Adhyaya 24

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः / पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्

ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଧ୍ରୁବଚର୍ୟାକୀର୍ତ୍ତନ’ ନାମ ତ୍ରୟୋବିଂଶତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ସୁନୟମାନେ ସନ୍ଦେହସହ ପୁନଃ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ଅଧିକ ଉତ୍ତର ପଚାରିଲେ।

Verse 2

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् / कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय

ଆପଣ ବିସ୍ତାରରେ ‘ଗୃହଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କର’ ବୋଲି କହିଲେ—ତାହା କିପରି? ଦେବଗୃହ କିପରି ହୁଏ, ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କୁ କିପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି?

Verse 3

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् / वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः

ଏ ସବୁ କଥା କହ, ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମଧ୍ୟ କର। ବାୟୁ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ସୂତ ସମାହିତ ହେଲେ।

Verse 4

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् / अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः

ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ଦେହ-ନିର୍ଣ୍ଣୟକ ପରମ ବଚନ ସେ କହିଲେ—ଏହି ଅର୍ଥରେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞମାନେ ଜ୍ଞାନବୁଦ୍ଧିରେ ଯାହା କହିଛନ୍ତି।

Verse 5

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् / यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः

ଏବେ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦ୍ଭବ କହିବି—ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଚନ୍ଦ୍ର ଗ୍ରହମାନେ କିପରି ଦେବଗୃହ ଭାବେ ସ୍ମୃତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 6

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् / दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु

ତାପରେ ମୁଁ ତ୍ରିବିଧ ଅଗ୍ନିର ଉଦ୍ଭବ କହିବି—ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନି, ଭୌତିକ ଅଗ୍ନି, ଏବଂ ଅବ୍ୟୋନି ଓ ପାର୍ଥିବ ଅଗ୍ନି।

Verse 7

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः / अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्

ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କାଳରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବ୍ୟାକୃତ ଥିଲା ଏବଂ ନିଶାର ତମସାରେ ଆବୃତ ଥିଲା।

Verse 8

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे / स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः

ଏହି ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଭୂତ ଲୟ ହୋଇ ବିଶେଷତା ନଷ୍ଟ ହେଲାବେଳେ, ସେଠାରେ ଭଗବାନ୍ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲୋକ-ତନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥ ସାଧନ ପାଇଁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 9

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया / सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्

ଆବିର୍ଭାବ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ସେ ଜୁଗନୁ ପରି ବିଚରିଲେ; ତାପରେ ଲୋକର ଆଦିରେ ପୃଥିବୀ ଓ ଜଳରେ ଆଶ୍ରିତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଖିଲେ।

Verse 10

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः / पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते

ପ୍ରକାଶ ପାଇଁ ଈଶ୍ୱର ତାହାକୁ ସଂବୃତ କରି ତ୍ରିଧା ବିଭକ୍ତ କଲେ; ଏହି ଲୋକରେ ଯେ ପବନ ପାର୍ଥିବ (ସ୍ଥୂଳ) ଅଟେ, ସେହି ‘ଅଗ୍ନି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 11

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः / वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्

ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତପେ, ସେ ‘ଶୁଚି-ଅଗ୍ନି’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଏବଂ ଯେ ବିଦ୍ୟୁତ୍-ସ୍ୱରୂପ ଜଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ଜ୍ଞେୟ—ଏବେ ମୁଁ ସେମାନଙ୍କ ଲକ୍ଷଣ କହିବି।

Verse 12

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः / तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि

ବୈଦ୍ୟୁତ, ଜାଠର ଓ ସୌର—ଏହି ତିନିଟି ଜଳଗର୍ଭଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତେଜ। ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ପାନ କରି କିରଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ଦିବି ଦୀପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 13

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति / मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः

ବୈଦ୍ୟୁତ ତେଜରେ ଆବିଷ୍ଟ ହୋଇ ବର୍ଷାରୂପେ ପ୍ରକଟ ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଉଦରସ୍ଥ ପାବକ ମଧ୍ୟ ଜଳରେ ବଶ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 14

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः / किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्

ଏହିପରି ସୌର, ବୈଦ୍ୟୁତ ଓ ଜାଠର—ଏ ତିନିଯେ ଅନିନ୍ଧନ ତେଜ। ତାହାର କିଛି ତେଜ ଜଳରେ ନିହିତ ବୋଲି ମନାଯାଏ, ଆଉ କିଛି ତେଜ ଇନ୍ଧନ ବିନା ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ।

Verse 15

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः / अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

କାଠ ଇନ୍ଧନକୁ ମଥି ଉତ୍ପନ୍ନ ପାବକ ଜଳରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଅର୍ଚିଷ୍ମାନ୍ ପବମାନ ଅଗ୍ନି ଦୀପ୍ତିମାନ, କିନ୍ତୁ ଜାଠର ଅଗ୍ନିକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ ବୋଲି ସ୍ମୃତି କହେ।

Verse 16

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः / प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे

ଏହି ମଣ୍ଡଳରେ ଯେ ଶୁକ୍ଳ, ଉଷ୍ମାହୀନ, ପ୍ରକାଶକ ତେଜ ଦେଖାଯାଏ—ସେହିଟି ସୌର ପ୍ରଭା। ଦେବାକର ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ତାହା ଏକ ପାଦମାତ୍ରେ ଅସ୍ତ ଯାଏ।

Verse 17

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते / उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्

ରାତ୍ରି ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ତେଣୁ ସେ ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ଦିଶେ। ପୁନଃ ଉଦୟମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିମୟ ଉଷ୍ଣତା ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 18

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ / प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी

ପାର୍ଥିବ ଅଗ୍ନିର ଏକ ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଗ୍ନି ତପେ। ସୌର-ଅଗ୍ନେୟ ତେଜରେ ପ୍ରକାଶ ଓ ଉଷ୍ଣତା—ଦୁହେଁ ଅଛି।

Verse 19

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् / उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे

ପରସ୍ପର ଅନୁପ୍ରବେଶରୁ ସେମାନେ ଏକାପରକୁ ପୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି। ଭୂମିର ଉତ୍ତରାର୍ଧରେ (ଏକର) ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣରେ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ଅଛି।

