Adhyaya 5

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापदे लोककल्पनं नाम चतुर्थो ऽध्यायः श्रीसूत उवाच आपो ऽग्रे सर्वगा आसन्नेनसिमन्पृथिवीतले / शान्तवातैः प्रलीने ऽस्मिन्न प्राज्ञायत किञ्चन

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମହାପୁରାଣର ବାୟୁପ୍ରୋକ୍ତ ପୂର୍ବଭାଗର ପ୍ରଥମ ପ୍ରକ୍ରିୟାପଦରେ ‘ଲୋକକଳ୍ପନ’ ନାମକ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ। ଶ୍ରୀସୂତ କହିଲେ—ଆଦିରେ ଜଳ ହିଁ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିଲା; ପୃଥିବୀତଳରେ କୌଣସି ସୀମା ନଥିଲା। ଶାନ୍ତ ବାତାସରେ ସବୁ ଲୀନ ଥିବାରୁ ସେତେବେଳେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଜଣା ପଡ଼ୁନଥିଲା।

Verse 2

एकार्णवे तदा तस्मिन्नष्टे स्थावरजङ्गमे / विभुर्भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

ସେଇ ଏକାର୍ଣ୍ଣବରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଲାବେଳେ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମା ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଓ ସହସ୍ରପାଦ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 3

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्म नारायणाख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

ସହସ୍ରଶୀର୍ଷ ପୁରୁଷ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ—ନାରାୟଣନାମକ ବ୍ରହ୍ମ—ସେତେବେଳେ ଜଳରେ ଶୟନ କରି ନିଦ୍ରା କଲେ।

Verse 4

सत्त्वोद्रेकान्निषिद्धस्तु शून्यं लोकमवैक्षत / इमं चोदाहरन्त्यत्रर् श्लोकं नारायणं प्रति

ସତ୍ତ୍ୱର ଉଦ୍ରେକରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ସେ ଶୂନ୍ୟ ଲୋକକୁ ଦେଖିଲେ; ଏଠାରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଉଦ୍ଧୃତ କରାଯାଏ।

Verse 5

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः / अयन तस्य ताःप्रोक्तास्तेन नारायणः स्मृतः

ଜଳକୁ ‘ନାରା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଜଳ ନରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କଥିତ; ସେହି ଜଳ ତାଙ୍କର ‘ଅୟନ’ (ଆଶ୍ରୟ) ଥିବାରୁ ସେ ‘ନାରାୟଣ’ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 6

तुल्य युगसहस्रस्य वसन्कालमुपास्यतः / स्वर्णपत्रेप्रकुरुते ब्रह्मत्वादर्शकारणात्

ଯୁଗସହସ୍ର ସମାନ କାଳ ସେଠାରେ ବସି ଉପାସନା କରି, ବ୍ରହ୍ମତ୍ୱ ଦର୍ଶନର କାରଣରୁ ସେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପତ୍ରରେ (ସୃଷ୍ଟିର) ବିଧାନ କରନ୍ତି।

Verse 7

ब्रह्म तु सलिले तस्मिन्नवाग् भूत्वा तदा चरन् / निशायामिव खद्योतः प्रापृट्काले ततस्ततः

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମ ସେହି ଜଳରେ ଅଧୋମୁଖ ହୋଇ ଚରିଲେ; ଯେପରି ରାତିରେ ଜୁଗନୁ ଏଠି-ସେଠି ଜ୍ଵଳେ, ସେପରି ପ୍ରଳୟକାଳେ ସେ ତତଃତତଃ ଭ୍ରମଣ କଲେ।

Verse 8

ततस्तु सलिले तस्मिन् विज्ञायान्तर्गते महत् / अनुमानादसंमूढो भूमेरद्धरणं प्रति

ତାପରେ ସେହି ଜଳରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ଜାଣି, ଅନୁମାନରେ ଅସମ୍ମୂଢ ବ୍ରହ୍ମ ଭୂମିର ଉଦ୍ଧାର ପ୍ରତି ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 9

ओङ्काराषृतनुं त्वन्यां कल्पादिषु यथा पुरा / ततो महात्मा मनसा दिव्यरूपम चिन्तयत्

ପୂର୍ବେ କଳ୍ପାଦିରେ ଯେପରି ଓଂକାରାଶ୍ରିତ ଅନ୍ୟ ତନୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ସେପରି ତେବେ ସେ ମହାତ୍ମା ମନେ ଦିବ୍ୟ ରୂପକୁ ଚିନ୍ତନ କଲେ।

Verse 10

सलिले ऽवप्लुतां भूमिं दृष्ट्वा स समचिन्तयत् / किं तु रूपमहं कृत्वा सलिलादुद्धरे महीम्

ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ଭୂମିକୁ ଦେଖି ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ—ମୁଁ କେଉଁ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏହି ମହୀକୁ ଜଳରୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବି?

Verse 11

जलक्रीडासमुचितं वाराहं रूपमस्मरत् / उदृश्यं सर्वभूतानां वाङ्मयं ब्रह्मसंज्ञितम्

ତେବେ ସେ ଜଳକ୍ରୀଡାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବାରାହ ରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ—ଯାହା ସର୍ବଭୂତଙ୍କୁ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଦୃଶ୍ୟ, ବାଙ୍ମୟ ଏବଂ ‘ବ୍ରହ୍ମ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 12

दशयोजनविस्तीर्णमायतंशतयोजनम् / नीलमेघप्रतीकाशं मेघस्तनितनिःस्वनम्

ଦଶ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ନୀଳମେଘ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ, ମେଘଗର୍ଜନ ସମ ନିଃସ୍ୱନ ଥିଲା।

Verse 13

महापर्वतवर्ष्माणं श्वेततीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणाम् / विद्युदग्निप्रतिकाशमादित्यसमतेजसम्

ମହାପର୍ବତ ସଦୃଶ ବିଶାଳ ଦେହ, ଶ୍ୱେତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଉଗ୍ର ଦଂଷ୍ଟ୍ରାଯୁକ୍ତ; ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ଅଗ୍ନି ସମ ଦୀପ୍ତ, ଆଦିତ୍ୟ ସମ ତେଜସ୍ୱୀ।

Verse 14

पीनवृत्तायतस्कन्धं विष्णुविक्रमगामि च / पीनोन्नतकटीदेशं वृषलक्षणपूजितम्

ପୀନ, ବୃତ୍ତ ଓ ଦୀର୍ଘ ସ୍କନ୍ଧଯୁକ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁବିକ୍ରମ ସଦୃଶ ଗତିଶୀଳ; ପୀନ ଉନ୍ନତ କଟିଦେଶଯୁକ୍ତ, ବୃଷଲକ୍ଷଣରେ ପୂଜିତ।

Verse 15

आस्थाय रूपमतुलं वाराहममितं हरिः / पृथिव्युद्धरणार्थाय प्रविवेश रसातलम्

ଅତୁଲ ଓ ଅମିତ ବାରାହରୂପ ଧାରଣ କରି ହରି ପୃଥିବୀ ଉଦ୍ଧାରାର୍ଥେ ରସାତଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

Verse 16

दीक्षासमाप्तीष्टिदंष्ट्रःक्रतुदन्तो जुहूसुखः / अग्निजिह्वो दर्भरोमा ब्रह्मशीर्षो महातपाः

ଦୀକ୍ଷାସମାପ୍ତିର ଇଷ୍ଟି ଯାହାର ଦଂଷ୍ଟ୍ରା, କ୍ରତୁ ଯାହାର ଦନ୍ତ, ଜୁହୂରେ ଯିଏ ସୁଖୀ; ଅଗ୍ନି ଯାହାର ଜିହ୍ୱା, ଦର୍ଭ ଯାହାର ରୋମ, ବ୍ରହ୍ମ ଯାହାର ଶିର—ସେ ମହାତପା।

Verse 17

वेदस्कन्धो हविर्गन्धिर्हव्यकव्यादिवेगवान् / प्राग्वंशकायो द्युतिमान् नानादीक्षाभिरन्वितः

ସେ ବେଦ-ସ୍କନ୍ଧସ୍ୱରୂପ, ହବିର ସୁଗନ୍ଧରେ ଯୁକ୍ତ, ହବ୍ୟ-କବ୍ୟାଦିର ବେଗରେ ସମୃଦ୍ଧ। ପ୍ରାଚୀନ ବଂଶଦେହଧାରୀ, ଦ୍ୟୁତିମାନ, ନାନା ଦୀକ୍ଷାରେ ଅନ୍ୱିତ।

