊ।।
जामवंत मंत्री अति बूढ़ा।सो कि होइ अब समरारूढ़ा।।
सिल्पि कर्म जानहिं नल नीला।है कपि एक महा बलसीला।।
आवा प्रथम नगरु जेंहिं जारा।सुनत बचन कह बालिकुमारा।।
सत्य बचन कहु निसिचर नाहा।साँचेहुँ कीस कीन्ह पुर दाहा।।
रावन नगर अल्प कपि दहई।सुनि अस बचन सत्य को कहई।।
जो अति सुभट सराहेहु रावन।सो सुग्रीव केर लघु धावन।।
चलइ बहुत सो बीर न होई।पठवा खबरि लेन हम सोई।।
tumhare kaṭaka mājha sunu aṁgada |mo sana bhirihi kavana jodhā bada ||
tava prabhu nāri birahã balahīnā |anuja tāsu dukha dukhī malīnā ||
tumha sugrīva kūladruma doū |anuja hamāra bhīru ati soū ||
jāmavaṁta maṁtrī ati būṛhā |so ki hoi aba samarārūṛhā ||
silpi karma jānahiṁ nala nīlā |hai kapi eka mahā balasīlā ||
āvā prathama nagaru jeṁhiṁ jārā |sunata bacana kaha bālikumārā ||
satya bacana kahu nisicara nāhā |sā̃cehũ kīsa kīnha pura dāhā ||
rāvana nagara alpa kapi dahaī |suni asa bacana satya ko kahaī ||
jo ati subhaṭa sarāhehu rāvana |so sugrīva kera laghu dhāvana ||
calai bahuta so bīra na hoī |paṭhavā khabari lena hama soī ||
ଶୁଣ ଅଙ୍ଗଦ, ତୋର ସୈନ୍ୟରେ କେଉଁ ଯୋଦ୍ଧା ମୋ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବ କୁହ? ତୋର ପ୍ରଭୁ ସ୍ତ୍ରୀ ବିରହରେ ବଳହୀନ, ଆଉ ତାଙ୍କ ଅନୁଜ ସେହି ଦୁଃଖରେ ଦୁଃଖୀ ଓ ମଳିନ। ତୁମ୍ବ ଓ ସୁଗ୍ରୀବ ଉଭୟ କୂଳଦ୍ରୁମ, ଆଉ ମୋର ଅନୁଜ ମଧ୍ୟ ଅତି ଭୀରୁ। ଜାମ୍ବବନ୍ତ ମନ୍ତ୍ରୀ ଅତି ବୃଦ୍ଧ, ସେ କି ଏବେ ସମରାରୋହଣ କରିବ? ନଳ ଓ ନୀଳ କେବଳ ଶିଳ୍ପୀ କର୍ମ ଜାଣନ୍ତି, ଗୋଟିଏ ବାନର ଅଛି ମହା ବଳଶୀଳ। ଯେ ପ୍ରଥମେ ଆସି ନଗର ଜାଳିଥିଲା। ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ବାଳିର ପୁତ୍ର କହିଲେ। ସତ୍ୟ ବଚନ କୁହ ନିଶାଚର ନାଥ, ସତରେ କି ବାନର ପୁର ଦାହ କଲା? ରାବଣର ନଗର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ବାନର ଦାହ କରେ! ଏପରି ବଚନ ଶୁଣି କେ ସତ୍ୟ ବୋଲି କହିବ? ଯାକୁ ତୁମ୍ବ ରାବଣ ଅତି ଶୂର ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ, ସେ ସୁଗ୍ରୀବର ଏକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୂତ ମାତ୍ର। ସେ ବହୁତ ଦୌଡେ କିନ୍ତୁ ବୀର ନୁହେଁ, ଆମ୍ଭେ ତାକୁ କେବଳ ଖବର ନେବାକୁ ପଠାଇଛୁ।
ଦୋହା 23(क)-(छ)
सत्य नगरु कपि जारेउ बिनु प्रभु आयसु पाइ।फिरि न गयउ सुग्रीव पहिं तेहिं भय रहा लुकाइ।।23(क)।।
सत्य कहहि दसकंठ सब मोहि न सुनि कछु कोह।कोउ न हमारें कटक अस तो सन लरत जो सोह।।23(ख)।।
प्रीति बिरोध समान सन करिअ नीति असि आहि।जौं मृगपति बध मेड़ुकन्हि भल कि कहइ कोउ ताहि।।23(ग)।।
जद्यपि लघुता राम कहुँ तोहि बधें बड़ दोष।तदपि कठिन दसकंठ सुनु छत्र जाति कर रोष।।23(घ)।।
बक्र उक्ति धनु बचन सर हृदय दहेउ रिपु कीस।प्रतिउत्तर सड़सिन्ह मनहुँ काढ़त भट दससीस।।23(ङ)।।
हँसि बोलेउ दसमौलि तब कपि कर बड़ गुन एक।जो प्रतिपालइ तासु हित करइ उपाय अनेक।।23(छ)।।
satya nagaru kapi jāreu binu prabhu āyasu pāi |phiri na gayau sugrīva pahiṁ tehiṁ bhaya rahā lukāi ||23(ka)||
satya kahahi dasakaṁṭha saba mohi na suni kachu koha |kou na hamāreṁ kaṭaka asa to sana larata jo soha ||23(kha)||
