Adhyaya 3
ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ କ୍ଷମତା ସୀମା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ, ପୋଷଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ, ଏବଂ ଘରୋଇ ଦଣ୍ଡ ସୀମିତ କରି ରାଷ୍ଟ୍ର ପାଇଁ ଗୃହକୁ ବୋଧଗମ୍ୟ କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବିବାଦ ସାର୍ବଜନୀନ ଅଶାନ୍ତିରେ ପରିଣତ ନହୁଏ। ଗୃହକୁ ଶାସନ ଏକକ ଭାବେ ବିଚାର କରନ୍ତୁ: ଶୀଘ୍ର ନ୍ୟାୟ ବିଚାର ପାଇଁ ବିବାଦଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ କରାଯାଏ। କ୍ଷମତା/ବୟସ ସୀମା ସେବା ଏବଂ ଘରୋଇ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଅସ୍ପଷ୍ଟତା କମାଏ। ଶୁଶ୍ରୂଷା ନିୟମ ଅମାନ୍ୟତା ପାଇଁ କ୍ରମାଙ୍କିତ ଦଣ୍ଡ ମାଧ୍ୟମରେ ଶ୍ରମ ଅନୁଶାସନ ରକ୍ଷା କରେ। ଭର୍ମ ନିୟମ ସମୟ-ସର୍ତ୍ତ ଏବଂ ସୀମା ସହିତ ପୋଷଣ ଦାୟିତ୍ୱ ବଣ୍ଟନ କରେ, ବିଶେଷତଃ ସାସୁରା ଘର ସମନ୍ୱୟ/ବିଚ୍ଛେଦ ସମୟରେ। ପାରୂଷ୍ୟ ନିୟମ ନ୍ୟୂନତମ ସୁଧାର ଅନୁମତି ଦିଏ କିନ୍ତୁ ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରହାର ଏବଂ ଅପମାନଜନକ ଉନ୍ମାଦନକୁ ଅପରାଧ ଘୋଷଣା କରେ। ସ୍ପଷ୍ଟ ପ୍ରମାଣମୂଳକ ଟ୍ରିଗର ପ୍ରବର୍ତ୍ତନ ଖର୍ଚ୍ଚ କମାଏ ଏବଂ ପ୍ରତିଶୋଧମୂଳକ ହିଂସା ନିରୁତ୍ସାହିତ କରେ। ବିଜିଗୀଷୁ ପାଇଁ ବୃହତ୍ ପ୍ରଭାବ: ଅଧିକ ସ୍ଥିର ଜନପଦ ଅନୁସରଣ, କମ୍ ଦଳାଗତ ଅସନ୍ତୋଷ, ଏବଂ ଅଧିକ ଅନୁମାନଯୋଗ୍ୟ ଉତ୍ତରାଧିକାରୀ/ଶ୍ରମ ସମ୍ପର୍କ।
Sutras
Sutra 1
द्वादशवर्षा स्त्री प्राप्तव्यवहारा भवति षोडशवर्षः पुमान् ॥
ବାର ବର୍ଷରେ ନାରୀ ଆଇନସମ୍ମତ ବ୍ୟବହାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଷୋଳ ବର୍ଷରେ ପୁରୁଷ।
Sutra 2
अत ऊर्ध्वमशुश्रूषायां द्वादशपणः स्त्रिया दण्डः पुंसो द्विगुणः । इति शुश्रूषा ॥
ତାପରେ ଯଥାଯଥ ସେବା/ଉପସ୍ଥିତି ନ କରିଲେ ନାରୀ ପାଇଁ ୧୨ ପଣ ଦଣ୍ଡ, ପୁରୁଷ ପାଇଁ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ। ଏହା ‘ଶୁଶ୍ରୂଷା’ (ସେବା/ଉପସ୍ଥିତି) ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ନିୟମ।
Sutra 3
भर्मण्यायामनिर्दिष्टकालायां ग्रासाच्छादनं वाधिकं यथापुरुषपरिवापं सविशेषं दद्यात् ॥
ଭରଣପୋଷଣ ଦେୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମୟସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନ ଥାଇଲେ, ସେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦେବ; ଏବଂ ବ୍ୟକ୍ତିର ମାନ/ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁଯାୟୀ ଅତିରିକ୍ତ ସହାୟତା ସହ ଯଥୋଚିତ ବିଶେଷ ବ୍ୟବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ଦେବ।
Sutra 4
निर्दिष्टकालायां तदेव संख्याय बन्धं च दद्यात् ॥