Verse 18

दक्षिणा त्दृदयो योगी श्रद्धासत्त्वमयो विभुः / उपाकर्मरुचिश्चैव प्रवर्ग्यावर्तभूषणः

ସେ ଦକ୍ଷିଣାରେ ଦୃଢହୃଦୟ ଯୋଗୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା-ସତ୍ତ୍ୱମୟ ବିଭୁ। ଉପାକର୍ମରେ ରୁଚିଶୀଳ, ପ୍ରବର୍ଗ୍ୟାବର୍ତ୍ତରେ ଭୂଷିତ।

Verse 19

नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः / मायापत्नीसहायो वै गिरिशृङ्गमिवोच्छ्रयः

ସେ ନାନା ଛନ୍ଦର ଗତିପଥଧାରୀ, ଗୁହ୍ୟ ଉପନିଷଦକୁ ଆସନ ଭାବେ ଧାରଣ କରେ। ମାୟାରୂପିଣୀ ପତ୍ନୀ ସହ ସହାୟ, ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ପରି ଉଚ୍ଛ୍ରୟ।

Verse 20

अहोरात्रेक्षणाधरो वेदाङ्गश्रुतिभूषणः / आज्यगन्धः स्रुवस्तुण्डः सामघोषस्वनो महान्

ସେ ଅହୋରାତ୍ରକୁ ଦୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ଭାବେ ଧାରଣ କରେ, ବେଦାଙ୍ଗ ଓ ଶ୍ରୁତିରେ ଭୂଷିତ। ଆଜ୍ୟର ସୁଗନ୍ଧଯୁକ୍ତ, ସ୍ରୁବରୂପ ତୁଣ୍ଡଧାରୀ, ସାମଘୋଷର ମହାନ୍ ଧ୍ୱନିସ୍ୱରୂପ।

Verse 21

सत्यधर्ममयः श्रीमान् कर्मविक्रमसत्कृतः / प्रायश्चित्तनखो घोरः पशुजानुर्महामखः

ସେ ସତ୍ୟଧର୍ମମୟ ଶ୍ରୀମାନ, କର୍ମବିକ୍ରମରେ ସତ୍କୃତ। ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ତାହାର ନଖ, ସେ ଘୋର; ପଶୁ ତାହାର ଜାନୁ—ସେ ମହାମଖସ୍ୱରୂପ।

Verse 22

उद्गातात्रो होमलिङ्गः फलबीजमहोषधीः / वाद्यन्तरात्मसत्रस्य नास्मिकासो मशोणितः

ସେଠାରେ ଉଦ୍ଗାତା ହିଁ ହୋମଲିଙ୍ଗ ଥିଲେ; ଫଳ, ବୀଜ ଓ ମହାଔଷଧି ତାହାର ଦ୍ରବ୍ୟ ଥିଲା। ଅନ୍ତରାତ୍ମାର ଯଜ୍ଞସତ୍ରରେ ବାଦ୍ୟନାଦ ହେଲା, ନାସିକାସ୍ରାବ ଯେନ ମଶାର ରକ୍ତ।

Verse 23

भक्ता यज्ञवराहान्ताश्चापः संप्राविशत्पुनः / अग्निसंछादितां भूमिं समामिच्छन्प्रजापतिम्

ଭକ୍ତମାନେ ଯଜ୍ଞବରାହର ଅନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚି ପୁନଃ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଅଗ୍ନିରେ ଆବୃତ ଭୂମିରେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ସମ୍ୟକ୍ ଖୋଜିଲେ।

Verse 24

उपगम्या जुहावैता मद्यश्चाद्यसमन्यसत् / मामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयाश्च नदीषु च / पृथक् तास्तु समीकृत्य पृथिव्यां सो ऽचिनोद्गिरीन्

ନିକଟକୁ ଯାଇ ସେମାନେ ଆହୁତି ଦେଲେ ଏବଂ ମଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ନକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ‘ମା-ମୁଦ୍ରା’ ସମୁଦ୍ରରେ ଓ ‘ନା-ଦେୟା’ ନଦୀରେ ରଖି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ସମୀକୃତ କରି ସେ ପୃଥିବୀରେ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ସଞ୍ଚୟ କଲା।

Verse 25

प्राक्सर्गे दह्यमानास्तु तदा संवर्तकाग्निना / देनाग्निना विलीनास्ते पर्वता भुवि सर्वशः

ପୂର୍ବସୃଷ୍ଟିରେ ସେହି ପର୍ବତମାନେ ତେବେ ସଂବର୍ତ୍ତକ ଅଗ୍ନିରେ ଦହିତ ହେଉଥିଲେ; ସେଇ ଅଗ୍ନିରେ ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ସର୍ବତ୍ର ଲୀନ ହୋଇଗଲେ।

Verse 26

सत्यादेकार्णवे तस्मिन् वायुना यत्तु संहिताः / निषिक्ता यत्रयत्रासंस्तत्रतत्राचलो ऽभवत्

‘ସତ୍ୟ’ ନାମକ ସେଇ ଏକାର୍ଣ୍ଣବରେ ବାୟୁଦ୍ୱାରା ସଂହିତ ଯାହା ଥିଲା, ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ନିଷିକ୍ତ ହେଲା, ସେଠାସେଠା ଅଚଳ—ପର୍ବତ ହୋଇଗଲା।

Verse 27

ततस्तेषु प्रकीर्णेषु लोकोदधिगिरींस्तथा / विश्वकर्मा विभजते कल्पादिषु पुनः पुनः

ତାପରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା କଳ୍ପାଦିରେ ପୁନଃପୁନଃ ଲୋକ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କୁ ବିଭାଜନ କରନ୍ତି।

Verse 28

ससमुद्रामिमां पृथ्वीं सप्तद्वीपां सपर्वताम् / भूराद्यांश्चतुरो लोकान्पुनःपुनरकल्पयत्

ସମୁଦ୍ରସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ଓ ପର୍ବତସହିତ, ଏବଂ ଭୂରାଦି ଚାରି ଲୋକକୁ ସେ ପୁନଃପୁନଃ କଳ୍ପନା କଲେ।

Verse 29

लाकान्प्रकल्पयित्वा च प्रजासर्ग ससर्ज ह / ब्रह्मा स्वयंभूर्भगवाम् सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः

ଲୋକମାନଙ୍କୁ ପ୍ରକଳ୍ପନା କରି ସେ ପ୍ରଜାସର୍ଗକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ସ୍ୱୟଂଭୂ ଭଗବାନ୍ ବ୍ରହ୍ମା ବିବିଧ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛିଲେ।

Verse 30

ससर्ज सृष्टं तद्रूपं कल्पादिषु यथा पुरा / तस्याभिध्यायतः सर्गं तदा वै बुद्धिपूर्वकम्

କଳ୍ପାଦିରେ ପୂର୍ବବତ୍ ସେଇ ରୂପର ସୃଷ୍ଟିକୁ ସେ ପୁନଃ ସୃଜନ କଲେ। ସର୍ଗକୁ ଧ୍ୟାନ କରି ସେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ତାହାକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ।

Verse 31

प्रधानसमकाले च प्रादुर्भूतस्तमो मयः / तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञितः

ପ୍ରଧାନ ସମକାଳରେ ତମୋମୟ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା—ତମ, ମୋହ, ମହାମୋହ, ତାମିସ୍ର ଏବଂ ‘ଅନ୍ଧ’ ନାମରେ ପରିଚିତ।

Verse 32

अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः / पञ्चधावस्थितः सर्गो ध्यायत साभिमानिनः

ଏହି ପଞ୍ଚପର୍ବୀ ଅବିଦ୍ୟା ମହାତ୍ମାଠାରୁ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା; ସୃଷ୍ଟି ପାଞ୍ଚ ଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ—ଅଭିମାନୀମାନେ ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁନ୍ତୁ।

Verse 33

सर्वतस्तमसा चैव बीजकुंभलतावृताः / बहिरन्तश्चाप्रकाशस्तथानिःसंज्ञ एव च

ସେମାନେ ସର୍ବତଃ ତମସା ଏବଂ ବୀଜ-କୁମ୍ଭ-ଲତାର ଆବରଣରେ ଢାକା; ବାହାରେ-ଭିତରେ ଅପ୍ରକାଶ ଓ ନିଃସଞ୍ଜ୍ଞ ଥିଲେ।