prīti birodha samāna sana karia nīti asi āhi |jauṁ mṛgapati badha meṛukanhi bhala ki kahai kou tāhi ||23(ga)||
jadyapi laghutā rāma kahũ tohi badheṁ baṛa doṣa |tadapi kaṭhina dasakaṁṭha sunu chatra jāti kara roṣa ||23(gha)||
bakra ukti dhanu bacana sara hṛdaya daheu ripu kīsa |pratiuttara saṛasinha manahũ kāṛhata bhaṭa dasasīsa ||23(ṅa)||
hãsi boleu dasamauli taba kapi kara baṛa guna eka |jo pratipālai tāsu hita karai upāya aneka ||23(cha)||
ସତ୍ୟ କଥା, ବାନର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଆଦେଶ ବିନା ନଗର ଜଳାଇ ଦେଇଥିଲା। ସେଥିପାଇଁ ସେ ସୁଗ୍ରୀବ ପାଖକୁ ଫେରି ଗଲା ନାହିଁ, ଭୟରେ ଲୁଚି ରହିଲା। "ଦଶକଣ୍ଠ, ତୁମେ ଯାହା ଯାହା କହୁଛ ତାହା ସବୁ ସତ୍ୟ, ତାହା ଶୁଣି ମୋର କିଛି କ୍ରୋଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଆମ ସେନାରେ ଏମିତି କେହି ନାହାଁନ୍ତି ଯେ ତୋମ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରି ଟିକି ରହିପାରିବ।" "ଏହା ହିଁ ନୀତି: ସମାନଙ୍କ ସହ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ଶତ୍ରୁତା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ସିଂହ ମେଢକ ମାରେ, ତେବେ କେହି ତାହା ଭଲ କହିବ କି?" "ଯଦିଓ ରାମଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ତୋମକୁ ବଧ କରିବା ହୀନତା ଓ ବଡ଼ ଦୋଷ, ତଥାପି ଶୁଣ ଦଶଗ୍ରୀବ: କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିର ରୋଷ ସହିବା କଠିନ।" ବାନର ତାହାର ଶତ୍ରୁର ହୃଦୟକୁ ବକ୍ର ବାକ୍ୟର ଧନୁରୁ ଛଡ଼ା ବାକ୍ୟବାଣରେ ଦଗ୍ଧ କରିଥିଲା; ଦଶମୁଖ ଯୋଦ୍ଧା ରାବଣ ଯେମିତି ସଣ୍ଢା ବାଡ଼ିରେ ତାହାର ଉତ୍ତର ବାହାର କରୁଥିଲା। ତାହାପରେ ଦଶମୁଖ ହସି କହିଲା: "ବାନରର ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ଗୁଣ ଅଛି, ଯିଏ ତାହାକୁ ପାଳନ କରେ ତାହାର ହିତ ନିମନ୍ତେ ସେ ଅନେକ ଉପାୟ କରେ।"
ଚୌପାଈ 24.1-8
धन्य कीस जो निज प्रभु काजा।जहँ तहँ नाचइ परिहरि लाजा।।
नाचि कूदि करि लोग रिझाई।पति हित करइ धर्म निपुनाई।।
अंगद स्वामिभक्त तव जाती।प्रभु गुन कस न कहसि एहि भाँती।।
मैं गुन गाहक परम सुजाना।तव कटु रटनि करउँ नहिं काना।।
कह कपि तव गुन गाहकताई।सत्य पवनसुत मोहि सुनाई।।
बन बिधंसि सुत बधि पुर जारा।तदपि न तेहिं कछु कृत अपकारा।।
सोइ बिचारि तव प्रकृति सुहाई।दसकंधर मैं कीन्हि ढिठाई।।
देखेउँ आइ जो कछु कपि भाषा।तुम्हरें लाज न रोष न माखा।।
जौं असि मति पितु खाए कीसा।कहि अस बचन हँसा दससीसा।।
पितहि खाइ खातेउँ पुनि तोही।अबहीं समुझि परा कछु मोही।।
बालि बिमल जस भाजन जानी।हतउँ न तोहि अधम अभिमानी।।
कहु रावन रावन जग केते।मैं निज श्रवन सुने सुनु जेते।।
बलिहि जितन एक गयउ पताला।राखेउ बाँधि सिसुन्ह हयसाला।।
खेलहिं बालक मारहिं जाई।दया लागि बलि दीन्ह छोड़ाई।।
एक बहोरि सहसभुज देखा।धाइ धरा जिमि जंतु बिसेषा।।
कौतुक लागि भवन लै आवा।सो पुलस्ति मुनि जाइ छोड़ावा।।
dhanya kīsa jo nija prabhu kājā |jahã tahã nācai parihari lājā ||
nāci kūdi kari loga rijhāī |pati hita karai dharma nipunāī ||
aṁgada svāmibhakta tava jātī |prabhu guna kasa na kahasi ehi bhā̃tī ||
maiṁ guna gāhaka parama sujānā |tava kaṭu raṭani karaũ nahiṁ kānā ||
kaha kapi tava guna gāhakatāī |satya pavanasuta mohi sunāī ||
