Shloka 107
ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana
Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering
Devanagari script
बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै / प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्
Transliteration
budhena samarūpāṇi vistārānmaṇḍalācca vai / prāyaśaścandrayogīni vidyādṛkṣāṇi tattvavit
Translation
ତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ ଜାଣିବା ଉଚିତ୍ ଯେ ବୁଧ ସମରୂପ ନକ୍ଷତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ନିଜ ବିସ୍ତାର ଓ ମଣ୍ଡଳ ଅନୁସାରେ ପ୍ରାୟଃ ଚନ୍ଦ୍ରଯୋଗୀ ଅଟନ୍ତି।
Word by Word
बुधेनby/with Mercury (Budha)
बुधेन:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootबुध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया (करण/सह), एकवचन; Instrumental singular
समरूपाणिof similar form
समरूपाणि:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसमरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; adjective agreeing with ‘ऋक्षाणि’
विस्तारात्from the extent/expanse
विस्तारात्:
अपादान (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootविस्तार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन; Ablative singular
मण्डलात्from the orbit/circle
मण्डलात्:
अपादान (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootमण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी (अपादान), एकवचन; Ablative singular
चand
च:
सम्बन्ध (Connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक अव्यय; conjunction
वैindeed
वै:
सम्बन्ध (Particle/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक/उपपद अव्यय; emphatic particle
प्रायशःgenerally, for the most part
प्रायशः:
क्रियाविशेषण (Adverbial/क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootप्रायशः (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण अव्यय; adverb
चन्द्रयोगीनिconnected with the Moon
चन्द्रयोगीनि:
विशेषण (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचन्द्र + योगिन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, बहुवचन; ‘चन्द्रेण योगः’ इति सम्बन्धः; adjective agreeing with ‘ऋक्षाणि’
विद्यात्should know
विद्यात्:
क्रिया (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootविद् (धातु)
Formविधिलिङ् (Optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; ‘he should know’
ऋक्षाणिthe stars/asterisms (ṛkṣas)
ऋक्षाणि:
कर्म (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootऋक्ष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (कर्म), बहुवचन; Accusative plural
तत्त्ववित्the knower of truth
तत्त्ववित्:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतत्त्व + विद् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (कर्ता), एकवचन; ‘तत्त्वं वेत्ति’ इति; agent noun