Verse 20

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः / तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନଃ ଉଦୟ ହେଲେ ରାତ୍ରି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତେଣୁ ଦିନ-ରାତି ପ୍ରବେଶରୁ ଜଳ ତପ୍ତ ହୁଏ।

Verse 21

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः / तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନଃ ଅସ୍ତ ହେଲେ ଦିନ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ତେଣୁ ରାତିରେ ପୁନଃ ଶୁଭ୍ର ଓ ଭାସ୍ୱର ଜଳ ଦିଶେ।

Verse 22

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे / उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः

ଏହି କ୍ରମଯୋଗରେ ପୃଥିବୀର ଦକ୍ଷିଣ-ଉତ୍ତର ଅର୍ଧରେ ଜଳ ନିତ୍ୟ ଉଦୟ-ଅସ୍ତମନ ଦ୍ୱାରା ଅହୋରାତ୍ରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

Verse 23

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः / पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତପେ, ସେ ନିଜ କିରଣଦ୍ୱାରା ଜଳ ପାନ କରେ; ପାର୍ଥିବ ଅଗ୍ନି ସହ ମିଶିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଚି ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 24

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः / आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

ସହସ୍ରପାଦ ଏହି ଶୁଚି ବହ୍ନି ଘୃତକୁମ୍ଭ ସଦୃଶ ଦୀପ୍ତ; ନାଡୀମାନଙ୍କ ସହସ୍ର ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଜଳ ଗ୍ରହଣ କରେ।

Verse 25

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः / स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः

ନଦୀଜଳ, ସମୁଦ୍ରଜଳ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗର କୂପଜଳ; ସ୍ଥାବର-ଜଙ୍ଗମରେ ଥିବା ଏବଂ କୁଲ୍ୟା ଆଦି ନାଳାର ଯେ ଜଳ—ସବୁ।

Verse 26

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् / तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः

ତାହାର ରଶ୍ମିସହସ୍ର ଶୀତ, ବର୍ଷା ଓ ଉଷ୍ଣତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଶତ ନାଡୀ ବିଚିତ୍ର ମୂର୍ତ୍ତିରେ ବର୍ଷା ବର୍ଷାଏ।

Verse 27

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा / अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

ଚନ୍ଦନା, ସାଧ୍ୟ ଓ କୂତନା-ଅକୂତନା—‘ଅମୃତା’ ନାମରେ ପରିଚିତ ସମସ୍ତ ରଶ୍ମି ବୃଷ୍ଟି ସୃଜନ କରେ।

Verse 28

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः / दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः

ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ପୁନଃ ହିମୋଦ୍ଗତ ତିନିଶହ ଅନ୍ୟ ରଶ୍ମି ଜନ୍ମେ; ସେମାନେ ଦୃଶ୍ୟା, ମେଘା, ଯାମ୍ୟା ଓ ହ୍ରଦିନୀ ନାମରେ ହିମ ସୃଜନ କରନ୍ତି।

Verse 29

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः / शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा

ସେମାନେ ‘ଚନ୍ଦ୍ରା’ ନାମରେ କୁହାଗଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଗଭସ୍ତି ମିତ-ପ୍ରଭାଯୁକ୍ତ। ଆଉ ଶୁକ୍ଲା, କୁହକା, ‘ଗାଭୋ’ ଓ ‘ବିଶ୍ୱଭୃତ’ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

Verse 30

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः / समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः

‘ଶୁକ୍ଲା’ ନାମର ସେ ସମସ୍ତ ତିନିଶହ ରଶ୍ମି ଧର୍ମ ସୃଜନକାରୀ; ସେମାନେ ନାଡୀକୁ ସମଭାବେ ବିଭାଜନ କରି ମନୁଷ୍ୟ, ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 31

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि / अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ

ସେ ଏଠାରେ ଔଷଧିଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ, ସ୍ୱଧାଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ଅମୃତଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ—ଏହି ତିନିଜଣକୁ ତିନି ପ୍ରକାରେ ତର୍ପଣ କରେ।

Verse 32

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः / वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति

ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ସେ ତିନିଶେ କିରଣରେ ତାପ ଦେଉଛନ୍ତି; ବର୍ଷା ଓ ଶରଦରେ ଚାରିଶେ କିରଣରେ ବର୍ଷା ବର୍ଷାନ୍ତି।

Verse 33

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः / इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा

ହେମନ୍ତ ଓ ଶିଶିରରେ ସେ ତିନିଶେ କିରଣରେ ହିମ ଛାଡ଼ନ୍ତି; (ଆଦିତ୍ୟରୂପେ) ଇନ୍ଦ୍ର, ଧାତା, ଭଗ, ପୂଷା, ମିତ୍ର, ବରୁଣ ଓ ଅର୍ୟମା।

Verse 34

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च / माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने

ଅଂଶୁ, ବିବସ୍ୱାନ, ତ୍ୱଷ୍ଟା, ସବିତା ଓ ବିଷ୍ଣୁ—ଏମାନେ (ଆଦିତ୍ୟରୂପ); ମାଘମାସରେ ବରୁଣ, ଫାଲ୍ଗୁନରେ ପୂଷା ସ୍ମୃତ।

Verse 35

चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः / ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः

ଚୈତ୍ରମାସରେ ଦେତୋଂଶୁ, ବୈଶାଖରେ ଧାତା (ତାପନ), ଜ୍ୟେଷ୍ଠରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଆଷାଢରେ ସବିତା-ରବି (ରୂପ) ହୁଅନ୍ତି।

Verse 36

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः / पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः

ଶ୍ରାବଣମାସରେ ବିବସ୍ୱାନ; ପ୍ରୋଷ୍ଠପଦମାସରେ ଭଗ ସ୍ମୃତ; ଆଶ୍ୱୟୁଜରେ ପର୍ଜନ୍ୟ; କାର୍ତ୍ତିକରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଓ ରବି (ରୂପ) ହୁଅନ୍ତି।

Verse 37

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः / पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि

ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ମିତ୍ର’ ରୂପ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ପୌଷରେ ସନାତନ ‘ବିଷ୍ଣୁ’ ରୂପ। ବରୁଣଙ୍କ ଅର୍କକର୍ମରେ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ରଶ୍ମି ପ୍ରବହିତ ହୁଏ।