bana bidhaṁsi suta badhi pura jārā |tadapi na tehiṁ kachu kṛta apakārā ||
soi bicāri tava prakṛti suhāī |dasakaṁdhara maiṁ kīnhi ḍhiṭhāī ||
dekheũ āi jo kachu kapi bhāṣā |tumhareṁ lāja na roṣa na mākhā ||
jauṁ asi mati pitu khāe kīsā |kahi asa bacana hãsā dasasīsā ||
pitahi khāi khāteũ puni tohī |abahīṁ samujhi parā kachu mohī ||
bāli bimala jasa bhājana jānī |hataũ na tohi adhama abhimānī ||
kahu rāvana rāvana jaga kete |maiṁ nija śravana sune sunu jete ||
balihi jitana eka gayau patālā |rākheu bā̃dhi sisunha hayasālā ||
khelahiṁ bālaka mārahiṁ jāī |dayā lāgi bali dīnha choṛāī ||
eka bahori sahasabhuja dekhā |dhāi dharā jimi jaṁtu biseṣā ||
kautuka lāgi bhavana lai āvā |so pulasti muni jāi choṛāvā ||
ଧନ୍ୟ ସେହି ବାନର ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ନିମନ୍ତେ ସମସ୍ତ ଲଜ୍ଜା ତ୍ୟାଗ କରି ଏଠାସେଠା ନାଚେ। ନାଚି କୁଣ୍ଢି ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦିତ କରେ, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିପୁଣତା ସହିତ ନିଜ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ହିତ କରେ। ଅଙ୍ଗଦ, ତୁମର ସମଗ୍ର ବଂଶ ନିଜ ପ୍ରଭୁ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ; ତୁମ୍ହେ କିପରି ଏହିପରି ଭାବରେ ତୁମର ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଗୁଣ କହିବ ନାହିଁ? ମୁଁ ଗୁଣର ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିବେଚକ, ଏବଂ ତୁମର ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାକ୍ୟ ପ୍ରତି କିଛି ଧ୍ୟାନ ଦେବାନାହିଁ। ବାନର କହିଲା, ପବନପୁତ୍ର ମୋତେ ସତ୍ୟ କହିଲେ ଯେ ତୁମେ ଗୁଣର କିପରି ପ୍ରଶଂସା କର। ସେ ତୁମର ବନଉଦ୍ୟାନ ନଷ୍ଟ କଲେ, ତୁମର ପୁତ୍ରକୁ ବଧ କଲେ ଓ ତୁମର ନଗରକୁ ଜଳାଇଦେଲେ, ତଥାପି ସେ ତାଙ୍କୁ କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କଲେ ନାହିଁ। ତୁମର ସେହି ସୁନ୍ଦର ସ୍ୱଭାବ ବିଚାର କରି, ହେ ଦଶକନ୍ଧର, ମୁଁ ଏତେ ସାହସରେ କହିଲି। ଏବେ ଆସି ଦେଖୁଛି ଯେ ବାନର ଯାହା କହୁ, ତୁମେ ନା ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କର, ନା କ୍ରୋଧ, ନା ବିରୋଧ। ଯେହେତୁ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଏପରି, ହେ ବାନର, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ ଯେ ତୁମେ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଖାଇଦେଲ। ଏହି ବାକ୍ୟ କହି ଦଶଶୀର୍ଷା ହସିଲା। ଅଙ୍ଗଦ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ପିତାଙ୍କୁ ଖାଇ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ଖାଇଦେଲାଣି ହେତ, ଯଦି ଏବେ ମୋର ମନରେ କିଛି ବିଚାର ନ ଆସିଥାନ୍ତା। ବଳିଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଯଶର ପାତ୍ର ବୋଲି ଜାଣି, ମୁଁ ତୋତେ ବଧ କରୁନାହିଁ, ହେ ନୀଚ ଓ ଅହଂକାରୀ। କୁହ, ହେ ରାବଣ, ଜଗତରେ କେତେ ରାବଣ ଅଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ଶୁଣ, ମୁଁ ଯେତିକି ନିଜ କର୍ଣରେ ଶୁଣିଛି ସେତିକି ତୁମକୁ କହୁ। ଗୋଟିଏ ରାବଣ ରାଜା ବଳିଙ୍କୁ ଜିତିବାକୁ ପାତାଳକୁ ଗଲା, ଆଉ ପିଲାମାନେ ତାକୁ ବାନ୍ଧି ଘୋଡ଼ାଶାଳରେ ରଖିଲେ। ପିଲାମାନେ ତା ସହିତ ଖେଳନ୍ତି ଓ ଯାଇ ତାକୁ ପିଟନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବଳି ତାହାଙ୍କ ଉପରେ ଦୟା କରି ତାକୁ ମୁକ୍ତ କଲେ। ଆଉ ଗୋଟିଏ ସହସ୍ରବାହୁଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହେଲା, ଯିଏ ଦୌଡ଼ି ତାକୁ ଧରିଲା ଯେପରି କୌଣସି ବିଶେଷ ଜୀବ। ସେ କୌତୁକ ନିମନ୍ତେ ତାକୁ ଘରକୁ ନେଲା, ଆଉ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଯାଇ ତାହାଙ୍କ ମୁକ୍ତି କରାଇଲେ।