ସମୟସୀମା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିଲେ, ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଠିକ୍ ସେତିକି ଦେବ, ଏବଂ ଜାମିନ/ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଦେବ।
Sutra 5
शुल्कस्त्रीधनाधिवेदनिकानामनादाने च ॥
ଏବଂ ଶୁଲ୍କ (ବଧୂମୂଲ୍ୟ), ସ୍ତ୍ରୀଧନ, ତଥା ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ ଗ୍ରହଣ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଅଧିବେଦନିକା-ଦାନ—ଏଗୁଡ଼ିକ ନ ଦେବା/ନ ଦେୟ କରିବା ମାମଲାରେ ମଧ୍ୟ (ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ)।
Sutra 6
श्वशुरकुलप्रविष्टायां विभक्तायां वा नाभियोज्यः पतिः । इति भर्म ॥
ସେ ଯଦି ଶ୍ୱଶୁରଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ କିମ୍ବା ଅଲଗା ରହୁଥାଏ, ତେବେ ସେହି ବିଷୟରେ ପତିଙ୍କ ବିରୋଧରେ କାର୍ଯ୍ୟବାହୀ କରାଯିବ ନାହିଁ। ଏହା ଭରଣପୋଷଣ (ଭର୍ମ) ନିୟମ।
Sutra 7
नष्टे विनष्टे न्यङ्गे अपितृके अमातृके इत्यनिर्देशेन विनयग्राहणम् ॥
ନିଖୋଜ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନଷ୍ଟ/ସାଧନହୀନ, ଅଙ୍ଗବିକଳ, ପିତୃହୀନ, ମାତୃହୀନ ଇତ୍ୟାଦି—ଏପରି ଭାବେ ବିଶେଷ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ବିନା ସାଧାରଣ ଭାବରେ କୁହାଯାଇଥିବା ମାମଲାରେ—ଶାସନାତ୍ମକ ଅଭିରକ୍ଷା/ଅଭିଭାବକତ୍ୱ (ବିନୟ-ଗ୍ରହଣ) ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ।
Sutra 8
वेणुदलरज्जुहस्तानामन्यतमेन वा पृष्ठे त्रिराघातः ॥
ବାଁଶ ଫାଳ, ଦୋରି କିମ୍ବା ହାତ—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଗୋଟିଏଦ୍ୱାରା—ପିଠିରେ ତିନିଥର ଆଘାତ (ସୀମା)।
Sutra 9
तस्यातिक्रमे वाग्दण्डपारुष्यदण्डाभ्यामर्धदण्डाः ॥
ସେହି ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ବାଚିକ ଅପମାନ (ବାଗ୍ଦଣ୍ଡ) ଓ ଶାରୀରିକ ଆକ୍ରମଣ (ପାରୁଷ୍ୟଦଣ୍ଡ) ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଜରିମାନାର ଅର୍ଧ ହାରରେ ଦଣ୍ଡ ଲାଗୁ ହେବ।
Sutra 10
तदेव स्त्रिया भर्तरि प्रसिद्धदोषायाः ॥
ପୂର୍ବୋକ୍ତ ସେହି ନିୟମ/ଦଣ୍ଡ ତେବେ ମଧ୍ୟ ଲାଗୁ ହୁଏ, ଯେତେବେଳେ ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରତି ସ୍ତ୍ରୀର ଦୋଷ ସାର୍ବଜନୀନ ଭାବେ ସ୍ଥାପିତ/ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଥାଏ।
Sutra 11
ईर्ष्यया बाह्यविहारेषु द्वारेष्वत्ययो यथानिर्दिष्टः । इति पारुष्यम् ॥
ଇର୍ଷ୍ୟାବଶତଃ ବାହ୍ୟ ବିହାର ସମୟରେ କିମ୍ବା ଦ୍ୱାର ନିକଟରେ (ଗାଳି/ହିଂସା ଘଟିଲେ), ପୂର୍ବରୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦଣ୍ଡବୃଦ୍ଧି ଲାଗୁ ହେବ। ଏହା ‘ପାରୁଷ୍ୟ’ (ଅପମାନଜନକ/ହିଂସାତ୍ମକ ଆଚରଣ) ଅଟେ।