Verse 34

यस्मात्तेषां कृता बुद्धिर् दुःखानि करणानि च / तस्माच्च संवृतात्मानो नगा मुख्याः प्रकीर्तिताः

ଯେହେତୁ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧି, ଦୁଃଖ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-କରଣ ରଚିତ ହେଲା; ତେଣୁ ସେମାନେ ସଂବୃତାତ୍ମା ‘ନଗ’ ଏବଂ ‘ମୁଖ୍ୟ’ ବୋଲି ପ୍ରକୀର୍ତିତ।

Verse 35

मुख्यसर्गे तदोद्भूतं दृष्ट्वा ब्रह्मात्मसंभवः / अप्रती तमनाः सोथ तदोत्पत्तिममन्यत

ମୁଖ୍ୟସର୍ଗରେ ସେତେବେଳେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ଆତ୍ମସମ୍ଭବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନ ତୃପ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ଅନୁଚିତ ବୋଲି ମନେ କଲେ।

Verse 36

तस्याभिध्यायतश्चान्यस्तिर्यक्स्रोतो ऽभ्यवर्तत / यस्मात्तिर्यग्विवर्त्तेत तिर्यकस्रोतस्ततः स्मृतः

ସେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ଏକ ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତ’ ସର୍ଗ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା; ଯେହେତୁ ତାହା ତିର୍ୟକ୍ (ଆଡ଼) ଭାବେ ବିକଶିତ ହୁଏ, ତେଣୁ ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 37

तमोबहुत्वात्ते सर्वे ह्यज्ञानबहुलाः स्मृताः / उत्पाद्यग्राहिमश्चैव ते ऽज्ञाने ज्ञानमानिनः

ତମସର ଅଧିକ୍ୟ ହେତୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅଜ୍ଞାନବହୁଳ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସୃଷ୍ଟି କରି ଧରି ରଖନ୍ତି, ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବନ୍ତି।

Verse 38

अहङ्कृता अहंमाना अष्टाविंशद्द्विधात्मिकाः / एकादशन्द्रियविधा नवधात्मादयस्तथा

ସେମାନେ ଅହଙ୍କାରଜନ୍ୟ, ‘ମୁଁ’ ଭାବର ଅଭିମାନୀ, ଅଷ୍ଟାବିଂଶତି ପ୍ରକାର ଦ୍ୱିବିଧ ସ୍ୱରୂପ; ଏକାଦଶ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଭେଦ ଓ ନବଧା ଆତ୍ମାଦି ମଧ୍ୟ ତଥା।

Verse 39

अष्टौ तु तारकाद्याश्च तेषां शक्तिवधाः स्मृताः / अन्तः प्रकाशास्ते सर्वे आवृताश्च बहिः पुनः

ତାରକ ଆଦି ଅଷ୍ଟ (ଭେଦ) କୁହାଯାଇଛି ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତିଭେଦ ସ୍ମୃତ; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରକାଶମାନ, କିନ୍ତୁ ବାହାରେ ପୁନଃ ଆବୃତ।

Verse 40

तिर्यक् स्रोतस उच्यन्ते वश्यात्मानस्त्रिसंज्ञकाः

ସେମାନେ ‘ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ସେମାନେ ବଶ୍ୟସ୍ୱଭାବୀ ଏବଂ ‘ତ୍ରି’ ନାମରେ ସଂଜ୍ଞିତ।

Verse 41

तिर्यक् स्रोतस्तु सृष्ट्वा वै द्वितीयं विश्वमीश्वरः / अभिप्रायमथोद्भूतं दृष्ट्वा सर्गं तथाविधम्

ଈଶ୍ୱର ତିର୍ୟକ୍-ସ୍ରୋତସକୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ଦ୍ୱିତୀୟ ବିଶ୍ୱ ଗଢ଼ିଲେ; ପରେ ସେହି ପ୍ରକାର ଉଦ୍ଭୂତ ସର୍ଗକୁ ଓ ତାହାର ଅଭିପ୍ରାୟକୁ ଦେଖି (ଆଗକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ)।

Verse 42

तस्याभिध्यायतो योन्त्यः सात्त्विकः समजायत / ऊर्द्धस्रोतस्तृतीयस्तु तद्वै चोर्द्धं व्यवस्थितम्

ତାଙ୍କ ଧ୍ୟାନରୁ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଯୋନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ତୃତୀୟଟି ‘ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ’ ନାମ, ଯାହା ଉପରେ ସ୍ଥିତ।

Verse 43

यस्मादूर्द्धं न्यवर्तन्त तदूर्द्धस्रोतसंज्ञकम् / ताः सुखं प्रीतिबहुला बहिरन्तश्च वावृताः

ଯେମାନେ ଉପରକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲେ, ସେମାନେ ‘ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସେମାନେ ସୁଖୀ, ପ୍ରୀତିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ଆବୃତ।

Verse 44

प्रकाशा बहिरन्तश्च ऊर्द्धस्रोतःप्रजाः स्मृताः / नवधातादयस्ते वै तुष्टात्मानो बुधाः स्मृताः

ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ ପ୍ରଜାମାନେ ବାହାରେ ଓ ଭିତରେ ପ୍ରକାଶମୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ସେମାନେ ନବଧାତା ଆଦି; ତୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଓ ବୁଧ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।

Verse 45

ऊर्द्धस्रोत स्तुतीयो यः स्मृतः सर्वः सदैविकः / ऊर्द्धस्रोतःसु सृष्टेषु देवेषु स तदा प्रभुः

ତୃତୀୟ ଯେ ‘ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ’ ସ୍ମୃତ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୈବିକ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତ ଦେବମାନେ ସୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ସେତେବେଳେ ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଥିଲେ।

Verse 46

प्रीतिमानभवद्ब्रह्मा ततो ऽन्यं नाभिमन्यत / सर्गमन्यं सिमृक्षुस्तं साधकं पुनरीश्वरः

ତେବେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରୀତିମାନ ହେଲେ ଓ ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ମନେ କଲେ ନାହିଁ। ପରେ ଈଶ୍ୱର ଅନ୍ୟ ସର୍ଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସେହି ସାଧକକୁ ପୁନଃ ପ୍ରେରିତ କଲେ।

Verse 47

तस्याभिध्यायतः सर्गं सत्याभिध्यायिनस्तदा / प्रादुर्बभौ भौतसर्गः सोर्वाक् स्रोतस्तु साधकः

ସେ ସତ୍ୟାଭିଧ୍ୟାୟୀ ସର୍ଗକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବାମାତ୍ରେ ତେବେ ଭୌତସର୍ଗ ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତ ହେଲା; ସେଇ ଊର୍ଧ୍ୱଗାମୀ ସ୍ରୋତ ‘ସାଧକ’।

Verse 48

यस्मात्तेर्वाक्प्रवर्तन्ते ततोर्वाकूस्रोतसस्तु ते / ते च प्रकाशबहुलास्तमस्पृष्टरजोधिकाः

ଯେହେତୁ ସେମାନେ ଊର୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ଭାବେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେହିପାଇଁ ସେମାନେ ‘ଊର୍ଧ୍ୱାକୂ-ସ୍ରୋତସ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସେମାନେ ପ୍ରକାଶବହୁଳ, ତମସାସ୍ପୃଷ୍ଟ ଓ ରଜୋଧିକ।

Verse 49

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः / प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

ଏହିକାରଣରୁ ସେମାନେ ଦୁଃଖବହୁଳ ଓ ପୁନଃପୁନଃ କର୍ମକାରୀ; ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତର ପ୍ରକାଶମୟ ସେଇ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ‘ସାଧକ’ ମଧ୍ୟ।

Verse 50

लक्षणैर्नारकाद्यैस्तैरष्टधा च व्यवस्थिताः / सिद्धात्मानो मनुष्यास्ते गन्धर्वैः सह धर्मिणः

ନାରକାଦି ଲକ୍ଷଣ ଅନୁସାରେ ସେମାନେ ଅଷ୍ଟଧା ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ; ସେଇ ସିଦ୍ଧାତ୍ମ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହ ଧର୍ମିକ।

Verse 51

पञ्चमो ऽनुग्रहः सर्गश्चतुर्द्धा स व्यवस्थितः / विपर्ययेण शक्त्या च सिद्ध मुख्यास्तथैव च

ପଞ୍ଚମ ‘ଅନୁଗ୍ରହ-ସର୍ଗ’ ଚତୁର୍ଧା ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ—ବିପର୍ୟୟ, ଶକ୍ତି, ସିଦ୍ଧି, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ (ପ୍ରଧାନ) ମଧ୍ୟ ସେହିପରି।