ଦୋହା 24
एक कहत मोहि सकुच अति रहा बालि की काँख।इन्ह महुँ रावन तैं कवन सत्य बदहि तजि माख।।24।।
eka kahata mohi sakuca ati rahā bāli kī kā̃kha |inha mahũ rāvana taiṁ kavana satya badahi taji mākha ||24||
ଆଉ ଜଣେ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବାକୁ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଲଜ୍ଜିତ ଅନୁଭବ କରୁ: ସେ ବାଳିଙ୍କ କାଖରେ ଥିଲେ। ଏହି ସମସ୍ତ ରାବଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୁମ୍ଭେ କେଉଁଜଣ? ରାଗ ତ୍ୟାଗ କରି ସତ୍ୟ କଥା କୁହ।
ଚୌପାଈ 25.1-4
सुनु सठ सोइ रावन बलसीला।हरगिरि जान जासु भुज लीला।।
जान उमापति जासु सुराई।पूजेउँ जेहि सिर सुमन चढ़ाई।।
सिर सरोज निज करन्हि उतारी।पूजेउँ अमित बार त्रिपुरारी।।
भुज बिक्रम जानहिं दिगपाला।सठ अजहूँ जिन्ह कें उर साला।।
जानहिं दिग्गज उर कठिनाई।जब जब भिरउँ जाइ बरिआई।।
जिन्ह के दसन कराल न फूटे।उर लागत मूलक इव टूटे।।
जासु चलत डोलति इमि धरनी।चढ़त मत्त गज जिमि लघु तरनी।।
सोइ रावन जग बिदित प्रतापी।सुनेहि न श्रवन अलीक प्रलापी।।
sunu saṭha soi rāvana balasīlā |haragiri jāna jāsu bhuja līlā ||
jāna umāpati jāsu surāī |pūjeũ jehi sira sumana caṛhāī ||
sira saroja nija karanhi utārī |pūjeũ amita bāra tripurārī ||
bhuja bikrama jānahiṁ digapālā |saṭha ajahū̃ jinha keṁ ura sālā ||
jānahiṁ diggaja ura kaṭhināī |jaba jaba bhiraũ jāi bariāī ||
jinha ke dasana karāla na phūṭe |ura lāgata mūlaka iva ṭūṭe ||
jāsu calata ḍolati imi dharanī |caṛhata matta gaja jimi laghu taranī ||
soi rāvana jaga bidita pratāpī |sunehi na śravana alīka pralāpī ||
ଶୁଣ ହେ ମୂର୍ଖ, ମୁଁ ସେହି ରାବଣ, ବଳରେ ପ୍ରବଳ, ଯାହାର ଭୁଜା ବିଳାସ ଶିବଙ୍କ ପର୍ବତ କୈଳାସ ଜାଣେ। ଉମାପତି ଜାଣନ୍ତି ମୋର ପରାକ୍ରମ, ଯାହାଙ୍କୁ ମୁଁ ପୂଜା କରିଛି ନିଜ ମସ୍ତକ ପୁଷ୍ପରୂପେ ଚଢ଼ାଇ। ନିଜ ହାତରେ ମସ୍ତକ ପଦ୍ମ ପରି ଉତାରି, ମୁଁ ଅସଂଖ୍ୟ ଥର ପୂଜା କରିଛି ତ୍ରିପୁରାରୀଙ୍କର। ଦିଗପାଳମାନେ ଜାଣନ୍ତି ମୋର ବାହୁର ପରାକ୍ରମ, ହେ ମୂର୍ଖ, ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସେହି ବେଦନା ଆଜି ବି ଜଳେ। ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଜାଣନ୍ତି ମୋର ବକ୍ଷର କଠିନତା, ଯେବେ ଯେବେ ମୁଁ ଯାଇ ବଳପୂର୍ବକ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିଛି। ଯାହାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଦନ୍ତ ବିଦ୍ଧ ହୋଇନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୋର ବକ୍ଷରେ ଲାଗି ମୂଲା ପରି ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି। ଯାହାର ଚାଲିରେ ଏମିତି ଧରିତଳ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ଯେମିତି ମତ୍ତ ହାତୀ ଚଢ଼ିଲେ ଛୋଟ ଡଙ୍ଗା ଦୋଳାୟମାନ ହୁଏ। ସେହି ରାବଣ ଜଗତରେ ପ୍ରତାପରେ ବିଖ୍ୟାତ। କି ତୋ' କାନରେ ଶୁଣାଯାଇନାହିଁ, ହେ ମିଥ୍ୟାବାଦୀ ପ୍ରଲାପୀ?