Verse 38

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा / धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः

ଛଅ ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ଦେବ ପୂଷା, ସାତ ହଜାରରେ ଅଶୁ। ଆଠ ହଜାରରେ ଧାତା, ଏବଂ ନଅ ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ କରନ୍ତି।

Verse 39

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः / सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्

ସବିତା ଦଶ (ହଜାର) ରଶ୍ମିରେ ଗତି କରନ୍ତି, ଭଗ ଏକାଦଶରେ। ସିତ୍ର ସପ୍ତ ରଶ୍ମିରେ ତପନ୍ତି, ଏବଂ ତ୍ୱଷ୍ଟା ଅଷ୍ଟ (ହଜାର) ରଶ୍ମିରେ ତପନ୍ତି।

Verse 40

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्

ଅର୍ୟମା ଦଶ (ହଜାର) ରଶ୍ମିରେ ଗତି କରନ୍ତି, ପର୍ଜନ୍ୟ ନବ ରଶ୍ମିରେ ତପନ୍ତି। ଏବଂ ବିଷଣୁ ଛଅ ହଜାର ରଶ୍ମିରେ ମେଦିନୀ (ପୃଥିବୀ)କୁ ତପାନ୍ତି।

Verse 41

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः / श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः

ବସନ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କପିଳ (ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ) ହୁଅନ୍ତି; ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ଅର୍କ କନକପ୍ରଭାମୟ। ବର୍ଷାରେ ସେ ଶ୍ୱେତବର୍ଣ୍ଣ; ଶରଦରେ ଭାସ୍କର ପାଣ୍ଡୁବର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 42

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः / इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः

ହେମନ୍ତ ଋତୁରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଶୈଶିରରେ ରବି ଲୋହିତବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏଭଳି ଋତୁଜନିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 43

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि / सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଔଷଧୀମାନଙ୍କରେ ବଳ ଧାରଣ କରାନ୍ତି, ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରନ୍ତି। ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତର କାରଣ ମଧ୍ୟ ସେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ତିନିରେ ସେ ‘ତ୍ରୟ’କୁ ତିନିଠାରେ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।

Verse 44

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् / भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्

ଏଭଳି ଲୋକହିତ ସାଧନକାରୀ ସୌର ସହସ୍ର ରଶ୍ମି ଋତୁକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ବିଭକ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଜଳରେ ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ ପ୍ରବାହ ସୃଷ୍ଟି କରେ।

Verse 45

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् / नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च

ଏଭଳି ଏହି ଶୁକ୍ଳ ଓ ଭାସ୍ୱର ମଣ୍ଡଳ ‘ସୂର୍ଯ୍ୟ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ମାନଙ୍କର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ଯୋନି ମଧ୍ୟ ଏହାଇ।

Verse 46

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः / नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः

ଚନ୍ଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ—ଏସବୁ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ସୋମ, ଏବଂ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ରାଜା ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) ଅଟେ।

Verse 47

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः / पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

ଅବଶିଷ୍ଟ ପାଞ୍ଚ ଗ୍ରହ ଈଶ୍ୱରସ୍ୱରୂପ, ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବିଚରଣକାରୀ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ। ପାଠରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଆଦିତ୍ୟ ଏବଂ ଜଳକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଇଛି।

Verse 48

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत / सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

ଶେଷ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପ୍ରକୃତି ସମ୍ୟକ୍ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଶୁଣ। ସୁରସେନାପତି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ ‘ଅଙ୍ଗାରକ’ ଗ୍ରହ ବୋଲି ପାଠରେ କୁହାଯାଏ।

Verse 49

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः / रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्

ବେଦଜ୍ଞାନବିଦ୍ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଧ ଗ୍ରହକୁ ନାରାୟଣ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏବଂ ରୁଦ୍ର ହିଁ ବୈବସ୍ୱତ—ସାକ୍ଷାତ୍ ଯମ, ଲୋକପ୍ରଭୁ—ସ୍ୱୟଂ।

Verse 50

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः / देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

ମହାଗ୍ରହ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନ୍ଦଗାମୀ ଶନୈଶ୍ୱର। ଏବଂ ଦେବ-ଅସୁରଙ୍କ ଦୁଇ ଗୁରୁ—ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି—ତେଜସ୍ୱୀ ମହାଗ୍ରହ।

Verse 51

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती / आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

ଏହି ଦୁଇଜଣ—ଶୁକ୍ର ଓ ବୃହସ୍ପତି—ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର। ସମଗ୍ର ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟର ମୂଳ ଆଦିତ୍ୟ ହିଁ; ଏଥିରେ ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 52

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् / रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्

ଏହି ମୂଳରୁ ଦେବ-ଅସୁର-ମାନବ ସହିତ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ରୁଦ୍ର, ଉପେନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତ୍ରିଦିବବାସୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବିପ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିଠାରୁ।

Verse 53

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् / सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः

ଯେ ସମସ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନଙ୍କର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ୟୋତି ଏବଂ ସର୍ବଲୋକବ୍ୟାପୀ ତେଜ, ସେଇ ସର୍ବାତ୍ମା, ସର୍ବଲୋକେଶ୍ୱର, ମହାଦେବ ଓ ପ୍ରଜାପତି।

Verse 54

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् / ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते

ସୂର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ତ୍ରିଲୋକର ଶୂଳସ୍ୱରୂପ ପରମ ଦେବତା; ତାହାଠାରୁ ସବୁ ଜନ୍ମେ ଏବଂ ସେଠାରେଇ ଲୟ ପାଏ।

Verse 55

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा / जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः

ହେ ବିପ୍ରମାନେ! ଲୋକମାନଙ୍କର ଭାବ ଓ ଅଭାବ ପୁରାତନକାଳେ ଆଦିତ୍ୟଠାରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ; ଜଗତର ଜ୍ଞେୟ ଗ୍ରହ ସେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୁପ୍ରଭ ରବି।

Verse 56

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः / क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः

ଏଠାରେଇ କ୍ଷଣ, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ, ରାତି ଓ ସମସ୍ତ ପକ୍ଷ ପୁନଃପୁନଃ ଜନ୍ମେ ଏବଂ ପୁନଃପୁନଃ ନାଶ ପାଏ।

Verse 57

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च / तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते

ମାସ, ସଂବତ୍ସର, ଋତୁ ଓ ଯୁଗ—ଏସବୁ; ସେଇ ଆଦିତ୍ୟ ବିନା କାଳର ଗଣନା ନାହିଁ।

Verse 58

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः / ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः

କାଳ ବିନା ନ ନିଗମବିଧି, ନ ଦୀକ୍ଷା, ନ ଦୈନିକ କର୍ମକ୍ରମ; ଋତୁବିଭାଗ ନଥିଲେ ପୁଷ୍ପ, ମୂଳ, ଫଳ କେଉଁଠୁ?

