Adhyaya 285
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः (Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Varṇa, Gotra, and Sādhāraṇa-dharma Discourse
Chapter 285 presents a structured inquiry by King Janaka into (1) the emergence of varṇa distinctions among people said to share a common origin, (2) the proliferation of gotras, and (3) the ethical evaluation of conduct vis-à-vis birth status. Parāśara affirms the identity principle of progeny while asserting that diminution of tapas contributes to social designation, and he frames “worthy emergence” through the paired metaphors of good field and good seed. The chapter reiterates a fourfold varṇa model and notes additional categories described as arising through intermixture. Janaka then asks how multiple gotras can exist if beings originate from a single source; Parāśara replies with a model of four root gotras—Aṅgiras, Kaśyapa, Vasiṣṭha, Bhṛgu—and explains later gotras as arising from karma, naming, and ascetic attainment. The discourse then enumerates viśeṣa-dharmas: for brāhmaṇas (receiving gifts, officiating, teaching), for kṣatra (protection), for vaiśyas (agriculture, pastoralism, trade), and for śūdras (service). Parāśara expands into sādhāraṇa-dharma: non-cruelty, ahiṃsā, vigilance, sharing, śrāddha, hospitality, truth, absence of anger, marital fidelity, purity, non-envy, self-knowledge, and forbearance. Finally, Janaka asks whether karma or jāti is more corrupting; Parāśara states both can be fault-causing but emphasizes that wrongful action stains the person, while disciplined conduct and adherence to virtuous norms lead to welfare and auspicious outcomes.
Chapter Arc: युधिष्ठिर ‘अध्यात्म’ के अर्थ और उसके फल को जानने की उत्कंठा से भीष्म से पूछते हैं—मनुष्य के भीतर जो अध्यात्म-ज्ञान है, वह क्या है और कैसे पहचाना जाए। → भीष्म पंचमहाभूतों (पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, तेज) से देह-रचना का आधार रखते हुए बुद्धि के भीतर चलने वाली सूक्ष्म गति को खोलते हैं—बुद्धि त्रिगुण (सत्त्व-रजस्-तमस्) में घूमती है, कभी प्रीति पाती है, कभी शोक। देह के ‘पादतल से मस्तक’ तक जो कुछ दिखता है, उसके भीतर ही बुद्धि का खेल और आत्मा का साक्षित्व छिपा है। → बुद्धि-गति का निर्णायक विवेचन: त्रिगुणों के लक्षण स्पष्ट किए जाते हैं—रजस् के उभार में दाह, शोक, संताप, लोभ-लिप्सा, असहिष्णुता जैसे चिह्न उभरते हैं; सत्त्व के उदय में शांति, प्रसन्नता, स्पष्टता और संयम की ओर बुद्धि झुकती है। इसी पहचान से साधक ‘बुद्ध’ (विवेकी) बनता है—यही बुद्ध-लक्षण का सार है। → भीष्म निष्कर्ष देते हैं कि बुद्धि की अवस्थाओं को जानकर, गुण-लक्षणों को पहचानकर और आत्मा को साक्षी मानकर मनुष्य अध्यात्म-ज्ञान के फल—वैराग्य, स्थिरता, और मोक्षमार्ग की दिशा—की ओर बढ़ता है। → अगले अध्याय में यह प्रश्न स्वाभाविक रूप से उठता है कि गुणों की पहचान के बाद साधना-क्रम क्या हो—बुद्धि को सत्त्व में स्थिर करने और साक्षीभाव को दृढ़ करने की व्यावहारिक विधि कौन-सी है?