ଦୋହା 25
तेहि रावन कहँ लघु कहसि नर कर करसि बखान।रे कपि बर्बर खर्ब खल अब जाना तव ग्यान।।25।।
tehi rāvana kahã laghu kahasi nara kara karasi bakhāna |re kapi barbara kharba khala aba jānā tava gyāna ||25||
ସେଇ ରାବଣଙ୍କୁ ତୁମେ ତୁଚ୍ଛ କହୁଛ, ଆଉ ଗୋଟିଏ ମଣିଷର ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ। ହେ ବାନର, ହେ ବର୍ବର, ହେ ବାଟା, ହେ ଦୁଷ୍ଟ, ଏବେ ମୁଁ ତୋମର ଜ୍ଞାନ ମାପି ନେଲି।
ଚୌପାଈ 26.1-4
सुनि अंगद सकोप कह बानी।बोलु सँभारि अधम अभिमानी।।
सहसबाहु भुज गहन अपारा।दहन अनल सम जासु कुठारा।।
जासु परसु सागर खर धारा।बूड़े नृप अगनित बहु बारा।।
तासु गर्ब जेहि देखत भागा।सो नर क्यों दससीस अभागा।।
राम मनुज कस रे सठ बंगा।धन्वी कामु नदी पुनि गंगा।।
पसु सुरधेनु कल्पतरु रूखा।अन्न दान अरु रस पीयूषा।।
बैनतेय खग अहि सहसानन।चिंतामनि पुनि उपल दसानन।।
सुनु मतिमंद लोक बैकुंठा।लाभ कि रघुपति भगति अकुंठा।।
suni aṁgada sakopa kaha bānī |bolu sãbhāri adhama abhimānī ||
sahasabāhu bhuja gahana apārā |dahana anala sama jāsu kuṭhārā ||
jāsu parasu sāgara khara dhārā |būṛe nṛpa aganita bahu bārā ||
tāsu garba jehi dekhata bhāgā |so nara kyoṁ dasasīsa abhāgā ||
rāma manuja kasa re saṭha baṁgā |dhanvī kāmu nadī puni gaṁgā ||
pasu suradhenu kalpataru rūkhā |anna dāna aru rasa pīyūṣā ||
bainateya khaga ahi sahasānana |ciṁtāmani puni upala dasānana ||
sunu matimaṁda loka baikuṁṭhā |lābha ki raghupati bhagati akuṁṭhā ||
ଏହା ଶୁଣି ଅଙ୍ଗଦ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ: "ତୋର କଥା ସଂଯତ କର, ହେ ନୀଚ ଓ ଅହଂକାରୀ ଦୁରାତ୍ମା। ସହସ୍ରବାହୁର ବାହୁସମୂହ ଥିଲା ଏକ ବିଶାଳ ଅଭେଦ୍ୟ ବନ, ଆଉ ଯାହାର କୁଠାର ତାହା ସେହି ବନ ଦଗ୍ଧ କରିବାର ଅଗ୍ନି ସଦୃଶ ଥିଲା। ଯାହାର କୁଠାର ଥିଲା ତୀବ୍ର ସ୍ରୋତର ଏକ ସମୁଦ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ଅଗଣିତ ରାଜା ବାରମ୍ବାର ନିମଜ୍ଜିତ ହୋଇଥିଲେ। ସେହି ପରଶୁରାମଙ୍କର ଅହଂକାର ରାମଙ୍କୁ ଦେଖି ପଳାୟନ କରିଥିଲା। ସେ କିପରି କେବଳ ଏକ ମଣିଷ, ହେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦଶଶୀଷ? ରାମ କିପରି ମଣିଷ, ହେ ମୂର୍ଖ, ହେ ଦୁଷ୍ଟ? କାମ କି କେବଳ ଏକ ଧନୁର୍ଧର, ଆଉ ଗଙ୍ଗା କି କେବଳ ଏକ ନଦୀ? ସୁରଧେନୁ କି କେବଳ ଏକ ପଶୁ, ଆଉ କଲ୍ପତରୁ କି କେବଳ ଏକ ବୃକ୍ଷ? ଦାନ କି କେବଳ ଅନ୍ନଦାନ, ଆଉ ଅମୃତ କି କେବଳ ଏକ ପ୍ରକାର ରସ? ବୈନତେୟ କି କେବଳ ଏକ ପକ୍ଷୀ, ଆଉ ସହସ୍ରମୁଖୀ ଶେଷ କି କେବଳ ଏକ ସର୍ପ? ଚିନ୍ତାମଣି କି ତେବେ କେବଳ ଏକ ପଥର, ହେ ଦଶାନନ? ଶୁଣ, ହେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି: ବୈକୁଣ୍ଠ କି କେବଳ ଏକ ଲୋକ, ଆଉ ରଘୁପତିଙ୍କ ଭକ୍ତି କି କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଲାଭ?"