Verse 52

निवृत्ता वर्तमानाश्च प्रजायन्ते पुनःपुनः / भूतादिकानां सत्त्वानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

ନିବୃତ୍ତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ଭୂତାଦି ସତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ଏହା ଷଷ୍ଠ ସର୍ଗ କୁହାଯାଏ।

Verse 53

स्वादनाश्चाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकाश्च ते / प्रथमो महतः सर्गो विज्ञेयो ब्रह्मणस्तु सः

ସ୍ୱାଦନ ଓ ଅଶୀଳ—ଏମାନେ ଭୂତାଦି ବୋଲି ଜ୍ଞେୟ; ମହତ୍‌ର ପ୍ରଥମ ସର୍ଗ ହିଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସର୍ଗ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

Verse 54

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूत सर्गः स उच्यते / वैकारिकस्तृतीयस्तु चैद्रियः सर्ग उच्यते

ତନ୍ମାତ୍ରମାନଙ୍କର ଦ୍ୱିତୀୟଟି ଭୂତ-ସର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ବୈକାରିକ ତୃତୀୟ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ସର୍ଗ ମଧ୍ୟ ତୃତୀୟ ବୋଲି ଉଚ୍ୟ।

Verse 55

इत्येत प्राकृताः सर्गा उत्पन्ना बुद्धिपूर्वकाः / मुख्यसर्गश्च तुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ଏହିପରି ଏହି ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗମାନେ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ଚତୁର୍ଥଟି ମୁଖ୍ୟ-ସର୍ଗ, ଯେଉଁଥିରେ ସ୍ଥାବର (ଅଚଳ) ହିଁ ମୁଖ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 56

तिर्यक्स्रोतःससर्गस्तु तैर्यग्योन्यस्तु पञ्चमः / तथोर्द्धस्रोतसां सर्गः षष्ठो देवत उच्यते

ତିର୍ୟକ୍ସ୍ରୋତସ୍‌ର ସର୍ଗ ଅର୍ଥାତ୍ ତୈର୍ୟଗ୍ୟୋନି—ଏହା ପଞ୍ଚମ; ଏବଂ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସାମ୍‌ର ସର୍ଗ ଷଷ୍ଠ, ଯାହା ଦେବତା-ସର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 57

तत्रोर्द्धस्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः / अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः

ସେଠାରେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱସ୍ରୋତସମାନଙ୍କ ସପ୍ତମ ସର୍ଗ ମାନବ-ସୃଷ୍ଟି। ଅଷ୍ଟମ ‘ଅନୁଗ୍ରହ’ ସର୍ଗ, ଯାହା ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଓ ତାମସ ଉଭୟ।

Verse 58

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृताद्यास्त्रयः स्मृताः / प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ବୈକୃତ ସର୍ଗ; ଏବଂ ପ୍ରାକୃତ ଆଦି ତିନିଟି ସର୍ଗ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ପ୍ରାକୃତ, ବୈକୃତ ଓ କୌମାର—ଏହିମାନେ ନବମ ସର୍ଗ ଭାବେ ସ୍ମୃତ।

Verse 59

प्रकृता बुद्धिपूर्वास्तु त्रयः सर्गास्तु वैकृताः / दुद्धिबुर्वाः प्रवर्तेयुस्तद्वर्गा ब्राह्मणास्तु वै

ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ; ଏବଂ ତିନିଟି ସର୍ଗ ବୈକୃତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବୁଦ୍ଧି ପୂର୍ବରୁ ହିଁ ସେମାନେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସେହି ବର୍ଗ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବର୍ଗ।

Verse 60

विस्तराच्च यथा सर्वे कीर्त्यमानं निबोधत / चतुर्द्धा च स्थितस्सो ऽपि सर्वभूतेषु कृत्स्नशः

ଏବଂ ବିସ୍ତାରରେ, ଯେପରି ସମସ୍ତ କଥା କୀର୍ତ୍ତିତ ହେଉଛି, ତାହା ବୁଝ। ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଚାରି ପ୍ରକାରେ ଅବସ୍ଥିତ।

Verse 61

विपर्ययोण शत्त्या च बुद्ध्या सिद्ध्या तथैव च / स्थावरेषु विपर्यासस्तिर्यग्योनिषु शक्तितः

ବିପର୍ୟୟ, ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧି—ଏହିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା (ସେ) ପ୍ରକାଶିତ। ସ୍ଥାବରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିପର୍ୟୟରୂପେ, ତିର୍ୟକ୍-ଯୋନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତିରୂପେ।

Verse 62

सिद्धात्मानो मनुष्यास्तु पुष्टिर्देवेषु कृत्स्नशः / अथो ससर्ज वै ब्रह्मा मानसानात्मनः समान्

ସିଦ୍ଧାତ୍ମା ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁଷ୍ଟି ଲାଭ କଲେ; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ସମାନ ମାନସ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 63

वैवर्त्येन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौ जसः / संबुद्ध्य चैव नामाथो अपवृत्तास्त्रयस्तु ते

ବିବର୍ତ୍ତିତ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସେ ମହାଉଜସ୍ବୀମାନେ ନିବୃତ୍ତ ହେଲେ; ନାମବୋଧ ପାଇ ସେ ତିନିଜଣ ମଧ୍ୟ ଅପବୃତ୍ତ ହେଲେ।

Verse 64

असृष्ट्वैव प्रजासर्गंप्रतिसर्गं ततस्ततः / ब्रह्मा तेषु व्यरक्तेषु ततो ऽन्यान्सा धकान्सृजन्

ପ୍ରଜାସର୍ଗ ଓ ପ୍ରତିସର୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ବିରକ୍ତ ହେଲେ; ତେଣୁ ବ୍ରହ୍ମା ପରେ ଅନ୍ୟ ସାଧକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 65

स्थानाभिमानिनो देवाः पुनर्ब्रह्मानुशासनम् / अभूतसृष्ट्यवस्था चे स्थानिनस्तान्निबोध मे

ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନର ଅଭିମାନୀ ଦେବମାନେ ପୁନର୍ବାର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅନୁଶାସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସୃଷ୍ଟିର ଆଦି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ଥିତ ସେ ସ୍ଥାନୀ ଦେବମାନଙ୍କୁ ମୋ ପାଖରୁ ଜାଣ।

Verse 66

आपो ऽग्निः पृथिवी वायुरन्तरिक्षो दिवं तथा / स्वर्गो दिशः समुद्राश्च नद्यश्चैव वनस्पतीन्

ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଓ ଆକାଶ; ସ୍ୱର୍ଗ, ଦିଗମାନ, ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ ଏବଂ ବନସ୍ପତି।

Verse 67

औषधीनां तथात्मानो ह्यात्मनो वृक्षवीरुधाम् / लताः काष्ठाः कलाश्चैव मुहूर्ताः संधिरात्र्यहाः

ଔଷଧିମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ନିଜସ୍ୱ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଏବଂ ବୃକ୍ଷ-ବିରୁଧମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଲତା, କାଷ୍ଠ, କଳା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ରାତ୍ରି-ଦିନର ସନ୍ଧିକାଳମାନେ ମଧ୍ୟ (ତାହାର ରୂପ)।

Verse 68

अर्द्धमासाश्च मासाश्च अयनाब्दयुगानि च / स्थाने स्रोतःस्वभीमानाः स्थानाख्याश्चैव ते स्मृताः

ଅର୍ଧମାସ, ମାସ, ଅୟନ, ବର୍ଷ ଓ ଯୁଗ—ଏସବୁ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରବାହ-ସ୍ୱଭାବରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଏମାନଙ୍କୁ ‘ସ୍ଥାନ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।

Verse 69

स्थानात्मनः स सृष्ट्वा तु ततो ऽन्यान्स तदासृजत् / देवांश्चैव पितॄंश्चैव यौरिमा वर्द्धिताः प्रजाः

ସେ ପ୍ରଥମେ ‘ସ୍ଥାନ-ସ୍ୱରୂପ’ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାପରେ ସେହି ସମୟରେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସୃଜିଲେ—ଦେବମାନଙ୍କୁ ଓ ପିତୃମାନଙ୍କୁ; ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପ୍ରଜା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା।

Verse 70

भृग्वङ्गिरा मरीचिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः / दक्षो ऽत्रिश्च वसिष्ठश्च सासृजन्नव मानसान्

ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ମରୀଚି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠ—ଏହି ଋଷିମାନେ ନବ ମାନସପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 71

नव ब्रह्माण इत्येते पुराणे निश्चयं गताः / ब्रह्मा यथात्मकानां तु सर्वेषां ब्रह्मयोगिनाम्

ଏମାନଙ୍କୁ ‘ନବ ବ୍ରହ୍ମା’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ପୁରାଣରେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହାଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଯୋଗୀ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମା ସମାନ (ଆଦିରୂପ) ଅଟନ୍ତି।

Verse 72

ततो ऽसृजत्पुनर्ब्रह्मा रुद्रं रोषत्मसंभवम् / संकल्पं चैव धर्म च सर्वेषामेव पर्वतौ

ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁନର୍ବାର କ୍ରୋଧାତ୍ମସମ୍ଭବ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର ଥିବା ସଙ୍କଳ୍ପ ଓ ଧର୍ମକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କଲେ।

Verse 73

सो ऽसृजद्व्यवसायं तु ब्रह्मा भूतं सुखात्मकम् / संकल्पाच्चैव संकल्पो जज्ञे सो ऽव्यक्तयोनिनः

ସେହି ବ୍ରହ୍ମା ସୁଖାତ୍ମକ ‘ବ୍ୟବସାୟ’ ନାମକ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଏବଂ ସଙ୍କଳ୍ପରୁ ହିଁ ସଙ୍କଳ୍ପ ଜନ୍ମିଲା—ଯାହାର ଯୋନି ଅବ୍ୟକ୍ତ।

Verse 74

प्राणाद्दक्षो ऽसृजद्वाचं चक्षुर्भ्यां च मरीचिनम् / भृगुश्च हृदयाज्जज्ञे ऋषिः सलिलयोनिनः

ପ୍ରାଣରୁ ଦକ୍ଷ ବାଣୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଏବଂ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱୟରୁ ମରୀଚିଙ୍କୁ; ହୃଦୟରୁ ଭୃଗୁ ଋଷି ଜନ୍ମିଲେ—ଯାହାଙ୍କ ଯୋନି ଜଳ।

Verse 75

शिरसश्चाङ्गिराश्चैव श्रोत्रादत्रिस्तथैव च / पुलस्त्यश्च तथोदानाद्व्यानात्तु पुलहस्तथा

ଶିରରୁ ଅଙ୍ଗିରା ଏବଂ ଶ୍ରୋତ୍ରରୁ ଅତ୍ରି; ସେହିପରି ଉଦାନରୁ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ବ୍ୟାନରୁ ପୁଲହ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 76

समानतो वसिष्ठश्च ह्यपानान्निर्ममे क्रतुम् / इत्येते ब्रह्मणः श्रेष्ठाः पुत्रा वै द्वादश स्मृताः

ସମାନରୁ ବସିଷ୍ଠ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଏବଂ ଅପାନରୁ କ୍ରତୁ ନିର୍ମିତ ହେଲେ; ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ଦ୍ୱାଦଶ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 77

धर्मादयः प्रथमजा विज्ञेया ब्रह्ममः स्मृताः / भृग्वादयस्तु ये सृष्टा न च ते ब्रह्मवादिनः

ଧର୍ମ ଆଦି ଯେ ପ୍ରଥମଜ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନ୍ୟ ପୁତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମୃତ; କିନ୍ତୁ ଭୃଗୁ ଆଦି ଯେ ସୃଷ୍ଟ, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମବାଦୀ ନୁହେଁ।

Verse 78

गृहमेधिपुराणास्ते विज्ञेया ब्रह्मणः सुताः / द्वादशैते प्रसूयन्ते सह रूद्रेण च द्विजाः

ଗୃହମେଧି-ପୁରାଣ ନାମେ ପରିଚିତ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଜାଣିବା ଯୋଗ୍ୟ; ଏହି ବାରଜଣ ଦ୍ୱିଜ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ସହ ପ୍ରସୂତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 79

क्रतुः सनत्कुमारश्च द्वावेतावूर्द्धरेतसौ / पूर्वोत्पत्तौ पुरा ह्येतौ सर्वेषामपि पूर्वजौ

କ୍ରତୁ ଓ ସନତ୍କୁମାର—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତସ; ପୁରାତନ ଉତ୍ପତ୍ତିରେ ଏହି ଦୁଇଜଣେ ସମସ୍ତଙ୍କର ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବଜ ଥିଲେ।

Verse 80

व्यतीतौ सप्तमे कल्पे पुराणौ लोकसाधकौ / विरजेते ऽत्र वै लोके तेजसाक्षिप्य चात्मनः

ସପ୍ତମ କଳ୍ପ ବ୍ୟତୀତ ହେଲାପରେ, ସେଇ ଦୁଇ ପୁରାତନ ଲୋକସାଧକ ନିଜ ତେଜ ପ୍ରକାଶ କରି ଏହି ଲୋକରେ ବିରାଜନ୍ତି।

Verse 81

तापुभौ योगधर्माणावारोप्यात्मानमात्मना / प्रजाधर्मं च कामं च वर्तयेते महौजसौ

ସେଇ ଦୁଇ ମହୌଜସ୍ବୀ ଯୋଗଧର୍ମକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତ କରି, ପ୍ରଜାଧର୍ମ ଓ କାମ—ଦୁହିଁକୁ ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 82

यथोत्पन्नस्तथैवेह कुमार इति चोच्यते / ततः सनत्कुमारेति नाम तस्य प्रतिष्ठितम्

ଯେପରି ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ସେପରି ଏଠାରେ ‘କୁମାର’ ବୋଲି କୁହାଗଲା; ତେଣୁ ତାଙ୍କ ନାମ ‘ସନତ୍କୁମାର’ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲା।

Verse 83

तेषां द्वादश ते वंशा दिव्या देवगाणान्विताः / क्रियावन्तः प्रजावन्तो महर्षिभिरलङ्कृताः

ତାଙ୍କର ସେଇ ଦ୍ୱାଦଶ ବଂଶ ଦିବ୍ୟ ଥିଲେ, ଦେବଗଣ ସହିତ ଯୁକ୍ତ; କ୍ରିୟାବନ୍ତ, ପ୍ରଜାବନ୍ତ ଏବଂ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ।

Verse 84

प्राणजांस्तु स दृष्ट्वा वै ब्रह्मा द्वादश सात्त्विकान् / ततो ऽसुरान्पितॄन्देवान्मनुष्यांश्चासृजत्प्रभुः

ସେଇ ଦ୍ୱାଦଶ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ପ୍ରାଣଜମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ପ୍ରଭୁ ବ୍ରହ୍ମା ପରେ ଅସୁର, ପିତୃ, ଦେବ ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 85

मुखाद्देवानजनयत् पितॄंश्चैवाथ वक्षसः / प्रजननान्मनुष्यान्वै जघनान्निर्ममे ऽसुरान्

ସେ ମୁଖରୁ ଦେବମାନଙ୍କୁ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳରୁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ; ପ୍ରଜନନାଙ୍ଗରୁ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଜଘନରୁ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 86

नक्तं सृजन्पुनर्ब्रह्मा ज्योत्स्नाया मानुषात्मनः / सुधायाश्च पितॄंश्चैव देवदेवः ससर्जह

ପୁନର୍ବାର ଦେବଦେବ ବ୍ରହ୍ମା ରାତ୍ରିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିବାବେଳେ, ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାରୁ ମାନୁଷ-ସ୍ୱଭାବୀମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ସୁଧାରୁ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 87

मुख्यामुख्यान् मृजन्देवानसुरांश्च ततः पुनः / सनसश्च मनुष्यांश्च पितृवन्महतः पितॄन्

ତାପରେ ସେ ମୁଖ୍ୟ ଓ ଅମୁଖ୍ୟ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୁନଃ ସନସ ପ୍ରଜା, ମନୁଷ୍ୟ ଏବଂ ପିତୃସଦୃଶ ମହାନ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।

Verse 88

विद्युतो ऽशनिमेघांश्च लोहितेन्द्रधनूंषि च / ऋचो यजूंषि सामानि निर्ममे यज्ञसिद्धये

ସେ ବିଦ୍ୟୁତ, ଅଶନି (ବଜ୍ର) ଓ ମେଘମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ରକ୍ତିମ ଇନ୍ଦ୍ରଧନୁମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ଋକ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରଚିଲେ।