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रात बा सर: पज्चाशीत्यधिकद्धिशततमो< ध्याय: अध्यात्मज्ञानका और उसके फलका वर्णन युधिछिर उवाच अध्यात्म नाम यदिदं पुरुषस्येह विद्यते । यदध्यात्मं यतश्लैव तन्मे ब्रूहि पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! शास्त्रमें पुरुषके लिये जो यह अध्यात्मतत्त्व बताया गया है, वह अध्यात्म क्या है और उसकी उत्पत्ति कहाँसे हुई है? यह मुझे बताइये
ယုဓိဋ္ဌိရက မေးသည်– «အဘိုးတော်၊ သာသနာကျမ်းများတွင် ဤလောက၌ လူနှင့်ဆိုင်သော ‘အဓျာတ္မ’ ဟူသော အရာကို ဆိုထားပါသည်။ ထိုအဓျာတ္မသည် အဘယ်နည်း၊ မည်သည့်နေရာမှ ပေါ်ပေါက်လာသနည်း။ ကျွန်ုပ်အား ရှင်းပြပါ»။
Verse 2
भीष्म उवाच सर्वज्ञानं परं बुद्ध्या यन्मां त्वमनुपृच्छसि । तद् व्याख्यास्यामि ते तात तस्य व्याख्यामिमां शृणु,भीष्मजीने कहा--तात! तुम मुझसे जिस अध्यात्मतत्त्वको पूछ रहे हो, वह बुद्धिके द्वारा सभी विषयोंका उत्तम ज्ञान प्रदान करनेवाला है। मैं तुमसे उसकी व्याख्या करूँगा, तुम उस व्याख्याको ध्यान देकर सुनो
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ချစ်သား၊ သင်မေးမြန်းသော အဓျာတ္မတရားသည် ဉာဏ်ခွဲခြားသိမြင်မှုအားဖြင့် အရာရာကို ထွန်းလင်းစေသော အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ဗဟုသုတပင် ဖြစ်သည်။ ယခု ငါသည် သင့်အား ၎င်း၏ အဓိပ္ပါယ်ကို ရှင်းပြမည်။ ဤရှင်းလင်းချက်ကို သေချာစွာ နားထောင်လော့»။
Verse 3
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्व पठ्चमम् । महाभूतानि भूतानां सर्वेषां प्रभवाप्ययौ,पृथ्वी, वायु, आकाश, जल और तेज--ये पाँच महाभूत समस्त प्राणियोंकी उत्पत्ति और प्रलयके स्थान हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— မြေ၊ လေ၊ အာကာသ၊ ရေ၊ မီးတို့သည် ပဉ္စမဟာဘူတ ငါးပါးဖြစ်၏။ သတ္တဝါအားလုံးသည် ထိုဓာတ်ကြီးငါးပါးမှ ပေါ်ပေါက်လာပြီး နောက်ဆုံးတွင် ထိုဓာတ်ကြီးတို့ထဲသို့ပင် ပြန်လည်လျောကျသွားကြ၏။ ထို့ကြောင့် အသက်ရှိခြင်း၏ ဓာတ်အခြေခံကို သိမြင်ကာ လောကကို ကိုယ်ပိုင်ဆန္ဒအလိုလိုက်မှုမဟုတ်ဘဲ သဘာဝဓမ္မနိယာမအောက်တွင် ရှိသည်ဟု မြင်သင့်ပြီး အမြတ်နှင့် အရှုံးကြားတွင် တည်ငြိမ်မှုနှင့် ထိန်းချုပ်မှုကို ပျိုးထောင်သင့်၏။
Verse 4
स तेषां गुणसंघात: शरीरं भरतर्षभ | सततं हि प्रलीयन्ते गुणास्ते प्रभवन्ति च,भरतश्रेष्ठ! प्राणियोंका शरीर उन्हीं पाँचों महाभूतोंका कार्यसमूह है। वे कार्यरूपमें परिणत भूतगण सदा लीन होते और प्रकट होते रहते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— “ဘာရတမျိုး၏ နွားထီးတော်မူသောသူရေ၊ ကိုယ်ခန္ဓာသည် ထိုအင်္ဂါရပ်များ၏ ပေါင်းစည်းထားသော အစုအဝေးသာ ဖြစ်၏။ အမှန်တကယ်ပင် ထိုအင်္ဂါရပ်တို့သည် အစဉ်အမြဲ လျောကျလျက်ရှိပြီး အစဉ်အမြဲ ပြန်လည်ပေါ်ထွန်းလျက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ကိုယ်ခန္ဓာရှိခြင်းကို ဖွဲ့စည်းခြင်းနှင့် ပျက်လျောခြင်း၏ မရပ်မနား လှုပ်ရှားမှုဟု သိမြင်ကာ ကိုယ်ကို မပြောင်းလဲသော ‘အတ္တ’ ဟု မမှားယွင်းစွာ မယူဆသင့်။”
Verse 5
