Atharva Veda Anuvaka 3
Kanda 610 Suktas30 Mantras

Anuvaka 3

ଜୀବନ୍ତ ଔଷଧ (ଜଳ, ଔଷଧି, ବୃକ୍ଷ) ଦ୍ୱାରା ଭୈଷଜ୍ୟ ଓ ଶାନ୍ତି, ଏବଂ ଗୃହସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ଅପଶକୁନ-ନିବାରଣ—ଏହି ଅନୁବାକର ମୁଖ୍ୟ ଭାବ। ଆପଃ (ବର୍ଷା, ସଙ୍ଗମ, ପ୍ରବାହିତ ଜଳ) କୁ ଦିବ୍ୟ ଓ ସଦାବିଦ୍ୟମାନ ଔଷଧ ଭାବେ ସ୍ତୁତି କରାଯାଇଛି। ଔଷଧିମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଭୂମି/ପୃଥିବୀରେ ନିହିତ—ବୃଦ୍ଧି, ପୋଷଣ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଦାୟକ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ପାପ୍ମାନ ଓ ଦେହର ସ୍ଥାନୀୟ ରୋଗ-ବ୍ୟାଧିକୁ ଦୂର କରିବାର ମନ୍ତ୍ର ଅଛି। ମଧୁମିଶ୍ରିତ ଯବ/ଉଦ୍ଭିଦ-କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞୀୟ ସମୃଦ୍ଧି ସାଧନ କରାଯାଏ। ଶେଷରେ କପୋତ, ଉଲୁକ ଆଦି ଅପଶକୁନୀ ପକ୍ଷୀ ଓ ଗୃହସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅମଙ୍ଗଳକୁ ଶାନ୍ତ କରି ନିବାରଣ (ଅରିଷ୍ଟ-ନିବାରଣ) କରାଯାଏ।

Suktas in Anuvaka 3

Sukta 21

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଚିକିତ୍ସା-ଓ-ପୋଷଣ ସୂକ୍ତଟି କେଶବର୍ଧନୀ (କେଶ ବଢ଼ାଇବା) ଔଷଧିର ଶକ୍ତିକୁ ଭୂମି/ପୃଥିବୀରେ ନିହିତ ବୋଲି ସ୍ଥାପନ କରି ସଶକ୍ତ କରେ—ଯିଏ ଉଦ୍ଭିଦଜୀବନ ଓ ଔଷଧର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଧାର। ଏହା ପୃଥିବୀର ବାହ୍ୟ ଚର୍ମ (ତ୍ୱଚ) ଠାରୁ ଔଷଧକୁ “ସଂଗ୍ରହ” କରେ, ପରେ ସେହି ଔଷଧିକୁ ସମସ୍ତ ଉପଚାରମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଔଷଧିମାନଙ୍କୁ ଦାନଶୀଳ, ଅଜୟ କର୍ତ୍ତା ଭାବେ ସମ୍ବୋଧନ କରି କେଶକୁ ଶକ୍ତ କରି ବଢ଼ାଇବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ।

Rishi: Atharvanic seer tradition for oṣadhi hymns (often anonymous/collective in later indices). | Devata: Oṣadhi (the herb) and Bhūmi/Pṛthivī as source of medicinal power. | 3 Mantras

Sukta 22

AV 6.22 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅପାମ୍-ଭୈଷଜ୍ୟ ସୂକ୍ତ, ଯେଉଁଥିରେ ଜଳକୁ—ବିଶେଷକରି ମରୁତୀୟ ଶକ୍ତିରେ ଭରିତ ବର୍ଷାକୁ—ଜୀବନ୍ତ ଔଷଧ ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯାହା ପୃଥିବୀ ଓ ଦେହକୁ ଖୋଲେ, ଆର୍ଦ୍ର କରେ ଓ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରେ। ଏହା ବିଶ୍ୱ ଜଳଚକ୍ର (ମେଘ, ବର୍ଷା, ଋତ) କୁ ବ୍ୟବହାରିକ ଚିକିତ୍ସା ସହ ଯୋଡ଼େ: ଜଳ ଔଷଧିମାନଙ୍କୁ ରସରେ ପୁଷ୍ଟ କରେ, ପୋଷଣ ବଢ଼ାଏ, ଏବଂ ଶୁଷ୍କତା ଓ ଅବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଧୋଇ ଦିଏ। ଜଳର ସୁସଂଯମିତ ଅବତରଣ ଓ ମାଧୁର୍ଯ୍ୟଦାୟକ ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ତୁତି କରି, ସୂକ୍ତଟି ସୁସ୍ଥତାକୁ ଠିକ୍ ପ୍ରବାହର ପୁନସ୍ଥାପନା ଭାବେ ଦେଖାଏ—ଭୂମି, ଉଦ୍ଭିଦ ଓ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ।

