Sukta 12
Rishi: Atharvanic tradition (hymn-level attribution varies by anukramaṇī; commonly Atharvan/Angiras-type)
Devata: Śam/Śānti (personified well-being; pacificatory power rather than a single theonym)
Chandas: Anuṣṭubh (probable; requires pada-count confirmation against a metrical padapāṭha edition)
ଏହି ଚାରି-ଶ୍ଲୋକୀ ଚିକିତ୍ସା–ଶାନ୍ତି ସୂକ୍ତଟି ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ରୋଗ (ବିଶେଷକରି ଯକ୍ଷ୍ମା/କ୍ଷୟ), ମୁଣ୍ଡବେଦନା, କାଶ, ଏବଂ ଅଙ୍ଗ–ସନ୍ଧିର ଛିଣ୍ଡା-ଛିଣ୍ଡା ବେଦନାକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରେ। ଏଥିରେ ଝଡ଼-ସଦୃଶ ଶୋଧକ ଶକ୍ତିକୁ ଆହ୍ୱାନ କରି, ଔଷଧି ଓ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ପୁନରୁଦ୍ଧାରକ ଶକ୍ତିକୁ ଡାକାଯାଏ। ଶେଷରେ ସମଗ୍ର “ଶମ୍” (କୁଶଳ/ଶାନ୍ତି) ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉପର-ତଳ ଅଂଶ, ଚାରି ଅଙ୍ଗ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ଶରୀରରେ କଲ୍ୟାଣ ବଣ୍ଟନ କରାଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ତର ଶକ୍ତି ହେଉଛି ରୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ସଠିକ୍ ଭାବେ ନାମକରଣ କରି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁପ୍ରବେଶୀ ଏଜେଣ୍ଟ ଭାବେ ତାଡ଼ିଦେବା, ଏବଂ ସର୍ବାଙ୍ଗୀଣ ଶାରୀରିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାରେ ରୋଗୀକୁ ମୁଦ୍ରାଙ୍କିତ କରିଦେବା।
Mantras
Mantra 1
यक्ष्मनाशनम्। ज॒रा॒यु॒जः प्र॑थ॒म उ॒स्रियो॒ वृषा॒ वात॑भ्रजा स्त॒नय॑न्नेति वृ॒ष्ट्या। स नो॑ मृडाति त॒न्व ऋजु॒गो रु॒जन् य एक॒मोज॑स्त्रे॒धा वि॑चक्र॒मे
ଯକ୍ଷ୍ମ-ନାଶକ: ଜରାୟୁଜ (ଜରାୟୁ/ଆଫ୍ଟରବର୍ଥ-ଜନିତ), ପ୍ରଥମ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରକ୍ତିମ ବୃଷଭ—ବାତର ଚମକ ସହ, ଗର୍ଜନ କରି—ବର୍ଷା ସହିତ ଆଗେଇ ଆସେ। ସେ ସିଧା ଗତିଶୀଳ, ରୋଗକୁ ଚୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା, ଆମ ଦେହ ପ୍ରତି କୃପା କରୁ; ଯିଏ ଏକମାତ୍ର ବଳରେ ତ୍ରିଧା ଭାବେ ପଦକ୍ଷେପ କରି ଆଗେଇ ଗଲା।
Mantra 2
अङ्गे॑ अङ्गे शो॒चिषा॑ शिश्रिया॒णं न॑म॒स्यन्त॑स्त्वा ह॒विषा॑ विधेम । अ॒ङ्कान्त्स॑म॒ङ्कान् ह॒विषा॑ विधेम॒ यो अग्र॑भी॒त् पर्वा॑स्या॒ ग्रभी॑ता
ଅଙ୍ଗେ ଅଙ୍ଗେ ତୋ ଉପରେ ଶୁଦ୍ଧିକାରକ ଜ୍ୱାଳା ସ୍ଥାପିତ; ଆମେ ନମସ୍କାର କରି, ହବିଷ୍ (ଆହୁତି) ଦ୍ୱାରା ତୋର ସେବା କରୁ। ବାଙ୍କା ବନ୍ଧନ, ଘନିଷ୍ଠ ଗଠିତ ସଙ୍କୋଚ—ହବିଷ୍ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖୋଲୁ; ଯେ ଗ୍ରାହୀ (Seizer) ସନ୍ଧିଗୁଡ଼ିକୁ ଧରିଛି, ସେ ଗ୍ରହିତା (Grasper)କୁ (ଆମେ ଦୂର କରୁ)।
Mantra 3
मु॒ञ्च शी॑र्ष॒क्त्या उ॒त का॒स ए॑नं॒ परु॑ष्परुरावि॒वेशा॒ यो अ॑स्य । यो अ॑भ्र॒जा वा॑त॒जा यश्च॒ शुष्मो॒ वन॒स्पती॑न्त्सचतां॒ पर्व॑तांश्च
ତାକୁ ଶିରୋବେଦନାରୁ ମୁକ୍ତ କର; ଏବଂ କାସ (କାଶ/ଖୋକା)ରୁ ମଧ୍ୟ—ଯାହାକୁ ପରୁଷ୍ପରୁ (ଅଙ୍ଗାଙ୍ଗ ଫାଡ଼ୁଥିବା ବେଦନା) ପ୍ରବେଶ କରି ଆବରଣ କରିଛି। ଯାହା ଅଭ୍ରଜ (ମେଘ-ଜନିତ), ଯାହା ବାତଜ (ବାତାସ-ଜନିତ), ଏବଂ ଯାହା ଶୁଷ୍ମ (ଉଗ୍ର ରୋଗ-ଉଦ୍ରେକ)—ସେସବୁରେ ବନସ୍ପତିମାନେ (Forest-Lords) ସହାୟ ହେଉନ୍ତୁ, ପର୍ବତମାନେ ମଧ୍ୟ।
Mantra 4
शं मे॒ पर॑स्मै॒ गात्रा॑य॒ शम॒स्त्वव॑राय मे । शं मे॑ च॒तुर्भ्यो॒ अङ्गे॑भ्यः॒ शम॑स्तु त॒न्वे॒३मम॑
ମୋର ଉପର ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ; ମୋର ତଳ ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ହେଉ। ମୋର ଚାରି ଅଙ୍ଗ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ; ଏହି ମୋର ତନୁ (ଦେହ) ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ।
Frequently Asked Questions
Yakṣma is a wasting, draining illness category in Vedic medicine—often linked with chronic weakness and consumptive symptoms. The hymn treats it as something to be crushed and expelled, not merely endured.
Plants (vanaspati) are invoked as living medicines, and mountains symbolize the strong source-place of herbs and firm vitality. Together they represent concentrated natural healing power assisting the mantra’s expulsion of disease.
It functions as a closing seal: the reciter mentally or physically “assigns” well-being to upper parts, lower parts, the four limbs, and the whole body. This completes the rite by stabilizing health after the expulsion requests.
Ask anything about Sukta 12 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.