ततः सृष्टानि भूतानि तानि यान्ति पुनः पुनः । महाभूतानि भूतेभ्य ऊर्मय: सागरे यथा,जैसे महाभूत सूक्ष्म भूतोंसे प्रकट होते और उन्हींमें लयको प्राप्त होते हैं; तथा जैसे लहरें समुद्रसे प्रकट होकर फिर उसीमें लीन हो जाती हैं, उसी प्रकार परमात्मासे समस्त प्राणी उत्पन्न होते और पुनः उसीमें लीन हो जाते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— ထို့နောက် ဖန်ဆင်းခံသတ္တဝါတို့သည် အကြိမ်ကြိမ် ပြန်လည်သွားလာကြ၏။ မဟာဘူတတို့သည် ပိုသိမ်မွေ့သော ဘူတတို့မှ ပေါ်ထွန်းလာပြီး ထိုအတွင်းသို့ပင် ပြန်လည်လျောကျသကဲ့သို့၊ လှိုင်းများသည် သမုဒ္ဒရာမှ ပေါ်လာပြီး ထိုသမုဒ္ဒရာထဲသို့ပင် ပြန်လည်ပေါင်းစည်းသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ သတ္တဝါအားလုံးသည် အမြင့်ဆုံး အတ္တ (ပရမအတ္တ) မှ ပေါ်ထွန်းလာပြီး အချိန်တန်သော် ထိုအထဲသို့ပင် ပြန်လည်စုပ်ယူခံရကြ၏။
Verse 6
प्रसारयित्वेहाड़्ननि कूर्म: संहरते यथा । तद्धद् भूतानि भूतानामल्पीयांसि स्थवीयसाम्,जैसे कछुआ यहाँ अपने अंगोंको फैलाकर फिर समेट लेता है, उसी प्रकार समस्त प्राणियोंक शरीर आकाश आदि पाँच महाभूतोंसे उत्पन्न होते और फिर उन्हींमें लीन हो जाते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— “လိပ်သည် ဤလောက၌ ကိုယ်အင်္ဂါများကို ဖြန့်ထုတ်ပြီး နောက်တဖန် ပြန်လည်ဆုတ်ယူသကဲ့သို့၊ သတ္တဝါအားလုံး၏ ကိုယ်ခန္ဓာတို့သည် အာကာသမှ စ၍ မဟာဘူတ ငါးပါးမှ ပေါ်ထွန်းလာပြီး အချိန်တန်သော် ထိုဓာတ်ကြီးတို့ထဲသို့ပင် ပြန်လည်လျောကျသွားကြ၏။ ထို့ကြောင့် သေးငယ်သိမ်မွေ့သော အစိတ်အပိုင်းတို့သည် ကြီးမားသော အစိတ်အပိုင်းတို့ထဲသို့ စုဝေးသွားပြီး၊ ကိုယ်ခန္ဓာရှိသက်ရှိမှုကို ပေါ်ထွန်းခြင်းနှင့် ပြန်လည်စုပ်ယူခြင်း၏ စက်ဝိုင်းအဖြစ် မြင်ရ၏။”
Verse 7
आकाशात् खलु यो घोष: संघातस्तु महीगुण: । वायो:प्राणो रसस्त्वद्भ्यो रूपं तेजस उच्यते,शरीरमें जो शब्द होता है, वह आकाशका गुण है। यह स्थूल शरीर पृथ्वीका गुण या कार्य है। प्राण वायुका, रस जलका तथा रूप तेजका गुण बताया जाता है
ဘီရှ္မက ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ဓာတ်ဖွဲ့စည်းပုံကို ရှင်းပြသည်— ကိုယ်အတွင်းရှိ အသံသည် အာကာသ၏ ဂုဏ်ဖြစ်၏။ ကိုယ်၏ ထူထဲသော စုပေါင်းတည်ဆောက်မှုသည် မြေဓာတ်၏ ဂုဏ် သို့မဟုတ် လုပ်ငန်းဖြစ်၏။ အသက်ရှုခြင်း (အသက်လေ) သည် လေဓာတ်၏ ဂုဏ်၊ အရသာနှင့် အရည်ဓာတ်သည် ရေဓာတ်၏ ဂုဏ်၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်/မြင်နိုင်ခြင်းသည် မီးဓာတ်၏ ဂုဏ်ဟု ဆိုကြ၏။ ဤသင်ခန်းစာသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ဓာတ်ဂုဏ်များ၏ ပေါင်းစည်းမှုအဖြစ် သတ်မှတ်ကာ ခွဲခြားသိမြင်မှုနှင့် မကပ်ငြိမှုကို အားပေးပြီး ပျက်စီးလွယ်သော ရုပ်ခန္ဓာနှင့် ကိုယ်ကို မတူညီအောင် မြင်စေ၏။
Verse 8
इत्येतन्मयमेवैतत् सर्व स्थावरजड्रमम् । प्रलये च तमभ्येति तस्मादुद्दिश्यते पुन:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဤသို့ဖြစ်၍ တည်ငြိမ်၍ မလှုပ်ရှားသော အရာအားလုံးသည် မာယာ (Māyā) ဖြင့်ပင် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပျက်ကွယ်သည့်ကာလ (ပရလယ) တွင်လည်း ထိုမူလသဘောတရားထဲသို့ ပြန်လည်ဝင်ရောက်သွားသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုအမှန်တရားကို ညွှန်ပြရန် ဤသို့ပင် ထပ်မံဆိုထားခြင်းဖြစ်သည်»။
Verse 9