Rishi: Atharvanic tradition (often anonymous/Angiras-type attribution in AV healing hymns) | Devata: Āpas (Waters), with Marutic/cloud agencies implied | 3 Mantras

Sukta 23

AV 6.23 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଚିକିତ୍ସା-ମନ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ଦିବ୍ୟ ଆପଃ (ଜଳ)କୁ ସଦା ଉପଲବ୍ଧ ଔଷଧ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଏ—ଦିନେ ଓ ରାତିରେ ପ୍ରବାହିତ—ଯାହା ଅଶୁଚିତାକୁ ଧୋଇ, ଶୀତଳ କରି, ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରେ। ଏଠାରେ ଜଳକୁ କେବଳ ଦ୍ରବ୍ୟ ନୁହେଁ, ବରଂ ରିତୁଆଲରେ ‘ବୁଣା-ଯୋଗା’ ଶକ୍ତି ଭାବେ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯାହା ତୁରନ୍ତ ଦୁଃଖ-ରୋଗକୁ ଢିଲା କରି ବାହାର କରେ। ଶେଷରେ ସବିତୃଙ୍କ ପବିତ୍ର ପ୍ରେରଣା ଅଧୀନରେ କ୍ରିୟାକୁ ରଖି, ଜଳ ଓ ଔଷଧିମାନେ କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାରୀ ଭାବେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁନ୍ତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

Rishi: Atharvanic tradition (anonymous) | Devata: Āpas (divine Waters) | 3 Mantras

Sukta 24

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଚିକିତ୍ସା-ସୂକ୍ତରେ ଆପଃ (ଜଳ)କୁ ଦିବ୍ୟ ବୈଦ୍ୟ ଭାବେ ଆହ୍ୱାନ କରାଯାଇଛି—ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରବାହମାନ, ସଂଗୃହୀତ ଓ ସଙ୍ଗମଜନିତ ଶକ୍ତି ଦୃଶ୍ୟ ଔଷଧ ହୋଇଉଠେ। ବିଶେଷତଃ ସଙ୍ଗମ-ଜଳ ଏବଂ ସିନ୍ଧୁଙ୍କ ଅଧିପତ୍ୟ ଅଧୀନ ନଦୀ-ପ୍ରଣାଳୀର ଜଳକୁ ଚାହାଯାଏ—ଦାହଜନିତ ବେଦନାକୁ ଧୋଇ ବାହାର କରିବା ପାଇଁ, ଏବଂ ‘ହୃଦୟ-ପ୍ରକାଶକ’ ଔଷଧ ଦେଇ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୁଖ-ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା ପୁନଃସ୍ଥାପନ କରିବା ପାଇଁ।

Rishi: Atharvanic tradition (anonymous healing unit) | Devata: Āpas (Waters) as Devīs | 3 Mantras