ଦୋହା 26
सेन सहित तब मान मथि बन उजारि पुर जारि।कस रे सठ हनुमान कपि गयउ जो तव सुत मारि।।26।।
sena sahita taba māna mathi bana ujāri pura jāri |kasa re saṭha hanumāna kapi gayau jo tava suta māri ||26||
କୁହ ହେ ମୂର୍ଖ, ସୈନ୍ୟବାହିନୀ ସହ ତୋର ଅହଂକାର ଚୂର୍ଣ କରି, ବନ ଉଜାଡ଼ କରି, ନଗର ପୋଡ଼ି ହନୁମାନ ନାମକ ବାନର ତୋର ପୁତ୍ରକୁ ବଧ କରି କିପରି ନିର୍ବିଘ୍ନେ ଚାଲିଗଲା?
ଚୌପାଈ 27.1-4
सुनु रावन परिहरि चतुराई।भजसि न कृपासिंधु रघुराई।।
जौ खल भएसि राम कर द्रोही।ब्रह्म रुद्र सक राखि न तोही।।
मूढ़ बृथा जनि मारसि गाला।राम बयर अस होइहि हाला।।
तव सिर निकर कपिन्ह के आगें।परिहहिं धरनि राम सर लागें।।
ते तव सिर कंदुक सम नाना।खेलहहिं भालु कीस चौगाना।।
जबहिं समर कोपहि रघुनायक।छुटिहहिं अति कराल बहु सायक।।
तब कि चलिहि अस गाल तुम्हारा।अस बिचारि भजु राम उदारा।।
सुनत बचन रावन परजरा।जरत महानल जनु घृत परा।।
sunu rāvana parihari caturāī |bhajasi na kṛpāsiṁdhu raghurāī ||
jau khala bhaesi rāma kara drohī |brahma rudra saka rākhi na tohī ||
mūṛha bṛthā jani mārasi gālā |rāma bayara asa hoihi hālā ||
tava sira nikara kapinha ke āgeṁ |parihahiṁ dharani rāma sara lāgeṁ ||
te tava sira kaṁduka sama nānā |khelahahiṁ bhālu kīsa caugānā ||
jabahiṁ samara kopahi raghunāyaka |chuṭihahiṁ ati karāla bahu sāyaka ||
taba ki calihi asa gāla tumhārā |asa bicāri bhaju rāma udārā ||
sunata bacana rāvana parajarā |jarata mahānala janu ghṛta parā ||
ଶୁଣ ରାବଣ, ଚତୁରତା ପରିହାର କର। କୃପାସିନ୍ଧୁ ରଘୁରାଜ ରାମଙ୍କୁ ତୁମେ କାହିଁକି ଭଜନ କର ନାହିଁ? ଯଦି ହେ ଦୁଷ୍ଟ, ତୁମେ ରାମଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ହୋଇ ଅଛ, ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ରୁଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତୋତେ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ହେ ମୂଢ, ବୃଥା ଅହଂକାର କର ନାହିଁ। ରାମଙ୍କ ଶତ୍ରୁତାରେ ଏପରି ଦଶା ହେବ। ରାମଙ୍କ ତୀର ଲାଗି ତୋର ମସ୍ତକର ସ୍ତୂପ ବାନରମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଧରଣୀରେ ପଡିବ। ତୋର ସେହି ଅନେକ ମସ୍ତକ ବଲର ନ୍ୟାୟ ହେବ, ଭାଲୁ ଓ କିସମାନେ ଚୌଗାନ ଖେଳ ପରି ସେଗୁଡିକ ସହ ଖେଳିବେ। ଯେବେ ରଘୁନାଥ ଯୁଦ୍ଧରେ କ୍ରୋଧାନ୍ୱିତ ହେବେ, ତେବେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଅନେକ ତୀର ଛୁଟି ଆସିବ। ତେବେ ତୋର ଏପରି ଅହଂକାର କି ଚଳିବ? ଏହା ବିଚାରି ଦାନଶୀଳ ରାମଙ୍କୁ ଭଜନ କର। ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାବଣ ଦଗ୍ଧ ହେଲା, ଯେନ ମହାନଳରେ ଘୃତ ପଡିଛି।
ଦୋହା 27
कुंभकरन अस बंधु मम सुत प्रसिद्ध सक्रारि।मोर पराक्रम नहिं सुनेहि जितेउँ चराचर झारि।।27।।
kuṁbhakarana asa baṁdhu mama suta prasiddha sakrāri |mora parākrama nahiṁ sunehi jiteũ carācara jhāri ||27||
କୁମ୍ଭକର୍ଣ ପରି ଭ୍ରାତା, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ରୂପେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୋର ପୁତ୍ର - ଚରାଚର ସମସ୍ତ ଜଗତ ଜୟ କରି ଯେ ମୋର ପରାକ୍ରମ, ତାହା କି ତୁମେ ଶୁଣ ନାହିଁ?