इस प्रकार यह समस्त स्थावर-जड़म शरीर पञ्चभूतमय ही है। प्रलयकालमें यह परमात्मामें ही लीन होता है और सृष्टिके आरम्भमें पुनः उन्हींसे प्रकट हो जाता है ।। महाभूतानि पज्चैव सर्वभूतेषु भूतकृत् । विषयान् कल्पयामास यस्मिन् यदनुपश्यति,सम्पूर्ण भूतोंकी सृष्टि करनेवाले ईश्वरने समस्त प्राणियोंमें पठचमहाभूतोंका ही विभागपूर्वक समावेश किया है। देहके भीतर जिस भूतके स्थित होनेसे मनुष्य जो कार्य देखता है, वह बताता हूँ; सुनो
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ဤသို့ဖြစ်၍ ဤကိုယ်ခန္ဓာတစ်ခုလုံး—မလှုပ်ရှားသောအရာ၏ကိုယ်ဖြစ်စေ၊ သက်ရှိ၏ကိုယ်ဖြစ်စေ—မဟာဘူတကြီးငါးပါးဖြင့်ပင် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ ပရလယကာလတွင် အမြင့်ဆုံးအတ္တ (Supreme Self) ထဲသို့သာ လုံးဝပေါင်းဝင်သွားပြီး၊ ဖန်ဆင်းခြင်းအစတွင်လည်း ထိုအရှင်ထံမှ ပြန်လည်ပေါ်ထွန်းလာသည်။ သတ္တဝါအားလုံးကို ဖန်ဆင်းသော အရှင်သည် မဟာဘူတကြီးငါးပါးကို သတ္တဝါတိုင်းအတွင်း ခွဲဝေ၍ ထည့်သွင်းထားသည်။ ယခု နားထောင်လော့—ကိုယ်အတွင်း မည်သည့်ဓာတ်က အားသာလွန်ကဲနေသနည်းအပေါ်မူတည်၍ လူသည် အရာများကို မြင်သိပုံနှင့် လုပ်ဆောင်ပုံတို့ မတူကွဲပြားကြောင်း ငါရှင်းပြမည်»။
Verse 10
शब्दश्रोत्रे तथा खानि त्रयमाकाशयोनिजम् । रस: स्नेहश्न जिह्ना च अपामेते गुणा: स्मृता:,शब्द, श्रोत्रेन्द्रिय और सम्पूर्ण छिद्र--ये तीन आकाशके कार्य हैं। रस, स्नेह तथा जिह्ना --ये तीनों जलके गुण या कार्य माने गये हैं
ဘီရှ္မက ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် လောက၏ ဓာတ်ဖွဲ့စည်းပုံကို ရှင်းပြသည်– «အသံ (śabda)၊ နားအင်္ဂါ (śrotra) နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာရှိ အပေါက်အပေါင်းတို့—ဤသုံးပါးသည် အာကာသ (ākāśa) မှ ပေါ်ပေါက်သည်ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုနည်းတူပင် အရသာ (rasa)၊ စိုစွတ်ရည်လျားမှု (sneha) နှင့် လျှာ (jihvā)—ဤသုံးပါးကို ရေ (ap) ၏ ဂုဏ်သတ္တိနှင့် လုပ်ဆောင်ချက်များဟု မှတ်ယူကြသည်»။
Verse 11
रूप॑ चक्षुविपाकश्च त्रिविधं ज्योतिरुच्यते । घ्रेयं प्राणं शरीरं च एते भूमिगुणा: स्मृता:,रूप, नेत्र और परिपाक--इन तीन गुणोंके रूपमें तेजकी ही स्थिति बतायी जाती है। गन्ध, प्राण तथा शरीर--ये तीनों भूमिके गुण माने गये हैं
ဘီရှ္မက ရှင်းပြသည်– «မီး/အလင်း၏ သဘောတရား (tejas) ကို လုပ်ဆောင်ချက်သုံးပါးဖြင့် သိမြင်ရသည်—မြင်ရသောရုပ်သဏ္ဌာန် (rūpa)၊ မျက်စိ (cakṣus) နှင့် အစာချေ/ကိုယ်တွင်းပြောင်းလဲမှု (vipāka) တို့ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူ မြေဓာတ် (bhūmi) ကိုလည်း သုံးပါးဖြင့် အသိအမှတ်ပြုကြသည်—အနံ့ (ghrāṇya)၊ အသက်ရှုသက် (prāṇa) နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာအရိုးအသားဖွဲ့စည်းပုံ (śarīra) တို့ဖြစ်သည်»။
Verse 12
प्राण: स्पर्शश्व॒ चेष्टा च वायोरेते गुणा: स्मृता: । इति सर्वगुणा राजन् व्याख्याता: पाड्चभौतिका:,प्राण, स्पर्श और चेष्टा--ये तीनों वायुके गुण बताये गये हैं। राजन्! इस प्रकार मैंने समस्त पाञ्चभौतिक गुणोंकी व्याख्या कर दी
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အသက်ရှုသက် (prāṇa)၊ ထိတွေ့မှု (sparśa) နှင့် လှုပ်ရှားမှု (ceṣṭā)—ဤသုံးပါးကို လေဓာတ် (vāyu) ၏ ဂုဏ်သတ္တိများဟု မှတ်ယူကြသည်။ ထို့ကြောင့် အို မင်းကြီးရေ—မဟာဘူတကြီးငါးပါးနှင့် သက်ဆိုင်သော ဂုဏ်သတ္တိအားလုံးကို ငါရှင်းပြပြီးပြီ»။