Sukta 25

AV 6.25 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଥର୍ବଣିକ ନିଷ୍କାସନ-ମନ୍ତ୍ର, ଯାହା ଗୋଛାଗୋଛି ରୋଗ-ପୀଡାକୁ—‘ବାକାଃ’ ନାମରେ—ତାଡ଼ିଦିଏ। ଏହାମାନେ ଝୁଣ୍ଡ ହୋଇ ଆସୁଥିବା ଶକ୍ତି ଭାବେ କଳ୍ପିତ, ଯେଉଁମାନେ ଗଳା ଓ କାନ୍ଧ ପରି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସନ୍ଧିସ୍ଥଳକୁ ‘ଚାପି’ ଧରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କୁ ରୋଗୀର ପରିସରରୁ ନିର୍ବାସିତ କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦିଆଯାଏ। ପାଞ୍ଚ/ପଚାଶ, ସାତ/ସତରି, ନଅ/ନବ୍ବେ—ଏଭଳି ବୃଦ୍ଧିଶୀଳ ଗୋଷ୍ଠୀରେ ଗଣନା କରି—ମନ୍ତ୍ର ରୀତିଗତ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କୁ ‘ଗଣି ବାହାର କରେ’ ଓ ଛିଟାଇଦିଏ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ (କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ବାଣୀ)ର ପ୍ରଦର୍ଶନାତ୍ମକ ଶକ୍ତିରେ ଚିକିତ୍ସାକୁ ମୁଦ୍ରାବଦ୍ଧ କରେ। ଏହାର ଶକ୍ତି ଅପୋତ୍ରୋପାଇକ: ରୋଗ ସହ ଦରକାର-କଷାକଷି ନୁହେଁ, ‘ଏଠାରୁ’ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବାକୁ କଠୋର ନିଷ୍କାସନ-ସୂତ୍ରରେ ଆଦେଶ ଦିଏ।

Rishi: Atharvanic tradition (exact r̥ṣi not specified in the provided excerpt; commonly anonymous/Angiras-type attribution in AV healing clusters) | Devata: The charm’s target is the disease-agent (vākāḥ) as a personified affliction; operative power is the mantra itself (brahman) | 3 Mantras

Sukta 26

AV 6.26 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଥର୍ବଣିକ ନିଷ୍କାସନ-ମନ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ପାପ୍ମାନ୍ (ଅପଶକୁନ, ରୋଗ, ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ) କୁ ସିଧାସଳଖ ସମ୍ବୋଧନ କରି ରୋଗୀକୁ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରାଯାଏ। ଏହା ଚିକିତ୍ସା-ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ (ପୀଡ଼ିତକୁ ‘ଶୁଭ’ର ଲୋକକୁ ପୁନଃ ଫେରାଇବା) ସହ ଏକ କଠୋର ସ୍ଥାନାନ୍ତର-ତର୍କକୁ ମିଶାଏ: ଯଦି ଅପକାର ଲଗି ରହେ, ତାହାକୁ ଦୂରକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ ଦିଆଯାଏ—ଶେଷେ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ପାଖକୁ—‘ସହସ୍ର-ନୟନ ଅମର’ଙ୍କ ଶାସନ-ବଳରେ।

Rishi: Atharvanic tradition (not specified in excerpt) | Devata: Pāpmán (personified evil/disease) as the addressed power; the mantra functions coercively | 3 Mantras

Sukta 27

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅଥର୍ବବେଦୀୟ ଶାନ୍ତି-ମନ୍ତ୍ର ଘରେ କିମ୍ବା ଘର ଭିତରେ କପୋତ ଦେଖାଦେବାକୁ ନେଇ ଉପଜୁଥିବା ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରେ, ଯାହାକୁ ନିରୃତି (ବିପତ୍ତି)ର ଦୂତ ଭାବେ ବୁଝାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ତଳେ ପକ୍ଷୀଟିକୁ ସମ୍ଭାବ୍ୟ ଶୁଭ ଭାବେ ପୁନଃବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଏବଂ ଅଗ୍ନି (ଚୁଲ୍ହା/ଗୃହାଗ୍ନି)ରେ ସୁରକ୍ଷାକୁ ଆଧାର କରି, ଏହି ସୂକ୍ତ ଗୃହକୁ ସେହି ଅପଶକୁନର ପକଡ଼ରୁ “ମୁକ୍ତ” କରେ ଓ ମଣିଷ ଏବଂ ପଶୁଧନ—ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଶମ୍ (କୁଶଳ) ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ।

Rishi: Atharvanic tradition (often transmitted without a single named ṛṣi for short apotropaic pieces; kapota-śakuna context) | Devata: Nirṛti (as the threatening power) and the Gods (as controllers of dispatch); implicitly Śam (weal) as desired state | 3 Mantras

