Shloka 49
Lokakalpanā / The Ordering of the Worlds
Cosmogony and Earth’s Retrieval
Devanagari script
तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिमः / प्रकाशा बहिरन्तश्च मनुष्याः साधकाश्च ते
Transliteration
tasmātte duḥkhabahulā bhūyobhūyaśca kārimaḥ / prakāśā bahirantaśca manuṣyāḥ sādhakāśca te
Translation
ଏହିକାରଣରୁ ସେମାନେ ଦୁଃଖବହୁଳ ଓ ପୁନଃପୁନଃ କର୍ମକାରୀ; ବାହ୍ୟ-ଆନ୍ତର ପ୍ରକାଶମୟ ସେଇ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ‘ସାଧକ’ ମଧ୍ୟ।
Word by Word
तस्मात्therefore, from that
तस्मात्:
हेतु/अपादानार्थ-क्रियाविशेषण (cause/source adverb)
TypeIndeclinable
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formतस्मात्-आर्थक अव्यय (ablatival adverb: 'therefore/therefrom')
तेthey
ते:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
दुःख-बहुलाःfull of suffering
दुःख-बहुलाः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootदुःख (प्रातिपदिक) + बहुल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास ('abounding in sorrow'); पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
भूयःagain, more
भूयः:
क्रियाविशेषण (adverbial modifier)
TypeIndeclinable
Rootभूयस्/भूयः (अव्यय)
Formपुनरुक्ति-प्रयोगे क्रियाविशेषण (adverb: 'again, more')
भूयःagain and again
भूयः:
क्रियाविशेषण
TypeIndeclinable
Rootभूयस्/भूयः (अव्यय)
Formपुनरुक्ति-प्रयोगे क्रियाविशेषण
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय (conjunction)
कारिमःdoers, active (agents)
कारिमः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootकारिम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; (अर्थे: 'कर्तारः/कर्मशीलाः'—agentive adjective)
प्रकाशाःbright, luminous
प्रकाशाः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootप्रकाश (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
बहिःoutside
बहिः:
देशाधिकरण (place adverb)
TypeIndeclinable
Rootबहिः (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb: 'outside')
अन्तःinside
अन्तः:
देशाधिकरण (place adverb)
TypeIndeclinable
Rootअन्तः (अव्यय)
Formदेशवाचक-अव्यय (adverb: 'inside')
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
मनुष्याःhumans
मनुष्याः:
कर्ता (Karta/Subject)
TypeNoun
Rootमनुष्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
साधकाःaccomplishing, effective
साधकाः:
विशेषण (Adjectival modifier)
TypeAdjective
Rootसाधक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
चand
च:
समुच्चय
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयार्थक-अव्यय
तेthose
ते:
अनुवृत्ति/सम्बन्ध (resumptive pronoun)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन