Adhyaya 363
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर को ‘उच्छवृत्ति-उपाख्यान’ में एक अद्भुत संगम सुनाते हैं—धर्मारण्य में एक ब्राह्मण किसी ‘पद्मनाभ’ नाग की खोज में आता है, और उसी क्षण नागराज स्वयं उसकी ओर बढ़ता है। → नागेन्द्र ब्राह्मण के निकट जाकर मधुर वाणी में क्षमा-याचना और विनय के साथ पूछता है कि ब्राह्मण किस प्रयोजन से यहाँ आया है। ब्राह्मण बताता है कि वह विशेष कार्य से ‘पद्मनाभ’ को देखने आया है, पर सुनता है कि वह दूर गया है—इससे प्रतीक्षा और अनिश्चितता बढ़ती है। → नागराज स्वयं को प्रकट करता है—‘मैं ही वह नाग हूँ जिसे आप ढूँढ़ रहे हैं’—और ब्राह्मण से आदेश माँगता है कि वह क्या प्रिय कार्य करे। ब्राह्मण नाग के स्वगुणों/यश के प्रकाश की प्रशंसा करता है और कहता है कि उसके मन में एक प्रश्न उठा है—पहले उसका समाधान हो, फिर वह अपना कार्य बताएगा। → दोनों के बीच संवाद का मंच स्थिर होता है: नाग सेवा-भाव में प्रस्तुत है, ब्राह्मण प्रश्न-प्रधान मार्ग से आगे बढ़ना चाहता है। अध्याय का अंत ‘प्रश्न’ के उद्घाटन पर टिकता है—उत्तर अभी शेष है। → ब्राह्मण का ‘नया प्रश्न’ क्या है, और उसके बाद वह जो ‘कार्य’ बताएगा वह किस प्रकार का है—यही अगले अध्याय के लिए उत्कंठा छोड़ता है।
Shlokas
Verse 1
भीकम (2 अमान एकषपष्ट्यवथिकत्रिशततमो< ध्याय: नागराज और ब्राह्मणका परस्पर मिलन तथा बातचीत भीष्म उवाच स पन्नगपतिस्तत्र प्रययौ ब्राह्मणं प्रति । तमेव मनसा ध्यायन् कार्यवत्तां विचारयन्,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठि!र[ यह कहकर नागराज मन-ही-मन उस ब्राह्मणके कार्यका विचार करते हुए उसके पास गये
ဘီရှ္မက ပြောသည်—ထိုနောက် မြွေတို့၏ အရှင် နာဂရာဇသည် ဗြာဟ္မဏထံသို့ သွားလေ၏။ စိတ်ကို ထိုသူပေါ်တွင် တည်စေကာ ဗြာဟ္မဏ၏ ရည်ရွယ်ချက်နှင့် လုပ်ငန်း၏ အရေးတကြီးမှုကို စဉ်းစားသုံးသပ်၍ ထိုသူထံသို့ ချဉ်းကပ်လေ၏။
Verse 2
तमतिक्रम्य नागेन्द्रो मतिमान् स नरेश्वर । प्रोवाच मधुरं वाक्यं प्रकृत्या धर्मवत्सल:
ဘီရှ္မက ပြောသည်—ထိုပညာရှိ နာဂအရှင် (နာဂေန္ဒြ) သည် သူ့ကို ကျော်လွန်သွားပြီးနောက်၊ သဘာဝအားဖြင့် ဓမ္မကို ချစ်မြတ်နိုးသူဖြစ်သော မင်းကြီးအား ချိုမြိန်သော စကားဖြင့် ပြောဆိုလေ၏။
Verse 3
/! [॥/7८॥ ' ५ व ! १८ श्र 2 22, भो भो: क्षाम्याभिभाषे त्वां न रोषं कर्तुमरहसि । इह त्वमभिसम्प्राप्त: कस्यार्थे कि प्रयोजनम्,हे ब्राह्मणदेव! आप मेरे अपराधोंको क्षमा करें। मुझपर रोष न करें। मैं आपसे पूछता हूँ कि आप यहाँ किसके लिये आये हैं? आपका क्या प्रयोजन है?