Sutra 12
भर्तारं द्विषती स्त्री सप्तार्तवान्यमण्डयमाना तदानीमेव स्थाप्याभरणं निधाय भर्तारमन्यया सह शयानमनुशयीत ॥
ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ଭର୍ତ୍ତାକୁ ଦ୍ୱେଷ କରେ—(ଯଥା) ସାତ ରଜଃକାଳ ନିଜକୁ ଅଲଙ୍କୃତ ନ କରି, ପରେ ସେହି ସମୟରେ ଅଭରଣ ପିନ୍ଧି—ଭର୍ତ୍ତା ଅନ୍ୟା ସହ ଶୟନ କରୁଥିବାବେଳେ ତାକୁ ଉତ୍ତେଜିତ/ଅପମାନ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଶୁଇଯାଏ, ସେ ଦୋଷୀ ହେବ।
Sutra 13
भिक्षुक्यन्वाधिज्ञातिकुलानामन्यतमे वा भर्ता द्विषन् स्त्रियमेकामनुशयीत ॥
ଯେ ଭର୍ତ୍ତା (ସ୍ତ୍ରୀକୁ) ଦ୍ୱେଷ କରେ, ସେ ଯଦି କୌଣସି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ଭିକ୍ଷୁକ-ସମ୍ବନ୍ଧୀ, ଅନୁଚର/ଆଶ୍ରିତ, ଜ୍ଞାତି କିମ୍ବା କୁଳ-ଗୋଷ୍ଠୀର ଯେକୌଣସି ଜଣଙ୍କ ସହ ଶୟନ କରାଏ/ବାଧ୍ୟ କରେ, ସେ ଦୋଷୀ।
Sutra 14
दृष्टलिङ्गे मैथुनापहारे सवर्णापसर्पोपगमे वा मिथ्यावादी द्वादशपणं दद्यात् ॥
ଲକ୍ଷଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମାମଲାରେ—ମୈଥୁନାପହାର (ବଳପୂର୍ବକ ସମ୍ଭୋଗ ଅଭିଯୋଗ), ସମ୍ଭୋଗ ପାଇଁ ଅପହରଣ, କିମ୍ବା ସମବର୍ଣ୍ଣୀୟଙ୍କ ପାଖକୁ ପଳାଇଯିବା/ଯିବା—ଏମିତି ମାମଲାରେ ଯେ ମିଥ୍ୟା କହେ, ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ପଣ ଦଣ୍ଡ ଦେବ।
Sutra 15
अमोक्ष्या भर्तुरकामस्य द्विषती भार्या भार्यायाश्च भर्ता ॥
ଭର୍ତ୍ତା ବିଚ୍ଛେଦ ଚାହୁଁନଥିଲେ, ଭର୍ତ୍ତାକୁ ଦ୍ୱେଷ କରୁଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟାକୁ ମୁକ୍ତ/ଛାଡ଼ା ଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ଏବଂ ଭାର୍ଯ୍ୟାର ଇଚ୍ଛା ବିରୋଧରେ ଭର୍ତ୍ତାକୁ ମଧ୍ୟ (ମୁକ୍ତ/ବିଚ୍ଛିନ୍ନ) କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ।
Sutra 16
परस्परं द्वेषान्मोक्षः ॥
ପରସ୍ପର ଦ୍ୱେଷ ଥିଲେ ବିଚ୍ଛେଦ (ମୋକ୍ଷ) ଅନୁମୋଦିତ।
Sutra 17
स्त्रीविप्रकाराद्वा पुरुषश्चेन्मोक्षमिच्छेद् यथागृहीतमस्यै दद्यात् ॥
ସ୍ତ୍ରୀର ଦୁରାଚରଣ ହେତୁ ପୁରୁଷ ଯଦି ବିଚ୍ଛେଦ (ମୋକ୍ଷ) ଚାହେ, ତେବେ ସେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଯାହା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା ସେସବୁ ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବ।
Sutra 18
पुरुषविप्रकाराद्वा स्त्री चेन्मोक्षमिच्छेन्नास्यै यथागृहीतं दद्यात् ॥
ପୁରୁଷର ଦୁରାଚରଣ ହେତୁ ସ୍ତ୍ରୀ ଯଦି ବିଚ୍ଛେଦ (ମୋକ୍ଷ) ଚାହେ, ତେବେ ସେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଯାହା ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲା ତାହା ତାଙ୍କୁ ଫେରାଇ ଦେବ ନାହିଁ।