Sukta 28

ଏହି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅରିଷ୍ଟ-କ୍ଷୟଣ ସୂକ୍ତ ଗୃହରେ “ଲାଗି” ରହିଥିବା ଅଶୁଭ-ଲକ୍ଷଣକୁ—କପୋତ (ପାରା) ରୂପେ ଚିତ୍ରିତ—ଋଚ୍ (କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଛନ୍ଦୋବଦ୍ଧ ବାଣୀ)ର ଶକ୍ତି ଓ ଆହାର-ଲୋଭ (ଚାର)ର ସାହାଯ୍ୟରେ ଘରୁ ହଂକାଇ ବାହାର କରି ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରେ। ପରେ ଅଗ୍ନି ଓ ଗୋଧନକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଗୃହସୀମାରେ ଏକ ରକ୍ଷା-ବଳୟ ସ୍ଥାପନ କରି ଘରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଯମ/ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଅଶୁଭ ଗତିକୁ କାଟି ଦିଏ—ଘରର ଊର୍ଜ (ଜୀବନ୍ତ ସମୃଦ୍ଧି) କ୍ଷୟ ନ ହେବା ପରି। ତିନିଟି ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଚଳନରେ ଏହି ସୂକ୍ତ ଅଶୁଭକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନରେ, ବିପଦକୁ ରକ୍ଷିତ ଶ୍ରବସ୍ (ମର୍ଯ୍ୟାଦା/ଖ୍ୟାତି)ରେ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ-ଭୟକୁ ଶାନ୍ତ ଦୂରତାରେ ପରିଣତ କରେ।

Rishi: Atharvanic tradition (arishta-kṣayaṇa complex) | Devata: Primarily the operative mantra-force (ṛc) and the household’s Śānti/Ūrj; adversary is the omen and attached durita | 3 Mantras

Sukta 29

AV 6.29 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଅରିଷ୍ଟ-ନିବାରଣ ସୂକ୍ତ, ଯାହା ଘରେ ଅପଶକୁନ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଅମଙ୍ଗଳ-ଲକ୍ଷଣକୁ ନିଷ୍ପ୍ରଭ କରେ—ବିଶେଷକରି ପେଚାର ଡାକ ଏବଂ କପୋତର ଘରୋଇ ଅଗ୍ନି ସହ ଅମଙ୍ଗଳ ସ୍ପର୍ଶକୁ। ଏହା ଏହି ଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ‘ମୋଘ’ (ନିରର୍ଥକ/ଖାଲି) ବୋଲି ପୁନଃବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ, ନିରୃତିଙ୍କ ‘ଦୂତ’ମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ପ୍ରବେଶକୁ ଅଟକାଏ, ଏବଂ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଦୂରକୁ—ୟମ ସହ ସଂପୃକ୍ତ ଏକ ନିର୍ବାସନ-ଗନ୍ତବ୍ୟ ଦିଗକୁ—ରିତୁଆଲ ଭାବେ ପଠାଇଦିଏ।

Rishi: Atharvanic/Angirasa tradition (per anukramaṇī for ariṣṭa material; confirm in critical apparatus). | Devata: Śānti (functional), with focus on the omen-birds (ulūka, kapota) as agents/signs. | 3 Mantras

Sukta 30

AV 6.30 ଏକ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଆଥର୍ବଣିକ ମନ୍ତ୍ର-ଚକ୍ର, ଯେଉଁଥିରେ ଉଦ୍ଭିଦ-ଶକ୍ତିକୁ ଦୁଇ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଇଛି—ମଧୁମିଶ୍ରିତ ଯବ-କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ସମୃଦ୍ଧି, ଏବଂ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧୀ-ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ପୁରୁଷୀକୃତ ଶମୀ ବୃକ୍ଷର ବିକ୍ଷୋଭକାରୀ ‘ମାଦ’। ଏହା ଏକାସାଥିରେ ଶତ୍ରୁତାପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ବୃଦ୍ଧିକୁ (ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଓ ପ୍ରାକୃତିକ) ଦୂର କରେ, ଏବଂ ଗୃହସ୍ଥ ଅନୁଗ୍ରହକୁ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରେ—ବିଶେଷକରି ଶିଶୁମାନଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ଓ କେଶ/ରୂପ-ପ୍ରତିରୂପକୁ ସାମାଜିକ ଅସୁରକ୍ଷାର କେନ୍ଦ୍ର ଭାବେ ଶାନ୍ତ କରିବା।

Rishi: Atharvanic/Angirasa tradition (ascribed generically in this plant-hymn complex) | Devata: Śamī (personified tree-power) | 3 Mantras

Read Atharva Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App