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အို အလေးအနက်ထားရသောသူရေ၊ ကျွန်ုပ်၏ ပြောဆိုပုံကို ခွင့်လွှတ်ပါ။ အမျက်မထွက်သင့်ပါ။ သင် ဤနေရာသို့ ရောက်လာသည်နှင့်၊ မည်သူ့အတွက် လာရောက်သနည်း၊ သင်၏ ရည်ရွယ်ချက်ကား အဘယ်နည်း၊ အို ဒေဝဗြာဟ္မဏရေ?”
Verse 4
आभिमुख्यादभिक्रम्य स्नेहात् पृच्छामि ते द्विज । विविक्ते गोमतीतीरे क॑ वा त्वं पर्युपाससे,“ब्रह्मन! मैं आपके सामने आकर प्रेमपूर्वक पूछता हूँ कि गोमतीके इस एकान्त तटपर आप किसकी उपासना करते हैं?”
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အို နှစ်ကြိမ်မွေး (ဒွိဇ) ရေ၊ မျက်နှာချင်းဆိုင် ချဉ်းကပ်လာ၍ ချစ်ခင်စိတ်ဖြင့် မေးမြန်းပါသည်။ ဤ ဂိုမတီမြစ်၏ တိတ်ဆိတ်သော ကမ်းပါးပေါ်တွင် သင်သည် မည်သူ့ကို အလေးအနက်ထား၍ ဝတ်ပြုဆည်းကပ်နေသနည်း?”
Verse 5
ब्राह्मण उवाच धर्मारण्यं हि मां विद्धि नागं द्रष्टमिहागतम् । पद्मनाभं द्विजश्रेष्ठ तत्र मे कार्यमाहितम्,ब्राह्मणने कहा--द्विजश्रेष्ठ! आपको विदित हो कि मेरा नाम धर्मरिण्य है। मैं नागराज पद्मनाभका दर्शन करनेके लिये यहाँ आया हूँ। उन्हींसे मुझे कुछ काम है
ဗြာဟ္မဏက ပြော၏— «ဒွိဇသြဋ္ဌ! ငါ့ကို ‘ဓမ္မာရဏ္ယ’ ဟု သိမှတ်လော့။ ငါသည် နာဂရာဇ ပဒ္မနာဘကို တွေ့မြင်ရန် ဤနေရာသို့ ရောက်လာခြင်းဖြစ်၏။ ထိုသူထံ၌ ငါ့အလုပ်ကိစ္စတစ်ရပ် ရှိ၏»။
Verse 6
तस्य चाहमसांनिध्ये श्रुतवानस्मि तं गतम् | स्वजनात् त॑ प्रतीक्षामि पर्जन्यमिव कर्षक:,उनके स्वजनोंसे मैंने सुना है कि वे यहाँसे दूर गये हुए हैं, अतः जैसे किसान वर्षाकी राह देखता है, उसी तरह मैं भी उनकी बाट जोहता हूँ
«သူ၏ မိသားစုဝင်များထံမှ ငါကြားသိရသည်မှာ သူသည် ဤနေရာမှ ဝေးကွာသို့ ထွက်ခွာသွားပြီဟု ဆို၏။ ထို့ကြောင့် အသက်ပေးမိုးကို စိုက်ပျိုးသူက စောင့်မျှော်သကဲ့သို့ ငါလည်း သူ၏ ပြန်လာခြင်းကို စောင့်နေ၏»။
Verse 7
तस्य चाक्लेशकरणं स्वस्तिकारसमाहितम् | आवर्तयामि तद् ब्रह्म योगयुक्तो निरामय:,उन्हें कोई क्लेश न हो। वे सकुशल घर लौटकर आ जाया, इसके लिये नीरोग एवं योगयुक्त होकर मैं वेदोंका पारायण कर रहा हूँ
«သူ့အပေါ် ဒုက္ခမကျရောက်စေဘဲ အိမ်သို့ ကောင်းကောင်းပြန်လာနိုင်စေရန်၊ ကျန်းမာ၍ ယောဂ၌ တည်ကြည်သော ငါသည် မင်္ဂလာကာရယာဉ်ကို စိတ်တည်၍ သန့်ရှင်းသော ဗြဟ္မ (ဝေဒမంత్ర/ပဌာန်း) ကို ထပ်တလဲလဲ ရွတ်ဆိုနေ၏»။
Verse 8
नाग उवाच अहो कल्याणवृत्तस्त्वं साधु: सज्जनवत्सल: । अवाच्यस्त्व॑ महाभाग परं स्नेहेन पश्यसि,नागने कहा--महाभाग! आपका आचरण बड़ा ही कल्याणमय है। आप बड़े ही साधु हैं और सज्जनोंपर स्नेह रखते हैं। किसी भी दृष्टिसे आप निन्दनीय नहीं हैं; क्योंकि दूसरोंको स्नेहदृष्टिसे देखते हैं
နာဂက ပြော၏— «အဟော မဟာဘဂ! သင်၏ အကျင့်အကြံသည် အလွန်မင်္ဂလာရှိ၏။ သင်သည် သာဓုဖြစ်၍ သာယာသည့်သူတော်ကောင်းတို့ကို ချစ်ခင်တတ်၏။ မည်သို့မျှ အပြစ်တင်မရသူဖြစ်၏၊ အကြောင်းမူကား သင်သည် အခြားသူတို့ကို မေတ္တာမျက်စိဖြင့် ကြည့်မြင်တတ်သောကြောင့်ပင်»။
Verse 9
अहं स नागो विप्रर्षे यथा मां विन्दते भवान् | आज्ञापय यथा स्वैरं कि करोमि प्रियं तव,ब्रह्मर्षे! मैं ही वह नाग हूँ, जिससे आप मिलना चाहते हैं। आप मुझे जैसा जानते हैं, मैं वैसा ही हूँ। इच्छानुसार आज्ञा दीजिये, मैं आपका कौन-सा प्रिय कार्य करूँ?
နာဂက ပြော၏— «ဗြဟ္မရ္ရှေ! သင်တွေ့လိုသော ထိုနာဂသည် ငါပင်ဖြစ်၏။ သင်က ငါ့ကို သိမြင်သကဲ့သို့ ငါသည် ထိုအတိုင်း သင့်ရှေ့၌ ရပ်နေ၏။ စိတ်ကြိုက် အမိန့်ပေးလော့—သင့်အတွက် ငါ ဘယ်လို နှစ်သက်ဖွယ် ဝန်ဆောင်မှုကို ပြုရမည်နည်း?»
Verse 10
भवन्तं स्वजनादस्मि सम्प्राप्तं श्रुववानहम् । अतत्त्वां स्वयमेवाहं द्रष्टम भ्यागतो द्विज,ब्रह्मन! अपने स्वजन (पत्नी) से मैंने आपके आगमनका समाचार सुना है; इसलिये स्वयं ही आपका दर्शन करनेके लिये चला आया हूँ
နာဂက ပြောသည်– «သင်ဤနေရာသို့ ရောက်လာကြောင်းကို ကျွန်ုပ်၏ ကိုယ်ပိုင်ဆွေမျိုးမ (ဇနီး) ထံမှ ကြားသိရသည်။ ထို့ကြောင့် ကျွန်ုပ်ကိုယ်တိုင် သင့်ကို တွေ့မြင်ရန် လာရောက်ခဲ့သည်—အို၊ ဒွိဇ၊ အို၊ ဗြာဟ္မဏ!»
Verse 11
सम्प्राप्तश्न भवानद्य कृतार्थ: प्रतियास्यति । विस्रब्धो मां द्विजश्रेष्ठ विषये योक्तुमहसि,द्विजश्रेष्ठ जब आप यहाँतक आ गये हैं, तब अब कृतार्थ होकर ही यहाँसे लौटेंगे; अतः बेखटके मुझे अपने अभीष्ट कार्यके साधनमें लगाइये
«ယနေ့ သင်ဤနေရာသို့ ရောက်လာပြီးဖြစ်သဖြင့် သင်၏ ရည်ရွယ်ချက် ပြည့်စုံမှသာ ပြန်လည်ထွက်ခွာမည်။ ထို့ကြောင့် အို ဒွိဇတို့အနက် အမြတ်ဆုံး၊ မရှက်မကြောက်ဘဲ ကျွန်ုပ်ကို သင်လိုလားသော အလုပ်ကို ပြီးမြောက်စေမည့် နည်းလမ်းတွင် အသုံးချပါ»။
Verse 12
वयं हि भवता सर्वे गुणक्रीता विशेषत: । यस्त्वमात्महितं त्यक्त्वा मामेवेहानुरुध्यसे,आपने हम सब लोगोंको विशेषरूपसे अपने गुणोंसे खरीद लिया है; क्योंकि आप अपने हितकी बातको अलग रखकर मेरे ही कल्याणका चिन्तन कर रहे हैं
နာဂက ပြောသည်– «အမှန်ပင် ကျွန်ုပ်တို့အားလုံးကို သင်၏ သီလဂုဏ်တို့ဖြင့် အထူးသဖြင့် စိတ်နှလုံးအနိုင်ယူထားသည်။ သင်သည် ကိုယ်ပိုင်အကျိုးကိုတောင် ချန်ထားပြီး ဤနေရာတွင် ကျွန်ုပ်၏ ကောင်းကျိုးကိုသာ စိုးရိမ်စဉ်းစားနေသောကြောင့်ပင်»။
Verse 13
ब्राह्मण उवाच आगतोऊहं महाभाग तव दर्शनलालस: । कंचिदर्थमनर्थज्ञ: प्र््धकामो भुजड्रम,ब्राह्मणने कहा--महाभाग नागराज! मैं आपहीके दर्शनकी लालसासे यहाँ आया हूँ। आपसे एक बात पूछना चाहता हूँ, जिसे मैं स्वयं नहीं जानता हूँ
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်– «အို မဟာဘဂ္ဂ၊ နာဂရာဇာ၊ သင့်ကို တွေ့မြင်လိုစိတ်ကြီးစွာဖြင့် ဤနေရာသို့ ကျွန်ုပ်လာခဲ့သည်။ အဓိပ္ပါယ်အမှန်ကို ကျွန်ုပ်မသိသေးသော အကြောင်းအရာတစ်ခုကို သင့်ထံ မေးလိုသည်—အို မြွေမင်း!»
Verse 14
अहमात्मानमात्मस्थो मार्गमाणो55त्मनो गतिम् । वासार्थिन महाप्रज्ञं चलच्चित्तमुपास्मि ह,मैं विषयोंसे निवृत्त हो अपने-आपमें ही स्थित रहकर जीवात्माओंकी परमगतिस्वरूप परब्रह्म परमात्माकी खोज कर रहा हूँ, तो भी महान बुद्धियुक्त गृहमें आसक्त हुए इस चंचल चित्तकी उपासना करता हूँ (अतः मैं न तो आसक्त हूँ और न विरक्त ही हूँ)
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်– «အာရုံခံအရာဝတ္ထုတို့မှ ဆုတ်ခွာ၍ ကိုယ့်အတ္တ၌ တည်နေကာ၊ ဇီဝအတ္တ၏ အမြင့်ဆုံး လမ်းကြောင်း—ဗြဟ္မန်၊ အမြင့်ဆုံး အတ္တကို ရှာဖွေနေသည်။ သို့သော်လည်း အိမ်ထောင်ရေးဘဝ၌ နေရာတစ်ခုကို အမြဲရှာတတ်သော ဉာဏ်ကြီးသော်လည်း မငြိမ်မသက်သော ဤစိတ်ကို ကျွန်ုပ်သည် ‘အမှုထမ်း’ နေရဆဲဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကျွန်ုပ်သည် စွဲလမ်းမှုကြောင့် မချည်နှောင်ခံရသကဲ့သို့ မုန်းတီးမှုကြောင့်လည်း သတ်မှတ်မခံရ; စိတ်၏ အလေ့အထ လှုပ်ရှားမှုကို အသိအမှတ်ပြုလျက် အတွင်းလွတ်မြောက်မှုကို ကြိုးပမ်းနေသည်»။
Verse 15
प्रकाशितस्त्वं स्वगुणैर्यशोगर्भगभस्तिभि: । शशाड्ककरसंस्पर्शै्द्यैरात्मप्रकाशितै:,आप चन्द्रमाकी किरणोंकी भाँति सुखद स्पर्शवाले और स्वतः प्रकाशित होनेवाले सुयशरूपी किरणोंसे युक्त अपने मनोरम गुणोंसे ही प्रकाशमान हैं
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်—သင်သည် မိမိ၏ဂုဏ်သတ္တိတို့ကြောင့်ပင် တောက်ပနေ၏။ ကောင်းမြတ်သောဂုဏ်သတင်း၏ရောင်ခြည်တို့သည် ကိုယ်တိုင်တောက်ပ၍ လမင်းရောင်ကဲ့သို့ ထိတွေ့လျှင် သက်သာချမ်းမြေ့စေသည်။ သင်၏ထူးမြတ်မှုတည်းဟူသောအရာက သင့်ကို ရောင်ပြန်စေ၍ နီးကပ်လာသူတို့အား စိတ်ငြိမ်းချမ်းမှုနှင့် အားတက်စေသည်။
Verse 16
तस्य मे प्रश्नमुत्पन्नं छिन्धि त्वमनिलाशन । पश्चात् कार्य वदिष्यामि श्रोतुमहति तद् भवान्,पवनाशन! इस समय मेरे मनमें एक नया प्रश्न उठा है। पहले इसका समाधान कीजिये। उसके बाद मैं आपसे अपना कार्य निवेदन करूँगा और आप उसे ध्यानसे सुनियेगा
ဗြာဟ္မဏက ပြောသည်—“ငါ့စိတ်ထဲ၌ မေးခွန်းအသစ်တစ်ခု ပေါ်လာသည်။ အို လေကိုထိန်းချုပ်သူ၊ ငါ့အတွက် ထိုမေးခွန်းကို အရင်ဆုံး ဖြေရှင်းပေးပါ။ ထို့နောက် ငါ၏ရည်ရွယ်ချက်ကို ပြောမည်။ နားထောင်ရန် ထိုက်တန်သူဖြစ်သော သင်သည် အို လေကိုနှိမ်နင်းသူ၊ သေချာစွာ နားထောင်ပါ။”
Verse 44
नरेश्वर! उसके निकट पहुँचकर बुद्धिमान् नागेन्द्र, जो स्वभावसे ही धर्मानुरागी थे, मधुर वाणीमें बोले-- ।। ॥/ 0
ဘီရှ္မက ပြောသည်—“အို မင်းကြီး၊ သူ့အနီးသို့ ချဉ်းကပ်ပြီးနောက် ဉာဏ်ပညာရှိသော နဂါးမင်းသည်—သဘာဝအားဖြင့် ဓမ္မကို ချစ်မြတ်နိုးသူ—နူးညံ့ချိုသာသော အသံဖြင့် ပြောလေ၏။”
Verse 361
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि उज्छवृत्त्युपाख्याने एकषष्ट्यधिकत्रिशततमो<5ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌ မောက္ခဓမ္မ အခန်းကဏ္ဍအတွင်းရှိ “ဥဇ္ဈဝြတ္တိ ဥပာချာန” ဟူသော ဇာတ်လမ်းပိုင်းသည် အဆုံးသတ်လေ၏။ ဤသည်မှာ အခန်း ၃၆၁ (သုံးရာခြောက်ဆယ်တစ်) ၏ နိဂုံးဖြစ်သည်။