Sutra 19
अमोक्षो धर्मविवाहानाम् । इति द्वेषः ॥
ଧର୍ମବିବାହମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବିଚ୍ଛେଦ (ମୋକ୍ଷ) ନାହିଁ। ଏଇଠି ‘ଦ୍ୱେଷ’ ପ୍ରସଙ୍ଗ ସମାପ୍ତ।
Sutra 20
प्रतिषिद्धा स्त्री दर्पमद्यक्रीडायां त्रिपणं दण्डं दद्यात् ॥
ନିଷିଦ୍ଧ/ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ସ୍ତ୍ରୀ ଯଦି ଦର୍ପ (ଶୃଙ୍ଗାର-ପ୍ରଦର୍ଶନ), ମଦ୍ୟପାନ କିମ୍ବା କ୍ରୀଡା/ବିଲାସରେ ଧରାପଡ଼େ, ତେବେ ସେ ତିନି ପଣ ଦଣ୍ଡ ଦେବ।
Sutra 21
दिवा स्त्रीप्रेक्षाविहारगमने षट्पणो दण्डः पुरुषप्रेक्षाविहारगमने द्वादशपणः ॥
ଦିନେ ନାରୀମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ/ବିନୋଦ-ବିହାରସ୍ଥଳକୁ ଯାଇଲେ ଛଅ ପଣ ଦଣ୍ଡ; ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ/ବିନୋଦ-ବିହାରସ୍ଥଳକୁ ଯାଇଲେ ବାର ପଣ ଦଣ୍ଡ।
Sutra 22
रात्रौ द्विगुणः ॥
ରାତିରେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Sutra 23
सुप्तमत्तप्रव्रजने भर्तुरदाने च द्वारस्य द्वादशपणः ॥
ଭର୍ତ୍ତା ଶୁଅଥିବା କିମ୍ବା ମତ୍ତ ଥିବାବେଳେ ଘର ଛାଡ଼ି ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ଭର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସମ୍ମତି/ହସ୍ତାନ୍ତର ବିନା ବାହାରକୁ ଗଲେ, ଦ୍ୱାରପାଳ/ଗୃହଦ୍ୱାର ଉପରେ ବାର ପଣ ଦଣ୍ଡ।
Sutra 24
रात्रौ निष्कसने द्विगुणः ॥
ରାତିରେ ବାହାରିଲେ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Sutra 25
स्त्रीपुंसयोर्मैथुनार्थेनाङ्गविचेष्टायां रहोऽश्लीलसम्भाषायां वा चतुर्विंशतिपणः स्त्रिया दण्डः पुंसो द्विगुणः ॥
ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ ଯଦି ମୈଥୁନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଏକାନ୍ତରେ ଅଶ୍ଳୀଳ ସମ୍ଭାଷଣ କରନ୍ତି, ତେବେ ନାରୀଙ୍କୁ ଚବିଶ ପଣ ଦଣ୍ଡ; ପୁରୁଷଙ୍କୁ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Sutra 26
केशनीविदन्तनखालम्बनेषु पूर्वः साहसदण्डः पुंसो द्विगुणः ॥
କେଶ ଧରିବା, ବସ୍ତ୍ର/କଟିବନ୍ଧ ଧରିବା, ଦାନ୍ତରେ କାମୁଡ଼ିବା କିମ୍ବା ନଖରେ ଖୋଚା ଦେବା ପାଇଁ ‘ପ୍ରଥମ’ ସାହସ-ଦଣ୍ଡ ଜରିମାନା; ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଏହା ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Sutra 27
शङ्कितस्थाने सम्भाषायां च पणस्थाने शिफादण्डः ॥
ଶଙ୍କିତ ସ୍ଥାନରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା କଲେ ଶିଫା-ଦଣ୍ଡ; ଜୁଆ/ପଣ-ସ୍ଥାନରେ ଦଣ୍ଡ ଗୋଟିଏ ପଣ।
Sutra 28