Verse 13
सत्त्वं रजस्तम: काल: कर्म बुद्धिश्च भारत । मनःषष्ठानि चैतेषु ईश्वर: समकल्पयत्,भरतनन्दन! ईश्वरने इन प्राणियोंके शरीरोंमें सत्त्व, रज, तम, काल, कर्म, बुद्धि तथा मनसहित पाँचों ज्ञानेन्द्रियोंकी कल्पना की है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— «အို ဘာရတ၊ ဘာရတဝంశ၏ ဝမ်းမြောက်ဖွယ်သူရေ၊ အရှင်သည် ကိုယ်ခန္ဓာရှိသတ္တဝါတို့အတွင်း၌ သတ္တဝ (sattva)၊ ရဇ (rajas)၊ တမ (tamas) ဟူသော ဂုဏ်သုံးပါးကိုလည်းကောင်း၊ ကာလ (အချိန်)၊ ကမ္မ (ကံ) နှင့် ဗုဒ္ဓိ (ဉာဏ်/အတွေးအခေါ်) ကိုလည်းကောင်း—အာရုံအင်္ဂါတို့အနက် ဆဋ္ဌမအဖြစ် မန (စိတ်) နှင့်အတူ ဖန်ဆင်းတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ အတွင်းကိရိယာများ—စဉ်းစားခြင်း၊ ရွေးချယ်ခြင်း၊ လုပ်ဆောင်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်စေသောအရာ—သည် ကျပန်းမဟုတ်ဘဲ စနစ်တကျ ပေးအပ်ထားသော အင်အားဖြစ်သည်။ ထိုမှတစ်ဆင့် သီလဓမ္မဆိုင်ရာ တိုက်ပွဲလည်း ပေါ်ပေါက်၍၊ စည်းကမ်းတကျ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်သော လမ်းလည်း ပေါ်ပေါက်သည်»။
Verse 14
यदूर्ध्व पादतलयोरवाड़ मूर्थ्नश्व॒ पश्यसि । एतस्मिन्नेव कृत्स्नेयं वर्तते बुद्धिरन्तरे,पैरोंके तलुओंसे लेकर ऊपरकी ओर और मस्तकसे नीचेकी ओर जितना भी शरीर है, इसके भीतर यह बुद्धि पूर्णरूपसे व्याप्त हो रही है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— «ခြေဖဝါးအောက်ခြေမှ စ၍ ဦးခေါင်းထိပ်အထိ သင်မြင်နိုင်သမျှ ကိုယ်ခန္ဓာ၏ အစိတ်အပိုင်းအားလုံးအတွင်း၌ ဗုဒ္ဓိ (နားလည်သဘောပေါက်မှု) သည် လှုပ်ရှားလုပ်ဆောင်လျက် အတွင်းတစ်လျှောက် ပျံ့နှံ့နေ၏။ ဤသင်ခန်းစာသည် ကိုယ်တည်ရှိမှုတစ်လျှောက် ဉာဏ်၏ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော ရှိနေမှုကို ညွှန်ပြပြီး၊ ခွဲခြားသိမြင်မှုနှင့် အပြုအမူကို ဦးဆောင်စေသည်»။
Verse 15
इन्द्रियाणि नरे पठच षष्ठं तु मन उच्यते । सप्तमीं बुद्धिमेवाहु: क्षेत्रज्ञ: पुनरष्टम:,मानव-शरीरमें पाँच ज्ञानेन्द्रियाँ और छठा मन बताया जाता है। बुद्धिको सातवीं और क्षेत्रञको आठवाँ कहते हैं
ဘီရှ္မက လူ၏ အတွင်းဖွဲ့စည်းပုံကို ရှင်းပြသည်— အာရုံခံအင်္ဂါ ငါးပါးရှိပြီး မန (စိတ်) ကို ဆဋ္ဌမဟု ခေါ်သည်။ ဗုဒ္ဓိ (ဆုံးဖြတ်နိုင်သော ဉာဏ်) ကို သတ္တမဟု ခေါ်ကြပြီး၊ ခေတ္တရဇ్ఞ (kṣetrajña) — ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ၎င်း၏ လုပ်ဆောင်ချက်များကို သက်သေခံကြည့်ရှုနေသော သတိရှိသော အတ္တ—ကို အဋ္ဌမဟု ကြေညာသည်။ ဓမ္မဆိုင်ရာ အဓိကချက်မှာ အတ္တကို အာရုံခံကိရိယာများနှင့် ဆုံးဖြတ်မှုကိရိယာများမှ ခွဲခြားသိမြင်၍ အာရုံများကို ထိန်းချုပ်ကာ တည်ငြိမ်သေချာသော ခွဲခြားသိမြင်မှုဖြင့် လုပ်ဆောင်ရန် ဖြစ်သည်။
Verse 16
इन्द्रियाणि च कर्ता च विचेतव्यानि भागश: । तमः सत्त्वं रजश्चैव तेडपि भावास्तदाश्रया:,पाँच इन्द्रियाँ और जीवात्मा--इन सबको कार्य-विभागके अनुसार अलग-अलग समझना चाहिये। सत्त्वगुण, रजोगुण, तमोगुण तथा उनके सात्विक, राजस और तामस भाव जीवात्माके ही अश्रित हैं
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— «အာရုံများနှင့် လုပ်ဆောင်သူ (ကိုယ်ခန္ဓာတည်ရှိသော အတ္တ) ကို လုပ်ငန်းတာဝန်နှင့် လုပ်ဆောင်မှုအတွင်း ပါဝင်သည့် အစိတ်အပိုင်းအလိုက် သီးခြားခွဲ၍ သိမြင်ရမည်။ ထိုနည်းတူပင် တမ (အမှောင်)၊ သတ္တဝ (ကြည်လင်မှု)၊ ရဇ (တက်ကြွမှု/ကိလေသာ) နှင့် ထိုဂုဏ်တို့မှ ပေါ်ထွက်လာသော စိတ်သဘောထားမျိုးစုံတို့သည်လည်း ထိုအတ္တအပေါ် မူတည်၍ ထိုအတ္တအတွင်း၌ တည်နေကြသည်။ ထို့ကြောင့် အပြုအမူကို အကဲဖြတ်ရာတွင် မည်သည့်အင်္ဂါက လုပ်ဆောင်သနည်း၊ မည်သည့်ဂုဏ်က အလွန်ထင်ရှားသနည်း၊ ထိုဂုဏ်တို့ကြောင့် အတ္တသည် ချည်နှောင်ခံရသလား လွတ်မြောက်သလားကို နားလည်၍ ဆုံးဖြတ်ရမည်»။
Verse 17
चक्षुरालोचनायैव संशयं कुरुते मन: । बुद्धिरध्यवसानाय साक्षी क्षेत्रज्ञ उच्यते । तमः सत्त्वं रजश्नलेति काल: कर्म च भारत
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်— «မျက်စိသည် မြင်ရန်အတွက်သာ ဖြစ်၏; သံသယကို ဖြစ်စေသူမှာ မန (စိတ်) ဖြစ်သည်။ ဗုဒ္ဓိသည် အဆုံးအဖြတ်ချရန် ဖြစ်ပြီး၊ သက်သေခံသော အတ္တကို “ခေတ္တရဇ్ఞ” (kṣetrajña) ဟု ခေါ်သည်။ တမ၊ သတ္တဝ၊ ရဇ—ဤသုံးပါးသည် ဂုဏ်သုံးပါးဖြစ်၏။ အို ဘာရတ၊ ကာလ (အချိန်) နှင့် ကမ္မ (ကံ) သည်လည်း ကိုယ်တည်ရှိသော သတ္တဝါကို အုပ်စိုးနေသည်»။
Verse 18
गुणै्नेनीयते बुद्धिर्बुद्धिरेवेन्द्रियाणि च । मन:षष्ठानि सर्वाणि बुद्धाभावे कुतो गुणा:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– “ဗုဒ္ဓိ (buddhi) သည် ဂုဏ (guṇa) များ၏ လမ်းညွှန်မှုကို ခံရပြီး၊ ထိုဗုဒ္ဓိကပင် စိတ် (manas) ကို ခြောက်မြောက်အဖြစ် ထည့်သွင်းကာ အင်ဒြိယများအားလုံးကို ထိန်းညှိစေသည်။ သို့ရာတွင် ဗုဒ္ဓိမရှိလျှင် ဂုဏများသည် မည်သို့ အဓိပ္ပါယ်ရှိစွာ လုပ်ဆောင်နိုင်မည်နည်း။ ထို့ကြောင့် သီလနှင့် ကောင်းမွန်သော အကျင့်သည် ဗုဒ္ဓိ၏ ရှိခြင်းနှင့် အုပ်ချုပ်နိုင်ခြင်းပေါ် မူတည်ပြီး၊ အတွင်းအင်္ဂါများကို စီမံကာ ခွဲခြားသိမြင်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။”
Verse 19
नेत्र आदि इन्द्रियाँ दर्शन आदि कार्योंके लिये हैं। मन संशय करता है और बुद्धि उस विषयका ठीक-ठीक निश्चय करनेके लिये है। क्षेत्रज्ञ (आत्मा)-को साक्षी बताया जाता है। भरतनन्दन! सत्त्व, रज, तम, काल और कर्म--इन पाँच गुणोंद्वारा बुद्धि बार-बार विभिन्न विषयोंकी ओर ले जायी जाती है। बुद्धि मनसहित सम्पूर्ण इन्द्रियोंका संचालन करती है। यदि बुद्धि न हो तो ये गुण--इन्द्रिय आदि कैसे कोई कार्य कर सकते हैं ।। येन पश्यति तच्चक्षु: शृण्वती श्रोत्रमुच्यते । जिपम्रती भवति घ्राणं रसती रसना रसान्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– “မြင်စေသောအရာကို မျက်စိဟု ခေါ်၏၊ ကြားစေသောအရာကို နားဟု ခေါ်၏။ အနံ့ကို ခံယူလုပ်ဆောင်သောအရာသည် နှာခေါင်းဖြစ်လာပြီး၊ အရသာကို ခံစားသောအရာကို လျှာဟု ခေါ်၏။ ထို့ကြောင့် အင်ဒြိယတို့သည် မိမိတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်အလိုက် သတ်မှတ်ခံရသည်။ သို့သော် ထိုလှုပ်ရှားမှု၏ နောက်ကွယ်တွင် စိတ် (manas) နှင့် ဗုဒ္ဓိ (buddhi) တို့၏ အတွင်းပိုင်းအုပ်ချုပ်မှုရှိပြီး၊ အတ္တ (Self) သည် သက်သေဖြစ်၏။ သင်ကြားချက်သည် ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်ခြင်းသို့ ဦးတည်သည်– ဗုဒ္ဓိ တည်ငြိမ်လျှင် အင်ဒြိယတို့သည် မှန်ကန်သော နားလည်မှုကို ကူညီပြီး မတည်မငြိမ်သော အရာဝတ္ထုများသို့ ဆွဲခေါ်မသွားစေ။”
Verse 20
स्पर्शनं स्पर्शती स्पर्शान् बुद्धिर्विक्रियतेडसकृत् । यदा प्रार्थयते किज्चित् तदा भवति सा मनः
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– “ထိတွေ့မှု (sparśa) သည် အာရုံထိတွေ့ချက်များကို ထိကာ၊ ဗုဒ္ဓိ (buddhi) သည် အကြိမ်ကြိမ် ပြောင်းလဲ၍ လှုပ်ရှားနှောင့်ယှက်ခံရသည်။ ထိုတူညီသော ဖက်ကလ်တီက တစ်စုံတစ်ရာကို တောင်းဆိုလို၊ လိုလားလိုလာသောအခါ၊ ထိုအခါ၌ပင် ၎င်းသည် ‘စိတ်’ (manas) ဖြစ်လာသည်—မေးမြန်း၍ ရွေးချယ်ကာ အရာဝတ္ထုများနောက်သို့ လိုက်ပြေးစေသော အားတော်ဖြစ်၏။”
Verse 21
बुद्धि जिसके द्वारा देखती है, उस इन्द्रियका नाम दृष्टि या नेत्र है। वही अपने वृत्तिविशेषके द्वारा जब सुनने लगती है, तब श्रोत्र कहलाती है। गन्धको ग्रहण करते समय वह प्राण बन जाती है। रसास्वादन करते समय रसना कहलाती है और स्पर्शोका अनुभव करते समय वही स्पर्शन्द्रिय (त्वचा) नाम धारण करती है। इस प्रकार बुद्धि बार-बार विकृत होती है। जब वह कुछ प्रार्थना (याचना) करती है, तब मन बन जाती है ।। अधिष्ठानानि बुद्धा हि पृथगेतानि पञ्चधा । इन्द्रियाणीति तान्याहुस्तेषु दुष्टेषु दुष्यति,बुद्धिके ये जो पृथक्ू-पृथक् पाँच अधिष्ठान हैं, इन्हींको इन्द्रिय कहते हैं। इन इन्द्रियोंके दूषित होनेपर बुद्धि भी दूषित हो जाती है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– “သိမြင်မှုက ‘မြင်’ သော ဖက်ကလ်တီကို မျက်စိ၊ သို့မဟုတ် မြင်ခြင်းဟု ခေါ်၏။ ထိုဖက်ကလ်တီပင် လုပ်ဆောင်ပုံတစ်မျိုးခြားနားသဖြင့် ကြားလာသောအခါ နားဟု ခေါ်၏။ အနံ့ကို ဖမ်းယူသည့်အခါ၌ ၎င်းသည် ပရာဏ (prāṇa) အဖြစ် လုပ်ဆောင်၏။ အရသာကို ခံစားသည့်အခါ လျှာဟု ခေါ်ပြီး၊ ထိတွေ့မှုကို ခံစားသည့်အခါ အရေပြား—ထိတွေ့အင်ဒြိယဟု အမည်ခံ၏။ ထို့ကြောင့် ဗုဒ္ဓိ (buddhi) သည် လုပ်ဆောင်ချက်အလိုက် အကြိမ်ကြိမ် ပြောင်းလဲတတ်၏။ တစ်စုံတစ်ရာကို တောင်းဆိုလို၊ ဆန္ဒပြုလိုသောအခါ ၎င်းသည် စိတ် (manas) ဖြစ်လာ၏။ ဤသိမြင်ဖက်ကလ်တီ၏ သီးခြားအခြေခံငါးခုကို လူတို့က အင်ဒြိယဟု ခေါ်ကြပြီး၊ ထိုအင်ဒြိယတို့ ပျက်စီးညစ်ညမ်းလျှင် ဗုဒ္ဓိလည်း ညစ်ညမ်းပျက်စီးသွားသည်။”
Verse 22
पुरुषे तिष्ठती बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते । कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति,साक्षी आत्माके आश्रित रहनेवाली बुद्धि सात्चिक, राजस और तामस तीन भावोंमें (जो सुख-दुःख और मोहरूप हैं) स्थित होती है, इसीलिये कभी (सत्त्वगुणका उद्रेक होनेपर) उसे आनन्द प्राप्त होता है और कभी (रजोगुणकी अधिकता होनेपर) वह दुःख- शोकका अनुभव करती है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– “ဗုဒ္ဓိ (buddhi) သည် ပုရုရှ (puruṣa) အတွင်း၌ တည်ရှိသော်လည်း သဘောထားသုံးမျိုးအတွင်း လှုပ်ရှားနေသည်။ တစ်ခါတစ်ရံ ပျော်ရွှင်မှုနှင့် ကျေနပ်မှုကို ရရှိတတ်ပြီး၊ တစ်ခါတစ်ရံ ဝမ်းနည်းခြင်းနှင့် ငိုကြွေးခြင်းထဲသို့ ကျရောက်တတ်သည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်၏ အတွေ့အကြုံသည် အတွင်းဂုဏများ၏ အလွန်အကျွံအာဏာပေါ်မူတည်၍ မြင့်တက်ကျဆင်းနေသည်။”
Verse 23
न सुखेन न दुःखेन कदाचिदपि वर्तते । सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतान् परिवर्तते,कभी (तमोगुणकी अधिकतासे मोहाच्छन्न होनेपर) उसका न सुखसे संयोग होता है न दुःखसे (वह निद्रा और आलस्य आदिमें मग्न रहती है)। इस प्रकार यह भावात्मिका बुद्धि इन तीन भावोंका अनुसरण करती है
