Shloka 1
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः / पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्
Transliteration
iti śrībrahmāṇḍe mahādṛvāyuprokte pūrvabhāge dvitīye 'nuṣaṅgapāde dhruvacaryākīrttanaṃ nāma trayoviṃśatitamo 'dhyāyaḥ sūta uvāca etacchrutvā tu sunayaḥ punaste saṃśayānvitāḥ / papracchuruttaraṃ bhūyastadā te romaharṣaṇam
Translation
ଏହିପରି ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡପୁରାଣର ପୂର୍ବଭାଗ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଷଙ୍ଗପାଦରେ ‘ଧ୍ରୁବଚର୍ୟାକୀର୍ତ୍ତନ’ ନାମ ତ୍ରୟୋବିଂଶତିତମ ଅଧ୍ୟାୟ। ସୂତ କହିଲେ—ଏହା ଶୁଣି ସୁନୟମାନେ ସନ୍ଦେହସହ ପୁନଃ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ଅଧିକ ଉତ୍ତର ପଚାରିଲେ।
Word by Word
इतिthus
इति:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउक्त्यर्थक/समाप्त्यर्थक अव्यय (quotative/end marker)
श्री-ब्रह्माण्डेin the revered Brahmāṇḍa (Purāṇa)
श्री-ब्रह्माण्डे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootश्री (प्रातिपदिक) + ब्रह्माण्ड (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; कर्मधारय (श्रीमत् ब्रह्माण्डम्)
महादृवायु-प्रोक्तेin (the section) spoken by Mahādṛvāyu
महादृवायु-प्रोक्ते:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeAdjective
Rootमहादृवायु (प्रातिपदिक) + प्रोक्त (कृदन्त; प्र-वच् धातु)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (महादृवायुनाऽ प्रोक्ते)
पूर्व-भागेin the earlier part
पूर्व-भागे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootपूर्व (प्रातिपदिक) + भाग (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुष (पूर्वः भागः)
द्वितीयेin the second
द्वितीये:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootद्वितीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; क्रमवाचक विशेषण
अनुषङ्ग-पादेin the Anuṣaṅga section (pāda)
अनुषङ्ग-पादे:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeNoun
Rootअनुषङ्ग (प्रातिपदिक) + पाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सप्तमी (7th/Locative), एकवचन; तत्पुरुष (अनुषङ्गः पादः)
ध्रुव-चर्या-कीर्तनम्the narration of Dhruva’s course
ध्रुव-चर्या-कीर्तनम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootध्रुव (प्रातिपदिक) + चर्या (प्रातिपदिक) + कीर्तन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; बहुपद-तत्पुरुष (ध्रुवस्य चर्यायाः कीर्तनम्)
नामnamed
नाम:
Sambandha (सम्बन्ध/marker)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय)
Formनामार्थक अव्यय (indeclinable: ‘named’)
त्रयोविंशतितमःtwenty-third
त्रयोविंशतितमः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रयोविंशति (संख्या-प्रातिपदिक) + तम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन; क्रमवाचक (23rd)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
सूतःSūta
सूतः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसूत (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन; परस्मैपद
एतत्this
एतत्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
श्रुत्वाhaving heard
श्रुत्वा:
Purvakala (पूर्वकाल/absolutive)
TypeIndeclinable
Rootश्रु (धातु) → श्रुत्वा (कृदन्त)
Formक्त्वा-प्रत्ययान्त अव्यय (gerund/absolutive): having heard
तुthen/indeed
तु:
Sambandha (सम्बन्ध/particle)
TypeIndeclinable
Rootतु (अव्यय)
Formअव्यय (particle)
सुनयःthe good-minded (sages/people)
सुनयः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootसुनय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन
पुनःagain
पुनः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formपुनरुक्त्यर्थक अव्यय (adverb: again)
तेthey
ते:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; सर्वनाम
संशय-अन्विताःendowed with doubts
संशय-अन्विताः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootसंशय (प्रातिपदिक) + अन्वित (कृदन्त; अन्वि-इ धातु)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/Nominative), बहुवचन; तत्पुरुष (संशयेन अन्विताः)
पप्रच्छुःasked
पप्रच्छुः:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootप्र-प्रच्छ् (धातु)
Formलिट् (Perfect), प्रथमपुरुष (3rd person), बहुवचन; परस्मैपद
उत्तरम्an answer
उत्तरम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन
भूयःfurther/again
भूयः:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootभूयस् (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formपुनरर्थक अव्यय (adverb: again/further)
तदाthen
तदा:
Kriya-visheshana (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootतदा (अव्यय)
Formकालवाचक अव्यय (temporal adverb: then)
तेhim
ते:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; सर्वनाम
रोमहर्षणम्Romaharṣaṇa
रोमहर्षणम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootरोमहर्षण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (2nd/Accusative), एकवचन; (व्यक्तिनाम)