ଚୌପାଈ 28.1-4
सठ साखामृग जोरि सहाई।बाँधा सिंधु इहइ प्रभुताई।।
नाघहिं खग अनेक बारीसा।सूर न होहिं ते सुनु सब कीसा।।
मम भुज सागर बल जल पूरा।जहँ बूड़े बहु सुर नर सूरा।।
बीस पयोधि अगाध अपारा।को अस बीर जो पाइहि पारा।।
दिगपालन्ह मैं नीर भरावा।भूप सुजस खल मोहि सुनावा।।
जौं पै समर सुभट तव नाथा।पुनि पुनि कहसि जासु गुन गाथा।।
तौ बसीठ पठवत केहि काजा।रिपु सन प्रीति करत नहिं लाजा।।
हरगिरि मथन निरखु मम बाहू।पुनि सठ कपि निज प्रभुहि सराहू।।
saṭha sākhāmṛga jori sahāī |bā̃dhā siṁdhu ihai prabhutāī ||
nāghahiṁ khaga aneka bārīsā |sūra na hohiṁ te sunu saba kīsā ||
mama bhuja sāgara bala jala pūrā |jahã būṛe bahu sura nara sūrā ||
bīsa payodhi agādha apārā |ko asa bīra jo pāihi pārā ||
digapālanha maiṁ nīra bharāvā |bhūpa sujasa khala mohi sunāvā ||
jauṁ pai samara subhaṭa tava nāthā |puni puni kahasi jāsu guna gāthā ||
tau basīṭha paṭhavata kehi kājā |ripu sana prīti karata nahiṁ lājā ||
haragiri mathana nirakhu mama bāhū |puni saṭha kapi nija prabhuhi sarāhū ||
ମୂର୍ଖ, ବାନରମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟକାରୀ କରି ସେ ସମୁଦ୍ରକୁ ବାନ୍ଧିଲା, ଏହାହିଁ ତାହାର ସମସ୍ତ ମହିମା। ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ସମୁଦ୍ର ପାର ହୁଅନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଶୁଣ ବାନର, ସେଥିପାଇଁ ସେମାନେ ବୀର ନୁହଁନ୍ତି। ମୋର ବାହୁମାନ ବଳର ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ସାଗର, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଦେବତା, ମଣିଷ ଓ ବୀର ବୁଡ଼ିଛନ୍ତି। ମୋର ବିଶଟି ବାହୁ ବିଶଟି ଅଗାଧ ଓ ଅପାର ସମୁଦ୍ର। ଏପରି କେଉଁ ବୀର ଅଛି ଯିଏ ଏମାନଙ୍କୁ ପାର ହୋଇପାରିବ? ମୁଁ ଦିଗପାଳମାନଙ୍କୁ ଜଳ ଭରାଇଛି। ଅଥଚ ଦୁରାତ୍ମା, ତୁମ୍ଭେ ଜଣେ ରାଜାର ସ୍ତୁତି ଗାଇ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛ। ଯଦି ତୋହର ସ୍ୱାମୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ସତେ ଜଣେ ପରାକ୍ରମୀ ଯୋଦ୍ଧା, ଯାହାର ଗୁଣଗାଥା ତୁମ୍ଭେ ବାରମ୍ବାର କହୁଛ, ତେବେ ସେ ଦୂତ କାହିଁକି ପଠାଏ? ଶତ୍ରୁ ସହିତ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ କରିବାକୁ ତାହାର ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ କି? ମୋର ବାହୁମାନକୁ ଦେଖ, ଯାହା ଶିବଙ୍କ ପର୍ବତ କୈଳାସକୁ ମନ୍ଥନ କରିପାରେ। ତାହାପରେ ମୂର୍ଖ ବାନର, ତୋହର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କର।
ଦୋହା 28
सूर कवन रावन सरिस स्वकर काटि जेहिं सीस।हुने अनल अति हरष बहु बार साखि गौरीस।।28।।
sūra kavana rāvana sarisa svakara kāṭi jehiṁ sīsa |hune anala ati haraṣa bahu bāra sākhi gaurīsa ||28||
କେଉଁ ବୀର ରାବଣଙ୍କ ସମାନ, ଯିଏ ନିଜ ହାତରେ ନିଜର ମସ୍ତକ କାଟି ବାରବାର ଅତି ଆନନ୍ଦରେ ଅଗ୍ନିରେ ନିବେଦନ କରିଥିଲା? ଗୌରୀପତି ଶିବ ଏହାର ସାକ୍ଷୀ।
ଚୌପାଈ 29.1-5
जरत बिलोकेउँ जबहिं कपाला।बिधि के लिखे अंक निज भाला।।
नर कें कर आपन बध बाँची।हसेउँ जानि बिधि गिरा असाँची।।
सोउ मन समुझि त्रास नहिं मोरें।लिखा बिरंचि जरठ मति भोरें।।
आन बीर बल सठ मम आगें।पुनि पुनि कहसि लाज पति त्यागे।।
कह अंगद सलज्ज जग माहीं।रावन तोहि समान कोउ नाहीं।।
लाजवंत तव सहज सुभाऊ।निज मुख निज गुन कहसि न काऊ।।