Verse 89

उच्चावचानि भूतानि महसस्तस्य जज्ञिरे / ब्रह्मणस्तु प्रजासर्गं देवार्षिपितृमानवम्

ସେହି ମହତ୍ ତେଜରୁ ଉଚ୍ଚ-ନୀଚ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭୂତମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଜାସର୍ଗ ଦେବ-ଋଷି-ପିତୃ-ମାନବ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

Verse 90

पुनः सृजति भूतानि चराणि स्थावराणि च / यक्षान्पिशाचान् गन्धर्वान्सर्वशो ऽप्सरसस्तथा

ସେ ପୁନଃ ଚର ଓ ସ୍ଥାବର ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଯକ୍ଷ, ପିଶାଚ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ସର୍ବତ୍ର ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ଦେନ୍ତି।

Verse 91

नरकिन्नररक्षांसि वयः पशुमृगोरगान् / अव्ययं वा व्ययञ्चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्

ସେ ନର, କିନ୍ନର ଓ ରାକ୍ଷସ; ପକ୍ଷୀ, ପଶୁ, ମୃଗ ଓ ସର୍ପମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି; ଏବଂ ଅବ୍ୟୟ ଓ ବ୍ୟୟ—ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ଜଗତକୁ ମଧ୍ୟ ଗଢ଼ନ୍ତି।

Verse 92

तेषां ते यान्ति कर्माणि प्राक् सृष्टानि स्वयंभुवा / तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः

ତାଙ୍କର କର୍ମ, ଯାହା ସ୍ୱୟଂଭୂ ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ସେହିଦିଗକୁ ଯାଏ; ସେମାନେ ପୁନଃପୁନଃ ସୃଜିତ ହୋଇ ସେଇ କର୍ମକୁ ହିଁ ପୁନର୍ବାର ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।

Verse 93

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मौं कृताकृते / तेषामेव पृथक् सूतमविभक्तं त्रयं विदुः

ହିଂସ୍ର-ଅହିଂସ୍ର, ମୃଦୁ-କ୍ରୂର, ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ, କୃତ-ଅକୃତ—ଏହି ଭେଦମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ପୃଥକ୍ ତ୍ରିବିଧ ‘ସୂତ’ ଅବିଭକ୍ତ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ।

Verse 94

एतदेवं च नैवं च न चोभे नानुभे तथा / कर्म स्वविषयं प्राहुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः

ଏହା ଏମିତି ମଧ୍ୟ, ଏମିତି ନୁହେଁ ମଧ୍ୟ; ନ ଉଭୟ, ନ ଉଭୟ ନୁହେଁ—ଏପରି; ସତ୍ତ୍ୱସ୍ଥ ସମଦର୍ଶୀମାନେ କହନ୍ତି କର୍ମ ନିଜ ବିଷୟରେ ହିଁ ଫଳିତ ହୁଏ।

Verse 95

नामात्मपञ्चभूतानां कृतानां च प्रपञ्चताम् / दिवशब्देन पञ्चैते निर्ममे समहेश्वरः

ନାମ, ଆତ୍ମା ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ—ଏହି କୃତ ତତ୍ତ୍ୱମାନଙ୍କର ପ୍ରପଞ୍ଚତା ପାଇଁ ସମହେଶ୍ୱର ‘ଦିବ’ ଶବ୍ଦଦ୍ୱାରା ଏହି ପାଞ୍ଚଟିକୁ ନିର୍ମାଣ କଲେ।

Verse 96

आर्षाणि चैव नामानि याश्च देवेषु सृष्टयः / शर्वर्यां न प्रसूयन्ते पुनस्तेभ्योदधत्प्रभुः

ଋଷିପ୍ରଣୀତ ନାମମାନେ ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେ ସୃଷ୍ଟିମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ରାତ୍ରିରେ ପ୍ରସୂତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ସେମାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

Verse 97

इत्येवं कारणाद्भूतो लोकसर्गः स्वयंभुवः / महदाद्या विशेषान्ता विकाराः प्राकृताः स्वयम्

ଏହିପରି କାରଣରୁ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲୋକସୃଷ୍ଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ମହତ୍‌ ଆଦିରୁ ବିଶେଷାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ବିକାର, ସେସବୁ ସ୍ୱଭାବତଃ ପ୍ରାକୃତ।

Verse 98

चन्द्रसूर्यप्रभो लोको ग्रहनक्षत्रमण्डितः / नदीभिश्च समुद्रैश्च पर्वतैश्च सहस्रशः

ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟର ପ୍ରଭାରେ ଦୀପ୍ତ ଏହି ଲୋକ ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ରରେ ମଣ୍ଡିତ। ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ସହସ୍ର ପର୍ବତରେ ସମନ୍ୱିତ।

Verse 99

पुरैश्च विविधै रम्यैः स्फीतैर्जनपदैस्तथा / अस्मिन् ब्रह्मवने ऽव्यक्तो ब्रह्मा चरति सर्ववित्

ଏହି ଲୋକ ବିଭିନ୍ନ ରମ୍ୟ ପୁରୀ ଓ ସ୍ଫୀତ ଜନପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମବନରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ସର୍ବଜ୍ଞ ବ୍ରହ୍ମା ବିଚରଣ କରନ୍ତି।

Verse 100

अव्यक्तबीजप्रभवस्तस्यैवानुग्रहे स्थितः / बुद्धिस्कन्धमयश्चैव इन्द्रियान्तरकोटरः

ସେ ଅବ୍ୟକ୍ତ ବୀଜରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇ, ତାହାର ଅନୁଗ୍ରହରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ। ବୁଦ୍ଧି ତାହାର ସ୍କନ୍ଧ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍କୋଟର ତାହାର ଆଶ୍ରୟ।

Verse 101

महाभूतप्रकाशश्च विशेषैः पत्रवांस्तु सः / धर्माधर्मसुपुष्पस्तु सुखदुःखफलोदयः

ସେ ମହାଭୂତମାନଙ୍କ ପ୍ରକାଶରେ ଦୀପ୍ତ ଓ ବିଶେଷମାନେ ତାହାର ପତ୍ର। ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ତାହାର ସୁପୁଷ୍ପ, ସୁଖ-ଦୁଃଖ ତାହାର ଫଳୋଦୟ।

Verse 102

आजीवः सर्वभूतानां ब्रह्मवृक्षः सनातनः / एतद्ब्रह्मवनं चैव ब्रह्मवृक्षस्य तस्य तत्

ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କର ଜୀବନାଧାର ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମବୃକ୍ଷ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମବନ ମଧ୍ୟ ସେହି ବ୍ରହ୍ମବୃକ୍ଷର ବନ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 103

अव्यक्तं कारणं यत्र नित्यं सदसदात्मकम् / प्रधानं प्रकृतिंमायां चैवाहुस्तत्त्वचिन्तकाः

ଯେଉଁଠାରେ ନିତ୍ୟ ସଦସଦାତ୍ମକ କାରଣ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅଛି, ତତ୍ତ୍ୱଚିନ୍ତକମାନେ ତାହାକୁ ‘ପ୍ରଧାନ’, ‘ପ୍ରକୃତି’ ଓ ‘ମାୟା’ ବୋଲି କହନ୍ତି।

Verse 104

इत्येषो ऽनुग्रहःमर्गो ब्रह्मनैमित्तिकः स्मृतः / अबुद्धिपूर्वकाः सर्गा ब्रह्मणः प्राकृतास्त्रयः

ଏହିପରି ଏହି ଅନୁଗ୍ରହମାର୍ଗ ‘ବ୍ରହ୍ମ-ନୈମିତ୍ତିକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ତିନି ପ୍ରାକୃତ ସର୍ଗ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ନୁହେଁ, ସ୍ୱତଃ ଘଟେ।

Verse 105

सुख्यादयस्तु षट् सर्गा वैकृता बुद्धिपूर्वकाः / वैकल्पात्संप्रवर्तन्ते ब्रह्मणस्तेभिमन्यवः

‘ସୁଖ୍ୟ’ ଆଦି ଛଅ ସର୍ଗ ବୈକୃତ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ; ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଂକଳ୍ପରୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଅନ୍ତି—ଅଭିମାନଯୁକ୍ତ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 106

इत्येते प्राकृताश्चैव वैकृताश्च नव स्मृताः / सर्गाः परस्परोत्पन्नाः कारणं तु बुधैः स्मृतम्

ଏହିପରି ପ୍ରାକୃତ ଓ ବୈକୃତ—ଏହି ନଅ ସର୍ଗ ସ୍ମୃତ; ସର୍ଗମାନେ ପରସ୍ପରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି—ଏହିକୁ ବୁଧମାନେ କାରଣ ବୋଲି ମାନିଛନ୍ତି।