Verse 59

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा / अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च

ଶସ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠୁ, କିମ୍ବା ତୃଣ-ଔଷଧିର ସମୂହ କିପରି? ଜୀବମାନଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ଅଭାବ ହେବ—ଦିବିରେ ଓ ଇହଲୋକରେ।

Verse 60

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् / स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः

ଜଗତକୁ ତାପିତ କରୁଥିବା ଭାସ୍କର ବିନା ଅନ୍ଧକାର-ଚୋରକୁ କିଏ ରୋକିବ? ସେଇ କାଳ, ସେଇ ଅଗ୍ନି—ଦ୍ୱାଦଶାତ୍ମ ପ୍ରଜାପତି।

Verse 61

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् / स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्

ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ! ଏହି ଚରାଚର ସହିତ ତ୍ରୈଲୋକ୍ୟକୁ ତାପିତ କରେ; ସେଇ ତେଜର ରାଶି, ଯେ ସର୍ବଲୋକର ତମକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 62

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः

ଉତ୍ତମ ମାର୍ଗକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି ବାୟୁର ପ୍ରଭାଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ୍ ପାର୍ଶ୍ୱ, ଊର୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ—ସର୍ବତ୍ର ତାପିତ ହୁଏ।

Verse 63

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्

ଯେପରି ଘର ମଧ୍ୟରେ ଝୁଲାଇ ରଖାଯାଇଥିବା ପ୍ରଭାକର ଦୀପ ପାର୍ଶ୍ୱ, ଊର୍ଧ୍ୱ ଓ ଅଧଃ—ସମଭାବେ—ତମକୁ ନାଶ କରେ।

Verse 64

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः / सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः

ସେହିପରି ସହସ୍ରକିରଣ, ଗ୍ରହରାଜ, ଜଗତ୍ପତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ କିରଣଦ୍ୱାରା ସମଗ୍ର ଜଗତ୍କୁ ସର୍ବତ୍ର ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି।

Verse 65

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः

ରବିଙ୍କ ସହସ୍ର କିରଣ ପୂର୍ବେ କୁହାଗଲା; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପୁନଃ ସାତଟି କିରଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ନୟନ କରୁଥିବା।

Verse 66

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः

ସେହି (ସାତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କିରଣ) ହେଲେ—ସୁଷୁମ୍ଣ, ହରିକେଶ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ବିଶ୍ୱଶ୍ରବା; ଆଉ ଦୁଇଟି—ସମ୍ପଦ୍ ଓ ବସୁରତ—ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।

Verse 67

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः / सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्

ପୁନଃ ଅନ୍ୟ ଏକ ରଶ୍ମି ‘ଅର୍ୱାବସୁ’ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ, ଆଉ ଅନ୍ୟଟି ‘ସ୍ୱରାଟ୍’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ‘ସୁଷୁମ୍ଣା’ ସୂର୍ଯ୍ୟରଶ୍ମି; ଏହା କ୍ଷୀଣ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷେ।

Verse 68

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः / हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते

ସେ ‘ସୁଷୁମ୍ଣା’ ତିର୍ୟକ୍ ଓ ଊର୍ଧ୍ୱ—ଦୁଇ ଗତିରେ ପ୍ରଚାର କରେ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ। ପୂର୍ବଦିଗରେ ଥିବାଟି ‘ହରିକେଶ’ ଏବଂ ‘ଋକ୍ଷୟୋନି’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

Verse 69

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् / विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः

ଦକ୍ଷିଣେ ‘ବିଶ୍ୱକର୍ମା’ ନାମକ ରଶ୍ମି ବୁଧକୁ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ପଶ୍ଚିମରେ ଥିବାଟି ‘ବିଶ୍ୱଶ୍ରବା’; ବୁଧମାନେ ତାକୁ ‘ଶୁକ୍ରୟୋନି’ ବୋଲି ସ୍ମରନ୍ତି।

Verse 70

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु / षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः

ଯେ ରଶ୍ମି ‘ସମ୍ପଦ୍ୱସୁ’, ସେହିଟି ‘ଲୋହିତ’ (ମଙ୍ଗଳ)ର ଯୋନି/ଉତ୍ପତ୍ତିସ୍ଥାନ। ଛଠ଼ ‘ଅର୍ୱାବସୁ’ ରଶ୍ମି ବୃହସ୍ପତିର ଯୋନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Verse 71

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् / एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः

ପୁନଃ ‘ସ୍ୱରାଟ୍’ ନାମକ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି) ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭାବରେ ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ତାରାମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 72

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् / नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः

ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଦିବିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହି ସମଗ୍ର ଜଗତ ପୁନଃପୁନଃ ଚଳିତ; ଯେହେତୁ ସେମାନେ କ୍ଷୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ତେଣୁ ‘ନକ୍ଷତ୍ର’ ନାମ ପାଇଛନ୍ତି।

Verse 73

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः / तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः

ଏହି କ୍ଷେତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରଥମେ କିରଣମାନଙ୍କ ସହ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ପରେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କର କାରକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେମାନଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯଥାବତ୍ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

Verse 74

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् / तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

ଏଠାରେ ସୁକୃତରେ ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବାମାନେ ସୁକୃତାନ୍ତେ ଗ୍ରହାଶ୍ରୟ ପାଆନ୍ତି; ତାରଣ କରିବାରୁ ଏମାନେ ‘ତାରକା’, ଶୁକ୍ଳ ଦୀପ୍ତିରୁ ମଧ୍ୟ ‘ତାରକା’ କୁହାଯାନ୍ତି।