सिर अरु सैल कथा चित रही।ताते बार बीस तैं कही।।
सो भुजबल राखेउ उर घाली।जीतेहु सहसबाहु बलि बाली।।
सुनु मतिमंद देहि अब पूरा।काटें सीस कि होइअ सूरा।।
इंद्रजालि कहु कहिअ न बीरा।काटइ निज कर सकल सरीरा।।
jarata bilokeũ jabahiṁ kapālā |bidhi ke likhe aṁka nija bhālā ||
nara keṁ kara āpana badha bā̃cī |haseũ jāni bidhi girā asā̃cī ||
sou mana samujhi trāsa nahiṁ moreṁ |likhā biraṁci jaraṭha mati bhoreṁ ||
āna bīra bala saṭha mama āgeṁ |puni puni kahasi lāja pati tyāge ||
kaha aṁgada salajja jaga māhīṁ |rāvana tohi samāna kou nāhīṁ ||
lājavaṁta tava sahaja subhāū |nija mukha nija guna kahasi na kāū ||
sira aru saila kathā cita rahī |tāte bāra bīsa taiṁ kahī ||
so bhujabala rākheu ura ghālī |jītehu sahasabāhu bali bālī ||
sunu matimaṁda dehi aba pūrā |kāṭeṁ sīsa ki hoia sūrā ||
iṁdrajāli kahu kahia na bīrā |kāṭai nija kara sakala sarīrā ||
ଯେବେ ମୁଁ ଜଳୁଥିବା କପାଳ ଦେଖିଲି, ତେବେ ବିଧାତା ମୋର ଲଲାଟରେ ଯେଉଁ ଅଙ୍କ ଲେଖିଥିଲେ ତାହା ଦେଖିଲି। ପଢ଼ିଲି ଯେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଜଣେ ମଣିଷର ହାତରେ ନିୟତ, ଆଉ ବିଧାତାଙ୍କ ବାକ୍ୟ ମିଥ୍ୟା ଜାଣି ମୁଁ ହସିଲି। ମନରେ ତାହା ଭାବି ମୋର କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ; ବ୍ରହ୍ମା ବୃଦ୍ଧ ବୟସରେ ମତି ଭ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ଲେଖିଛନ୍ତି। ମୂର୍ଖ, ମୋ ସାମ୍ନାରେ ବାରବାର ଅନ୍ୟ ବୀରମାନଙ୍କ ବଳ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ, ଲଜ୍ଜା ତ୍ୟାଗ କରି। ଅଙ୍ଗଦ କହିଲେ: ହେ ରାବଣ, ଜଗତରେ ତୋର ସମାନ ଲଜ୍ଜାଶୀଳ ଆଉ କେହି ନାହାଁ। ତୋର ଲଜ୍ଜା ତୋର ସ୍ୱଭାବ; ନିଜ ମୁଖରେ ନିଜ ଗୁଣ କାହିଁକି କହୁନା। ତୋର ମସ୍ତକ ଆଉ ପର୍ବତର କଥା ମନରେ ଅଛି, ସେଥିପାଇଁ ତୁମ୍ବେ ବିଶ ଥର ତାହା କହିଛ। ସେହି ବାହୁବଳ ହୃଦୟରେ ପୋତି ରଖ, ଯେଉଁ ବଳରେ ତୁମ୍ବେ ସହସ୍ରବାହୁ, ବଳି ଓ ବାଳିଙ୍କୁ ଜୟ କରିଥିଲ। ଶୁଣ ମୂର୍ଖ, ଏବେ ପୁରା କଥା ଦେ: ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଦେଲେ କି ବୀର ହୋଇପାରେ? କୁର, ଯିଏ ନିଜ ହାତରେ ନିଜର ସମସ୍ତ ଶରୀର କାଟି ଟୁକୁରା କରେ, ସେ ଜାଦୁକରକୁ କି ବୀର କୁହାଯାଏ ନାହିଁ?
ଦୋହା 29
जरहिं पतंग मोह बस भार बहहिं खर बृंद।ते नहिं सूर कहावहिं समुझि देखु मतिमंद।।29।।
jarahiṁ pataṁga moha basa bhāra bahahiṁ khara bṛṁda |te nahiṁ sūra kahāvahiṁ samujhi dekhu matimaṁda ||29||
ପତଙ୍ଗ ମୋହର ବଶରେ ନିଜକୁ ପୋଡ଼ାଏ, ଗାଧ ଦଳ ଭାର ବହନ କରେ, ତଥାପି ସେମାନଙ୍କୁ ବୀର କୁହନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହା ବୁଝି ଦେଖ, ହେ ମନ୍ଦବୁଦ୍ଧି।
Frequently Asked Questions
परंपरा में लंका-काण्ड के दूत-संवाद का पाठ ‘भय-निवारण’ और ‘विवेक-जागरण’ का साधन माना जाता है: अहंकार, क्रोध, और वाणी-दोष से बचाकर ‘राम-शरणागति’ की बुद्धि देता है—विशेषतः संकट-काल में निर्भयता और नीति-स्थिरता के लिए।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-जप को समपुट की तरह जोड़ा जाता है; दूत-वाक्य/अभय-प्रसंग पर ‘प्रनतपाल रघुबंसमनि’ (दोहा 20) को भी कई परंपराएँ ‘अभय-समपुट’ की तरह दुहराती हैं।
Ask anything about Prakarana 3 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