Verse 107

मूर्द्धानं वै यस्य वेदा वदन्ति वियन्नाभिश्चन्द्रसूर्यौं च नेत्रे / दिशः श्रोत्रे विद्धि पादौ क्षितिं च सो ऽचिन्त्यात्मा सर्वभूतप्रणेता

ଯାହାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡକୁ ବେଦ କହେ, ଯାହାଙ୍କ ନାଭି ଆକାଶ, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାହାଙ୍କ ନେତ୍ର, ଦିଗମାନେ ଯାହାଙ୍କ କାନ, ପୃଥିବୀ ଯାହାଙ୍କ ପାଦ—ସେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଆତ୍ମା ସର୍ବଭୂତପ୍ରଣେତା।

Verse 108

वक्त्राद्यस्य ब्राह्मणाः संप्रसूता वक्षसश्चैव क्षत्रियाः पूर्वभागे / वैश्या ऊरुभ्यां यस्य पद्भ्यां च शूद्राःसर्वेवर्णा गात्रतः संप्रसूताः

ଯାହାଙ୍କ ମୁଖରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଜନ୍ମିଲେ, ଯାହାଙ୍କ ବକ୍ଷର ପୂର୍ବଭାଗରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ; ଯାହାଙ୍କ ଉରୁରୁ ବୈଶ୍ୟ, ଯାହାଙ୍କ ପାଦରୁ ଶୂଦ୍ର—ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 109

नारायणात्परोव्यक्तादण्डमव्यक्तसंज्ञितम् / अण्डजस्तु स्वयं ब्रह्मा लोकास्तेन कृताः स्वयम्

ନାରାୟଣଠାରୁ ପର ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ‘ଅବ୍ୟକ୍ତ’ ନାମକ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଇ ଅଣ୍ଡରୁ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ସ୍ୱୟଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

Verse 110

तत्र कल्पान् दशस्थित्वा सत्यं गच्छन्ति ते पुनः / ते लोका ब्रह्मलोकं वै अपरावर्तिनीं गतिम्

ସେଠାରେ ଦଶ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହି ସେମାନେ ପୁନଃ ସତ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି; ସେ ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ—ଯେଉଁଠାରୁ ପୁନରାବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ।

Verse 111

आधिपत्यं विना ते वै ऐश्वर्येण तु तत्समाः / भवन्ति ब्रह्मणा तुल्या रूपेण विषयेण च

ଆଧିପତ୍ୟ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଐଶ୍ୱର୍ୟରେ ତାଙ୍କ ସମାନ; ରୂପ ଓ ଭୋଗ୍ୟ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଦୃଶ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 112

तत्र ते ह्यवतिष्ठन्ते प्रीतियुक्ताः स्वसंयुताः / अवश्यंभाविनार्थेन प्राकृतं तनुते स्वयम्

ସେଠାରେ ସେମାନେ ପ୍ରୀତିଯୁକ୍ତ ଓ ସ୍ୱସଂୟୁତ ହୋଇ ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି; ଅବଶ୍ୟଂଭାବୀ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରାକୃତ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି।

Verse 113

नानात्वनाभिसंबध्यास्तदा तत्कालभाविताः / स्वपतो ऽबुद्धिपूर्व हि बोधो भवति वै यथा

ତେବେ ସେମାନେ ନାନାତ୍ୱ ସହ ସଂବଦ୍ଧ ହୋଇ ସେହି କାଳଭାବନାରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଅନ୍ତି; ଯେପରି ଶୋଇଥିବାବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଅବୁଦ୍ଧି ଥାଏ, ପରେ ନିଶ୍ଚୟ ବୋଧ ହୁଏ।

Verse 114

तत्कालभाविते तेषां तथा ज्ञानं प्रवर्त्तते / प्रत्याहारैस्तु भेदानां तेषां हि न तु शुष्मिणाम्

ତତ୍କାଳଭାବିତ ତାଙ୍କରେ ସେହିପରି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ଭେଦମାନଙ୍କର ପ୍ରତ୍ୟାହାର ତାଙ୍କର ହୁଏ, ଶୁଷ୍ମିଣମାନଙ୍କର ନୁହେଁ।

Verse 115

तैश्व सार्धं प्रवर्तन्ते कार्याणि कारणानि च / नानात्वदर्शिनां तेषां ब्रह्मलोकनिवासिनाम्

ତାଙ୍କ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ; ସେମାନେ ନାନାତ୍ୱଦର୍ଶୀ, ବ୍ରହ୍ମଲୋକନିବାସୀ।

Verse 116

विनिवृत्तविकाराणां स्वेन धर्मेण तिष्ठताम् / तुल्यलक्षण सिद्धास्तु शुभात्मानो निरञ्जनाः

ବିକାରରୁ ବିନିବୃତ୍ତ ହୋଇ ନିଜ ଧର୍ମରେ ତିଷ୍ଠିଥିବାମାନେ ସମଲକ୍ଷଣ ସିଦ୍ଧ—ଶୁଭାତ୍ମା ଓ ନିରଞ୍ଜନ—ହୁଅନ୍ତି।

Verse 117

प्राकृते करणोपेताः स्वात्मन्येव व्यवस्थिताः / प्रस्थापयित्वा चात्मानं प्रकृतिस्त्वेष तत्तवतः

ପ୍ରାକୃତ କରଣସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ହିଁ ସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଆତ୍ମାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରି ଏହି ପ୍ରକୃତି ତତ୍ତ୍ୱତଃ ତୁମର ହୁଏ॥

Verse 118

पुरुषान्यबहुत्वेन प्रतीता न प्रवर्तते / प्रवर्तते पुनः सर्गस्तेषां साकारणात्मनाम्

ପୁରୁଷମାନେ ବହୁତ୍ୱରୂପେ ପ୍ରତୀତ ନ ହେଲେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ କାରଣସହିତ ଆତ୍ମାମାନଙ୍କର ସର୍ଗ ପୁନଃ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ॥

Verse 119

संयोगः प्रकृतिर्ज्ञेया यक्तानां तत्त्वदर्शिनाम् / तत्रोपवर्गिणी तेषामपुनर्भारगामिनाम्

ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଯୋଗଯୁକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସଂଯୋଗକୁ ‘ପ୍ରକୃତି’ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ସେଠାରେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଭାର ନ ନେବାମାନଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷଦାୟିନୀ ଅବସ୍ଥା ମିଳେ॥

Verse 120

अभावतः पुनः सत्यं शान्तानामर्चिषामिव / ततरतेषु गतेषूर्द्धं त्रैलोक्यात्तु मुदात्मसु

ଅଭାବ ଅବସ୍ଥାରେ ସତ୍ୟ ପୁନଃ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ନିବିଯାଇଥିବା ଜ୍ୱାଳାମାନଙ୍କ ପରି। ସେମାନେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଗଲାପରେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦାତ୍ମାମାନେ ରହନ୍ତି॥

Verse 121

ते सार्द्धं चैर्महर्ल्लोकस्तदानासादितस्तु वै / तच्छिष्या ये ह तिष्ठन्ति कल्पदाह उपस्थिते

ସେ ସମୟରେ ସେମାନେ ମହର୍ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ସହିତ ଆସାଦନ କରନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ, କଳ୍ପଦାହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଯେ ଟିକି ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ସେଠାରେ ରହନ୍ତି॥

Verse 122

गन्धर्वाद्याः पिशाचाश्चमानुषा ब्रह्मणादयः / पशवः पक्षिणश्चैव स्थावराः ससरीसृपाः

ଗନ୍ଧର୍ବାଦି, ପିଶାଚ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଦି; ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ସ୍ଥାବର ଓ ସରୀସୃପ—ସମସ୍ତେ।

Verse 123

तिष्ठत्सुतेषु तत्कालं पृथिवीतलवसिषु / सहस्रंयत्तु रश्मीनां सूर्यस्येह विनश्यति

ପୃଥିବୀତଳରେ ବସୁଥିବା ସତ୍ତ୍ୱମାନେ ସେ ସମୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣମଧ୍ୟରୁ ଏକ ସହସ୍ର ଏଠାରେ ନଶିଯାଏ।

Verse 124

ते सप्त रश्मयो भूत्वा एकैको जायते रविः / क्रमेण शतमानास्ते त्रींल्लोकान्प्रदहन्त्युत