Verse 75

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि

ଦିବ୍ୟ, ପାର୍ଥିବ ଓ ନୈଶ—ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରୁ; ଆଦିତ୍ୟ ନିଜ ତେଜରେ ସଦା ସବୁକିଛି, ତପସ୍ବୀମାନଙ୍କ ତପର ତେଜକୁ ମଧ୍ୟ, ଆଦାନ କରନ୍ତି।

Verse 76

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते / स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

ଧାତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ସ୍ୱନ’ ଧାତୁ ‘ସ୍ୟନ୍ଦନ’ (ପ୍ରବାହ କରାଇବା) ଅର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ବିଚାରିତ; ତେଜ ଓ ଜଳକୁ ପ୍ରବାହିତ କରିବାରୁ ସେ ‘ସବିତା’ ବୋଲି ମତ।

Verse 77

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते / शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

‘ଚଦି’ ନାମକ ଏହି ଧାତୁ ବହୁଅର୍ଥୀ ଏବଂ ହ୍ଲାଦନ (ଆନନ୍ଦ) ବୋଧକ; ଶୁକ୍ଳତ୍ୱ, ଅମୃତତ୍ୱ ଓ ଶୀତତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ପ୍ରକାଶିତ ବୋଲି ଭାବାଯାଏ।

Verse 78

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे / जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦିବ୍ୟ, ଭାସ୍ୱର ମଣ୍ଡଳ ଆକାଶରେ ଅଛି; ସେଗୁଡିକ ଜଳ-ତେଜୋମୟ, ଶୁକ୍ଳ, ବୃତ୍ତ କୁମ୍ଭ ସଦୃଶ ଏବଂ ଶୁଭ।

Verse 79

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् / घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

ସେଠାରେ ଶଶି (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ମଣ୍ଡଳ ଘନ ଜଳତତ୍ତ୍ୱମୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ଭାସ୍କର (ସୂର୍ଯ୍ୟ)ଙ୍କ ଶୁକ୍ଳ ମଣ୍ଡଳ ଘନ ତେଜତତ୍ତ୍ୱମୟ।

Verse 80

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

ସମସ୍ତ ଦେବତା ସର୍ବପ୍ରକାରେ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେମାନେ ନକ୍ଷତ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ରହନ୍ତି।

Verse 81

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च / सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଦେବଗୃହ ହିଁ, ଏବଂ ସେହି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ‘ସୌର’ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର) ତଥାଇବ ‘ସୌମ୍ୟ’ ସ୍ଥାନକୁ।

Verse 82

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् / जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः

ଶୁକ୍ର ଦେବ ଶୌକ୍ର ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯାହା ଷୋଳ କିରଣରେ ଦୀପ୍ତ। ବୃହସ୍ପତି ଜୈବ ସ୍ଥାନକୁ ଏବଂ ଲୋହିତ (ମଙ୍ଗଳ) ଲୌହିତ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

Verse 83

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा / बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः

ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି) ଶନୈଶ୍ଚର ନାମକ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଦେବ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ଶାନୈଶ୍ଚରକୁ। ପରେ ବୁଧ ବୌଧ ସ୍ଥାନକୁ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ନିଜ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ-ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 84

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत / गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्

ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର ନିଜ-ନିଜ ନକ୍ଷତ୍ର-ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ଗୃହ (ଗ୍ରହ-ନିବାସ) ପୁଣ୍ୟାତ୍ମାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଆଶ୍ରୟ ହୁଏ।

Verse 85

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा / स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्

କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ଏହାମାନେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱୟଂଭୂ (ବ୍ରହ୍ମା) ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ହେଲେ। ପ୍ରଳୟର ମହା-ସଂପ୍ଲବ ଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଅବିଚଳ ରହେ।

Verse 86

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै / अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः

ସମସ୍ତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସେହି ଦେବ-ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ନିଶ୍ଚୟ ରହେ। ସେହି ଦେବ-ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ତାହାଙ୍କର ଅଧିଷ୍ଠାତା (ଅଭିମାନୀ) ପୁନଃପୁନଃ ଅବସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି।

Verse 87

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह / वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह / अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः

ଯେ ସୁରମାନେ ଅତୀତ ସହ ଅତୀତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଭାବୀ ସହ ଭାବୀ ହେବେ, ଏବଂ ବର୍ତ୍ତମାନ ସହ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ଅବସ୍ଥିତ—ସେମାନେ ସ୍ଥାଣି ସୁର। ଏହି ମନ୍ୱନ୍ତରେ ଗ୍ରହମାନେ ‘ବୈତାନିକ’ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 88

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे / त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः

ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିବସ୍ୱାନ୍‌ ହିଁ ବୈବସ୍ୱତ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଧର୍ମପୁତ୍ର ‘ତ୍ୱିଷି’ ନାମକ ଦେବ ସୋମ ବସୁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 89

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः / बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः

ଶୁକ୍ର ଦେବ ଭାବେ ଜଣାଯିବେ—ସେ ଭାର୍ଗବ ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କର ଯାଜକ। ଏବଂ ‘ବୃହତ୍ତେଜା’ ନାମକ ଦେବ, ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦେବାଚାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 90

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः / शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः

ବୁଧ ମନୋହର; ସେ ତ୍ୱିଷିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଏବଂ ଶନୈଶ୍ଚର ‘ବିରୂପ’ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ସେ ବିବସ୍ୱାନଙ୍କ ସଞ୍ଜ୍ଞା-ପୁତ୍ର।

Verse 91

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः / नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः

ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିକେଶ୍ୟାରେ ‘ୟୁବା’ ନାମକ ଲୋହିତାଧିପ ଜନ୍ମିଲେ। ଏବଂ ‘ଋକ୍ଷ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ—ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେ—ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 92

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः / सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः

ସିଂହିକାପୁତ୍ର ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଭୂତମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତାପ ଦେଇଥିବା ଅସୁର; ସୋମ, ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ସେ ଅଭିମାନୀ ବୋଲି କୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 93

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः / शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः

ଏହି ସ୍ଥାନମାନେ ଓ ସେଥିରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ ଦେବତାମାନେ କୁହାଗଲେ; ସହସ୍ରାଂଶୁ ବିବସ୍ୱାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଶୁକ୍ଳ ଓ ଅଗ୍ନିମୟ।