स्त्रीणां ग्राममध्ये चण्डालः पक्षान्तरे पञ्चशिफा दद्यात् ॥
ଗ୍ରାମମଧ୍ୟରେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ଚଣ୍ଡାଳ ଧରାପଡ଼େ, ତେବେ ପକ୍ଷାନ୍ତରେ ସେ ପାଞ୍ଚ ଶିଫା ଦେବ।
Sutra 29
पणिकं वा प्रहारं मोक्षयेत् । इत्यतीचारः ॥
କିମ୍ବା ଧନଦଣ୍ଡ ନେଇ, କିମ୍ବା ପ୍ରହାର କରି ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇପାରେ; ଏହାକୁ ଅତୀଚାର (ଅନିୟମ/ଅତିରେକ) ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Sutra 30
प्रतिषिद्धयोः स्त्रीपुंसयोरन्योन्योपकारे क्षुद्रकद्रव्याणां द्वादशपणो दण्डः स्थूलकद्रव्याणां चतुर्विंशतिपणः हिरण्यसुवर्णयोश्चतुष्पञ्चाशत्पणः स्त्रिया दण्डः पुंसोर्द्विगुणः ॥
ନିଷିଦ୍ଧ ସ୍ତ୍ରୀ-ପୁରୁଷଙ୍କ ପରସ୍ପର ଉପକାର/ଲେନଦେନରେ, ଛୋଟ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ୧୨ ପଣ ଦଣ୍ଡ, ବଡ଼ ଦ୍ରବ୍ୟ ପାଇଁ ୨୪ ପଣ, ଏବଂ ସୁନା/ରୂପା ହେଲେ ୫୪ ପଣ; ସ୍ତ୍ରୀ ପାଇଁ ଉକ୍ତ ଦଣ୍ଡ, ପୁରୁଷ ପାଇଁ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ।
Sutra 31
त एवागम्ययोरर्धदण्डाः तथा प्रतिषिद्धपुरुषव्यवहारेषु च । इति प्रतिषेधः ॥
‘ଅଗମ୍ୟ/ନିଷିଦ୍ଧ’ ସମ୍ପର୍କରେ ସେହି ଦଣ୍ଡ ଅର୍ଧକରାଯାଏ; ଏହିପରି ନିଷିଦ୍ଧ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ (ଏହି ନିୟମ ଲାଗୁ ହୁଏ)। ଏହିପରି ନିଷେଧ-ନିୟମ ସମାପ୍ତ।
Sutra 32
स्त्रीधनानीतशुल्कानामस्वाम्यं जायते स्त्रियाः ॥
ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀଧନ ଓ ଆଣିଥିବା/ପାଇଥିବା ଶୁଲ୍କ (ବିବାହ ଦେୟ) ଉପରେ ସ୍ୱାମିତ୍ୱ ରହେ ନାହିଁ।
Frequently Asked Questions
Household stability becomes a public good: dependents receive enforceable maintenance, domestic violence is bounded by clear limits, and disputes are settled with predictable fines—reducing feuds, abandonment, and disorder that weaken the janapada’s productivity and loyalty.
Key penalties include: 12 paṇa fine for a woman’s non-service/insubordination after the legal threshold, double for a man; confinement (bandha) when time-bound maintenance is defaulted after accounting; half-fines for exceeding the permitted three blows; and 12 paṇa for false statements in specified sexual/infidelity-related allegations.
Ask anything about Adhyaya 3 of the Arthashastra
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Arthashastra in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