ସେ ସାତ କିରଣ ହୋଇ, ଏକେକ କରି ରବି ଜନ୍ମେ; ଏବଂ ସେମାନେ କ୍ରମେ ଶତଶତ ହୋଇ ତିନି ଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ଦହନ କରନ୍ତି।

Verse 125

जङ्गमान्स्थावरांश्चैव नदीः सर्वाश्च पर्वतान् / शुष्के पूर्वमनावृष्ट्या चैस्तैशचैव प्रतापिताः

ଜଙ୍ଗମ ଓ ସ୍ଥାବର, ସମସ୍ତ ନଦୀ ଓ ପର୍ବତ—ପୂର୍ବରୁ ଅନାବୃଷ୍ଟିରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି କିରଣମାନଙ୍କ ତାପରେ ତପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 126

तदा ते विवशाः सर्वे निर्दग्धाः सूर्यरश्मिभिः / जङ्गमाः स्थावराश्चैव धर्माधर्मादिकास्तु वै

ତେବେ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ବିବଶ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି—ଜଙ୍ଗମ ଓ ସ୍ଥାବର; ଧର୍ମ-ଅଧର୍ମ ଆଦି ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ।

Verse 127

दग्धदेहास्तदा ते तु धूतपापा युगात्यये / ख्यातातपा विनिर्मुक्ताः शुभया चातिबन्धया

ତେବେ ଯୁଗାନ୍ତେ ସେମାନେ ଦଗ୍ଧଦେହ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ଧୋଇଗଲା; ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତପକ୍ଲେଶରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଶୁଭ ଦୃଢ ବନ୍ଧନରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ।

Verse 128

ततस्ते ह्युपपद्यन्ते तुल्यरूपैर्जनैर्जनाः / उषित्वा रजनीं ते च ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

ତାପରେ ସେମାନେ ସମାନରୂପ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି; ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଏକ ରାତ୍ରି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବାସ କରନ୍ତି।

Verse 129

पुनः सर्गे भवन्तीह मानस्यो ब्रह्मणः प्रजाः / ततस्तेषु प्रपन्नेषु जनैस्त्रैलोक्यवासिषु

ପୁନଃ ସର୍ଗେ ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାନସ ପ୍ରଜା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟବାସୀ ଜନ ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।

Verse 130

निर्दग्धेषु च लोकेषु तदा सूर्यैस्तु सप्तभिः / वृष्ट्या क्षितौ प्लावितायां विजनेष्वर्णवेषु वा

ସପ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦହିଦେଲେ ଲୋକ ଭସ୍ମ ହୁଏ; ଏବଂ ବୃଷ୍ଟିରେ ପୃଥିବୀ ପ୍ଲାବିତ ହୋଇ ନିର୍ଜନ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ ହୁଏ।

Verse 131

समुद्राश्चैव मेघाश्च आपश्चैवाथ पार्थिवाः / शरमाणा व्रजन्त्येव सलिलाख्यास्तथाचलाः

ସମୁଦ୍ର, ମେଘ ଓ ପୃଥିବୀର ଜଳ—ସବୁ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ ସରିଯାଏ; ‘ସଲିଲ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ଜଳରାଶି ଓ ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ ସେପରି ଗତି କରନ୍ତି।

Verse 132

आगतागतिकं चैव यदा तु सलिलं बहु / संछाद्येमां स्थितां भूमिमर्णवाख्यं तदाभवत

ଯେତେବେଳେ ଆଗମନ-ନିଗମନଶୀଳ ଜଳ ବହୁତ ବଢ଼ିଗଲା, ସେତେବେଳେ ଏହା ଏହି ସ୍ଥିର ପୃଥିବୀକୁ ଢାକିଦେଲା; ତେଣୁ ତାହା ‘ଅର୍ଣ୍ଣବ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।

Verse 133

आभाति यस्माच्चाभासाद्भाशब्दः कान्तिदीप्तिषु / स सर्वः समनुप्राप्ता मासां भाभ्यो विभाव्यते

ଯାହାଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶ ହୁଏ ଏବଂ ଯାହାର ଆଭାସରୁ କାନ୍ତି-ଦୀପ୍ତିରେ ‘ଭା’ ଶବ୍ଦ ପ୍ରଚଳିତ, ସେ ପ୍ରକାଶ ସର୍ବତ୍ର ବ୍ୟାପ୍ତ; ତେଣୁ ମାସମାନେ ‘ଭା’ ଠାରୁ ବିଚାରିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 134

तदन्तस्तनुते यस्मात्सर्वां पृथ्वीं समततः / धातुस्तनोति विस्तारं ततोपतनवः स्मृताः

କାରଣ ତାହା ଅନ୍ତରେ ଥାଇ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ସମଭାବେ ସର୍ବତ୍ର ପ୍ରସାରିତ କରେ; ‘ତନ୍’ ଧାତୁର ଅର୍ଥ ବିସ୍ତାର, ତେଣୁ ସେମାନେ ‘ପତନବ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 135

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकार्णवे भवन्त्यापो न शीर्णास्तेन ता नराः

‘ଶାର’ ଶବ୍ଦଟି ‘ଶୀର୍ଣ୍ଣ’ ଅର୍ଥରେ ନାନାର୍ଥ ଧାତୁରୂପେ ଗ୍ରହୀତ; ଜଳ ଏକ ଅର୍ଣ୍ଣବରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ, ତେଣୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶୀର୍ଣ୍ଣ (ନଷ୍ଟ) ନୁହେଁ—ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।

Verse 136

तस्मिन् युगसहस्रान्ते संस्थिते ब्रह्मणो ऽहनि / तावत्कालं रजन्यां च वर्तन्त्यां सलिलात्मनः

ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦିନ ସମାପ୍ତ ହେଲେ, ସେଇ ପରିମାଣ କାଳ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ରାତ୍ରିରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଜଳସ୍ୱରୂପରେ ହିଁ ରହନ୍ତି।

Verse 137

ततस्ते सलिले तस्मिन् नष्टाग्नौ पृथिवीतले / प्रशान्तवाते ऽन्धकारे निरालोके समन्ततः

ତାପରେ ସେହି ଜଳରେ, ପୃଥିବୀତଳେ ଅଗ୍ନି ଲୁପ୍ତ ହେଲାପରେ, ବାୟୁ ଶାନ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତଦିଗରେ ଆଲୋକହୀନ ଘୋର ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଗଲା।

Verse 138

येनैवाधिष्ठितं हीदं ब्रह्मणः पुरुषः प्रभुः / विभागमस्य लोकस्य प्रकर्तुं पुनरैच्छत

ଯେ ପ୍ରଭୁ ପୁରୁଷ ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ଜଗତକୁ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିଥିଲେ, ସେଇ ପୁନର୍ବାର ଏହି ଲୋକର ବିଭାଗ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।

Verse 139

शार इत्येव शीर्णे तु नानार्थो धातु रुच्यते / एकर्णवे ततस्तस्मिन्नष्टे स्थावर जङ्गमे / तदा भवति स ब्रह्मा सहस्राक्षः सहस्रपात्

‘ଶାର’ ଧାତୁ ‘ଶୀର୍ଣ୍ଣ’ (କ୍ଷୀଣ) ଅର୍ଥରେ ନାନା ଭାବେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ସେହି ଏକାର୍ଣ୍ଣବ ପ୍ରଳୟଜଳରେ ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମ ସବୁ ନଷ୍ଟ ହେଲାପରେ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମା ସହସ୍ରାକ୍ଷ ଓ ସହସ୍ରପାଦ ହେଲେ।

Verse 140

सहस्रशीर्षा पुरुषो रुक्मवर्णो ह्यतीन्द्रियः / ब्रह्मा नारायणा ख्यस्तु सुष्वाप सलिले तदा

ସହସ୍ରଶିରା, ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟାତୀତ ସେହି ପୁରୁଷ—ବ୍ରହ୍ମା ‘ନାରାୟଣ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ତେବେ ସେହି ଜଳରେ ଶୟନ କରି ନିଦ୍ରାଗତ ହେଲେ।

Verse 141

सत्त्वोद्रेकात्प्रबुद्धस्तु स शून्यं लोकमैक्षत / अनेनाद्येन पादेन पुराणं परिकीर्तितम्

ସତ୍ତ୍ୱର ଉଦ୍ରେକରେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସେ ଲୋକକୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ଏହି ପ୍ରଥମ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ପୁରାଣ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତ ହେଲା।