Verse 94

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च / आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्

ସହସ୍ରାଂଶୁଙ୍କ ତେଜର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଶୁକ୍ଳ ଓ ଅମ୍ବୁମୟ; ମନୋହର ପଞ୍ଚରଶ୍ମି (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କ ଗୃହ ଜଳମୟ ଓ ଶ୍ୟାମବର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ସ୍ମୃତ।

Verse 95

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु / नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्

ଶୁକ୍ରଙ୍କ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ଶୁକ୍ଳ, ଅମ୍ବୁମୟ, ପଦ୍ମରୂପ—ଷୋଡଶ ରଶ୍ମିଯୁକ୍ତ; ନବରଶ୍ମି ଭୌମ (ମଙ୍ଗଳ)ଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅମ୍ବୁମୟ ଓ ଲୋହିତବର୍ଣ୍ଣ।

Verse 96

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः / अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्

ଦ୍ୱାଦଶାଂଶୁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ବିଶାଳ ସ୍ଥାନ ହରିତାଭ ଓ ଅମ୍ବୁମୟ; ମନ୍ଦ (ଶନି)ଙ୍କ ଗୃହ ଅଷ୍ଟ ରଶ୍ମିଯୁକ୍ତ, ଅମ୍ବୁମୟ ଓ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ବୋଲି ପ୍ରୋକ୍ତ।

Verse 97

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् / विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः

ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ତାମସ ସ୍ଥାନ ଭୂତସନ୍ତାପର ଆଳୟ; ସମସ୍ତ ତାରାମାନେ ଜ୍ଞେୟ, ତାଙ୍କର କିରଣ ଜଳମୟ ବୋଲି କଥିତ।

Verse 98

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः / घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः

ସେମାନେ ପୁଣ୍ୟକୀର୍ତ୍ତିମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଏବଂ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଅତିଶୟ ଶୁଭ୍ର; ସେମାନେ ଘନ ଜଳସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ଜାଣ, କଳ୍ପାଦିରେ ନିର୍ମିତ।

Verse 99

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः / नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः

ଆଦିତ୍ୟର ରଶ୍ମିସଂଯୋଗରୁ ସେମାନେ ପ୍ରକାଶସ୍ୱରୂପ ବୋଲି ସ୍ମୃତ; ସବିତାଙ୍କ ବିଷ୍କମ୍ଭ ନବ ସହସ୍ର ଯୋଜନ କୁହାଯାଏ।

Verse 100

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः / द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः

ସେହି ମଣ୍ଡଳର ବିସ୍ତାର ପ୍ରମାଣତଃ ତ୍ରିଗୁଣ କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟବିସ୍ତାରର ଦ୍ୱିଗୁଣ ହେଉଛି ଶଶୀ (ଚନ୍ଦ୍ର) ର ବିସ୍ତାର।

Verse 101

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति / उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः

ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ସମାନ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ଅଧସ୍ତାତ୍ ପ୍ରସରେ; ପୃଥିବୀର ଛାୟାକୁ ଉଦ୍ଧୃତ କରି ମଣ୍ଡଳାକୃତି ନିର୍ମିତ।

Verse 102

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् / आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ବୃହତ୍ ସ୍ଥାନ ତୃତୀୟ, ଯାହା ତମୋମୟ; ଆଦିତ୍ୟରୁ ନିଷ୍କ୍ରମି ପର୍ବକାଳରେ ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ ଗଚ୍ଛେ।

Verse 103

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु / स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते

ସେ ସୋମଠାରୁ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଯାଏ ଏବଂ ପୁନଃ ସୌର ପର୍ବକାଳରେ ଫେରେ; ସ୍ୱର୍ଭା (ପ୍ରକାଶ) ଦ୍ୱାରା ନୁଦିତ ହେବାରୁ ତାହାକୁ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ କୁହାଯାଏ।

Verse 104

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते / विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः

ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଷୋଡଶମ ଭାଗର ପ୍ରମାଣରେ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର) ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ମଣ୍ଡଳର ବିଷ୍କମ୍ଭ ଓ ଯୋଜନା-ମାନ ଅନୁସାରେ।

Verse 105

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः / बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ

ଭାର୍ଗବଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମ୍ ବୃହସ୍ପତି ଜଣାଯାଏ; ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମ୍ ଭୌମ (ମଙ୍ଗଳ) ଓ ସୌର (ଶନି) — ଉଭୟ ସ୍ମୃତ।

Verse 106

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः / तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै

ସେ ଉଭୟଙ୍କ ବିସ୍ତାର ଓ ମଣ୍ଡଳଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମ୍ ବୁଧ (ଗ୍ରହ) ଅଟେ; ଏବଂ ତାରା-ନକ୍ଷତ୍ରରୂପ ଯାହା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେହଧାରୀ (ତେଜସ୍ୱୀ) ଅଟନ୍ତି।

Verse 107

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै / प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

ତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ବୁଧ ସମରୂପ ନକ୍ଷତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ବିସ୍ତାର ଓ ମଣ୍ଡଳ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଃ ଚନ୍ଦ୍ରଯୋଗୀ ଅଟନ୍ତି।

Verse 108

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

ତାରା-ନକ୍ଷତ୍ରରୂପଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ତୁଳନାରେ ହୀନ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଦୂରତା ପାଞ୍ଚଶ, ଚାରିଶ, ତିନିଶ ଓ ଦୁଇଶ ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 109

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च / योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

ପୂର୍ବ-ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଥିବା ତାରକାମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକ ପରସ୍ପର ନିକଟ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ଦୂରତା ଏକ ଯୋଜନର ଅର୍ଧମାତ୍ର, ତାହାଠାରୁ କମ୍ ନୁହେଁ।

Verse 110

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ଦୂରଗାମୀ ତିନି ଗ୍ରହ ଅଛନ୍ତି; ସୌର, ଆଙ୍ଗିରସ ଓ ବକ୍ର—ଏମାନେ ମନ୍ଦଗତି ଭାବେ ଜ୍ଞେୟ।

Verse 111

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः / सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ପୁନର୍ବାର ଚାରି ମହାଗ୍ରହ ଅଛନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୋମ (ଚନ୍ଦ୍ର), ବୁଧ ଓ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର); ଏମାନେ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ।

Verse 112

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः / विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता

ସର୍ବତ୍ର ଯେତେ ଋକ୍ଷ (ନକ୍ଷତ୍ର) ଅଛି, ସେତେଇ ତାରାଙ୍କ କୋଟି; ବିଧି ଓ ନିୟମରେ ତାଙ୍କର ନକ୍ଷତ୍ରଚର୍ଯ୍ୟା ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।

Verse 113

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् / उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

ସେହି ନକ୍ଷତ୍ରପଥରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତି ଅୟନକ୍ରମରେ ନୀଚ-ଉଚ୍ଚ ହୁଏ; ଏବଂ ପର୍ବକାଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେତେବେଳେ ଉତ୍ତରାୟଣମାର୍ଗରେ ଥାଏ।

Verse 114

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः / तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः

ଉଚ୍ଚତାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କିରଣଦ୍ୱାରା ସେ ଶୀଘ୍ର ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; ତେବେ ସେ ଦକ୍ଷିଣମାର୍ଗର ନୀଚ ଵିଥିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରେ।

Verse 115

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा / न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଭୂମିରେଖାରେ ଆବୃତ ରହେ; ସେ ଯଥାକାଳ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଅସ୍ତ ଯାଏ।

Verse 116

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः / दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

ଏହିହେତୁ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଉତ୍ତରମାର୍ଗସ୍ଥ ନିଶାକର (ଚନ୍ଦ୍ର) ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ନିୟମରୁ ଦକ୍ଷିଣମାର୍ଗରେ ଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ।

Verse 117

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः / समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କ ଗତି-ଯୋଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଆବୃତ ହୁଅନ୍ତି; ବିଷୁବକାଳେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ ଓ ଉଦୟ ସମାନ ସମୟରେ ହୁଏ।

Verse 118

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ / पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

ଉତ୍ତରୀୟ ବୀଥିମାନେ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ-ଉଦୟରେ ଭିନ୍ନତା ଥାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଏହି ଭେଦ ଜାଣିବା ଉଚିତ, କାରଣ ସେମାନେ ଜ୍ୟୋତିଶ୍ଚକ୍ରକୁ ଅନୁସରନ୍ତି।

Verse 119

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् / तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति

କିରଣମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ମାର୍ଗରେ ଚଳନ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ସେ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ତଳେ ଦିଗକୁ ସରୁଥିବା ପରି ଦିଶନ୍ତି।

Verse 120

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति

ବିସ୍ତୃତ ମଣ୍ଡଳ ଗଢ଼ି ତାହାର ଉପରେ ଶଶୀ ଚଳନ କରନ୍ତି; ସମଗ୍ର ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ସୋମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉପରକୁ ପ୍ରସାରିତ।

Verse 121

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः

ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ଉପରେ ବୁଧ, ବୁଧଠାରୁ ଉପରେ ଭାର୍ଗବ (ଶୁକ୍ର); ଭାର୍ଗବଠାରୁ ଉପରେ ବକ୍ର (ମଙ୍ଗଳ), ଏବଂ ବକ୍ରଠାରୁ ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି।

Verse 122

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः

ତାହାର ଉପରେ ଶନୈଶ୍ଚର, ତାହାରୁ ଉପରେ ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଳ; ସେଇ ସାତ ଋଷିଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ନକ୍ଷତ୍ର ସ୍ଥିତ।

Verse 123

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च / ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्

ଯୋଜନର ଶତକ ଓ ସହସ୍ରର ଦ୍ୱିଗୁଣ ପରିମାଣରେ, ଉପରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ତାରା-ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ହୁଏ।

Verse 124

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा / नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्

ଗ୍ରହମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ତେଜରେ ଦିବାକାଶରେ ସଦା ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିୟତ କ୍ରମରେ ଗତି କରନ୍ତି।

Verse 125

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा / समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः

ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏମାନେ ନୀଚ-ଉଚ୍ଚ ଓ ଋଜୁ ଗତି ଧାରଣ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସମାଗମ ଓ ଭେଦକୁ ପ୍ରଜା ଏକାସାଥି ଦେଖନ୍ତି।

Verse 126

परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् / असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः

ଏମାନେ ପରସ୍ପରରେ ସ୍ଥିତ ଓ ପରସ୍ପରକୁ ଯୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଯୋଗ ଅସଙ୍କର—ମିଶ୍ରଣ ବିନା—ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

Verse 127

इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च / द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च

ଏହିପରି ପୃଥିବୀ, ଜ୍ୟୋତିଷମଣ୍ଡଳ, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଲା।

Verse 128

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै / एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः

ବର୍ଷ, ନଦୀ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସୁଥିବାମାନଙ୍କ ସନ୍ଦର୍ଭରେ—ଏହି ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କରେ ହିଁ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଛନ୍ତି।

Verse 129

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे / विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः

ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିବସ୍ୱାନ୍—ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ୱନ୍ତରରେ ବିଶାଖା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ; ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପ୍ରଥମ।

Verse 130

त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः / शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः

ତେଜସ୍ୱୀ ଧର୍ମପୁତ୍ର, ବସୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦେବ ସୋମ—ଶୀତରଶ୍ମି ନିଶାକର—କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ।

Verse 131

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् / ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः

ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଷୋଳ କିରଣବାନ୍ ଶୁକ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହେଲେ; ତାରାଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ତିଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।

Verse 132

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः / फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः

ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦ୍ୱାଦଶ କିରଣମୟ ଗ୍ରହ ବୃହସ୍ପତି ପୂର୍ବା ଫାଲ୍ଗୁନୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ—ସେ ଜଗଦ୍ଗୁରୁ।

Verse 133

नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः / आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः

ନବ କିରଣମୟ, ଲୋହିତାଙ୍ଗ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗ୍ରହ (ମଙ୍ଗଳ) ପୂର୍ବାଷାଢା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ—ଏହିପରି ଶ୍ରୁତି।

Verse 134

रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः / सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः

ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ସପ୍ତ କିରଣମୟ ସୌରି ଶନୈଶ୍ଚର (ଶନି) ଉତ୍ପନ୍ନ; ଧନିଷ୍ଠାରେ ସୌମ୍ୟ ବୁଧ ପଞ୍ଚ କିରଣମୟ ଗ୍ରହରୂପେ ଉଦିତ।

Verse 135

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी / आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः

ତମୋମୟ, ମୃତ୍ୟୁଙ୍କ ପୁତ୍ର, ପ୍ରଜାକ୍ଷୟକର ଶିଖୀ—ଆର୍ଶ୍ଳେଷା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ସର୍ବହାରୀ ମହାଗ୍ରହ।

Verse 136

तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः / तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः

ଏହିପରି, ନିଜ ନାମଧେୟ ଦାକ୍ଷାୟଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କରେ ସେମାନେ ଉନ୍ନତ ଭାବେ ସ୍ଥିତ; ତମୋବୀର୍ୟମୟ ରାହୁ ସ୍ୱଭାବତଃ କୃଷ୍ଣମଣ୍ଡଳ।

Verse 137

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः / एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः

ଭରଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ‘ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କମର୍ଦ୍ଦନ’ ନାମକ ଗ୍ରହ ଅଛି। ଏହେ ତାରା-ଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ, ଭାର୍ଗବ ଆଦି, ଜ୍ଞାତବ୍ୟ।

Verse 138

जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः / स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः

ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ର ପୀଡାରେ ସେମାନେ ବୈଗୁଣ୍ୟତାକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେହି ଦୋଷରେ ସ୍ପୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ସେହି ଗ୍ରହର ଭକ୍ତି କରିବା ଉଚିତ।

Verse 139

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते / ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्

ଏହି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଆଦି ଆଦିତ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାରା-ଗ୍ରହମାନଙ୍କରେ ଶୁକ୍ର, ଏବଂ କେତୁମାନଙ୍କରେ ଧୂମବାନ୍ (ଧୂମକେତୁ) ପ୍ରଧାନ।

Verse 140

ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् / नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्

ଚାରି ଦିଗରେ ବିଭକ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଧ୍ରୁବ କୀଳ (ଧୁରି) ସମାନ। ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କରେ ଶ୍ରବିଷ୍ଠା, ଏବଂ ଅୟନମାନଙ୍କରେ ଉତ୍ତରାୟଣ ପ୍ରଧାନ।

Verse 141

वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः / ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च

ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ବର୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ସଂବତ୍ସର’ ଆଦ୍ୟ ବୋଲି ସ୍ମୃତ। ଋତୁମାନଙ୍କରେ ଶିଶିର, ଏବଂ ମାସମାନଙ୍କରେ ମାଘ ପ୍ରଧାନ।

Verse 142

पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा / अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्

ପକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ, ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିପଦା, ଏବଂ ଅହୋରାତ୍ର ବିଭାଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ‘ଅହଃ’ (ଦିନ) ମଧ୍ୟ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତ।

Verse 143

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः / क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः

ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆଦିମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁଦ୍ରଦେବତାଙ୍କର; କ୍ଷଣ ମଧ୍ୟ ନିମେଷାଦିରୁ ଆରମ୍ଭ—ହେ କାଳବିଦ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହିଏ କାଳ।

Verse 144

श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् / भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते

ଧନିଷ୍ଠାଦି ଆରମ୍ଭ କରି ଶ୍ରବଣାନ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଗ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଗତିବିଶେଷ ଅନୁସାରେ ତାହା ଚକ୍ରବତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।

Verse 145

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः / चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः

ଏହିହେତୁ ଦିବାକର (ସୂର୍ଯ୍ୟ) କାଳ ଭାବେ ସ୍ମୃତ; କାଳବିଦ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ ଈଶ୍ୱର କହନ୍ତି; ସେ ଚତୁର୍ବିଧ ଭୂତମାନଙ୍କର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ଓ ନିବର୍ତ୍ତକ।

Verse 146

तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः / इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्

ତାହାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ସାକ୍ଷାତ୍ ଭଗବାନ୍ ରୁଦ୍ର ଦେବ; ଅର୍ଥନିଶ୍ଚୟ ଅନୁସାରେ ଏହିଏ ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କର ସଂନିବେଶ (ବ୍ୟବସ୍ଥା)।

Verse 147

लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः / उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा

ଲୋକ-ସଂବ୍ୟବହାରର ନିମିତ୍ତେ ଏହା ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ; ଏବଂ ଉତ୍ତରାଶ୍ରବଣ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ରୁବସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ହୋଇ ରହିଲା।

Verse 148

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः / बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः

ସେ ସବୁଦିଗରେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ବୃତ୍ତାକାର ପରି ଅବସ୍ଥିତ; ଏବଂ କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ଭଗବାନ ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ବକ ପ୍ରବର୍ତ୍ତିତ କଲେ।

Verse 149

साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः / वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः

ସେ ଆଶ୍ରୟସହିତ ଓ ଅଭିମାନୀ, ସମସ୍ତର ଜ୍ୟୋତିରାତ୍ମକ ସ୍ୱରୂପ; ଏହା ବୈଶ୍ୱରୂପ-ପ୍ରଧାନର ଅଦ୍ଭୁତ ପରିଣାମ।

Verse 150

नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् / गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा

ଏହାକୁ ଯଥାର୍ଥରୂପେ କେହି ଗଣନା କରିପାରେ ନାହିଁ; ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସାଂସାରିକ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଜ୍ୟୋତିମାନଙ୍କ ଗତାଗତକୁ ମାପିପାରେ ନାହିଁ।

Verse 151

आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः / परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता

ଆଗମ, ଅନୁମାନ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷର ଉପପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା—ବୁଦ୍ଧିରେ ନିପୁଣ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରି—ବିପଶ୍ଚିତ ଶ୍ରଦ୍ଧା କରିବା ଉଚିତ।

Verse 152

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः / पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने

ଚକ୍ଷୁ, ଶାସ୍ତ୍ର, ଜଳ, ଲେଖ୍ୟ ଓ ଗଣିତ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ହେତୁ, ହେ ବିପ୍ରମାନେ, ଜ୍ୟୋତିର୍ଗଣ ବିବେଚନରେ ସ୍ମୃତ।