၎င်းသည် မည်သည့်အခါမျှ သုခနှင့်လည်း မတည်၊ ဒုက္ခနှင့်လည်း မတည်။ ဤအာရုံသဘောဖြစ်သော ဉာဏ်သည် အခြေအနေသုံးပါးကို လှည့်လည်ပြောင်းလဲလိုက်နာ၏။ တမောဂုဏ် အလွန်အကျွံဖြစ်၍ မောဟဖြင့် ဖုံးလွှမ်းသော် သုခနှင့်လည်း မပေါင်းစည်း၊ ဒုက္ခနှင့်လည်း မပေါင်းစည်းဘဲ အိပ်စက်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း စသည့်အရာတို့၌ နစ်မြုပ်နေ၏။ ထို့ကြောင့် ဤအာရုံသဘောဉာဏ်သည် အခြေအနေသုံးပါးကိုသာ လိုက်နာလှည့်လည်၏။
Verse 24
सरितां सागरो भर्ता यथा वेलामिवोर्मिवान् | इति भावगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते,जैसे सरिताओंका स्वामी समुद्र उत्ताल तरंगोंसे युक्त होनेपर भी अपनी तटभूमिका उल्लंघन नहीं करता है, उसी प्रकार सात्विक आदि भावोंसे युक्त बुद्धि तीनों गुणोंका उल्लंघन नहीं करती। भावनामय मनमें ही चक्कर लगाती रहती है
မြစ်တို့၏အရှင်ဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာသည် လှိုင်းကြီးများ တက်ကြွလှုပ်ရှားနေသော်လည်း မိမိကမ်းခြေကို မကျော်လွန်သကဲ့သို့၊ စာတ္တဝိက စသည့် အခြေအနေများဖြင့် အရောင်တင်ခံထားရသော ဉာဏ်သည်လည်း ဂုဏ်သုံးပါး၏ အကန့်အသတ်ကို မလွန်ကျူး။ ထိုအခြေအနေများဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသော စိတ်အတွင်း၌သာ လှည့်ပတ်နေ၏။
Verse 25
प्रवर्तमानं तु रजस्तद्धावेनानुवर्तते | प्रहर्ष: प्रीतिरानन्द: सुखं संशान्तचित्तता
Bhīṣma ကဆိုသည်– ရဇစ် (rajas) ဟူသော လှုပ်ရှားမှုနှင့် စိတ်လှုံ့ဆော်မှု၏ ဂုဏ်သတ္တိ ပေါ်ထွန်းလှုပ်ရှားလာသောအခါ စိတ်သည် ထိုပုံစံအတိုင်း လိုက်ပါသွား၏။ ထိုမှ စိတ်လန်းဆန်းမြူးတူးခြင်း၊ နှစ်သက်ကျေနပ်ခြင်း၊ ပျော်ရွှင်ခြင်း၊ သုခနှင့် စိတ်ငြိမ်သယောင်ဖြစ်ခြင်းတို့ ပေါ်ပေါက်လာသည်—ကောင်းမွန်သကဲ့သို့ ထင်ရသော်လည်း ထိုလှုပ်ရှားသည့် အင်အားတစ်ခုတည်း၏ အခြေအနေအောက်၌ပင် ဖြစ်နေသေး၏။
Verse 26
परिदाहस्तथा शोक: संतापो<पूर्तिरक्षमा
Bhīṣma ကဆိုသည်– မီးလောင်သကဲ့သို့ နာကျင်ပူလောင်ခြင်းရှိ၏၊ ထို့အပြင် ဝမ်းနည်းခြင်းရှိ၏။ ထိုမှတစ်ပါး ညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း၊ မပြည့်စုံသေးဟု ခံစားရခြင်း (လိုအင်မပြည့်မီခြင်း) နှင့် မတတ်နိုင်မအောင် အားနည်းခြင်းလည်း ရှိ၏။
Verse 27
अविद्या रागमोहौ च प्रमाद: स्तब्धता भयम्,यदि किसी प्रकार अविद्या, राग, मोह, प्रमाद, स्तब्धता, भय, दरिद्रता, दीनता, प्रमोह (मूर्च्छा), स्वप्न, निद्रा और आलस्य आदि दोष आ घेरते हों तो उन्हें तमोगुणके ही विविध रूप जाने
Bhishma ကဆိုသည်– အဝိဇ္ဇာ၊ ရာဂနှင့် မောဟ၊ ပမာဒ (မသတိမပြုခြင်း)၊ စိတ်တင်းကျပ်တောင့်တင်းခြင်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းတို့သည် မည်သို့ပင် ဖြစ်စေ လူတစ်ဦးကို ဝိုင်းရံလာပါက၊ ဆင်းရဲနွမ်းပါးခြင်း၊ စိတ်ညှိုးငယ်ခြင်း၊ မူးဝေမောဟိုင်းခြင်း (သတိလစ်ခြင်း)၊ အိပ်မက်မြင်ခြင်း၊ အိပ်စက်ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း စသည့်အရာတို့နှင့်အတူ ပေါ်လာလျှင်—ထိုအားလုံးကို တမော (tamas) ဟူသော မှောင်မိုက်၍ အင်အားမဲ့သော ဂုဏ်၏ အမျိုးမျိုးသော ပုံရိပ်များသာဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 28
असमृद्धिस्तथा दैन्यं प्रमोह: स्वप्नतन्द्रिता । कथंचिदुपवर्तन्ते विविधास्तामसा गुणा:,यदि किसी प्रकार अविद्या, राग, मोह, प्रमाद, स्तब्धता, भय, दरिद्रता, दीनता, प्रमोह (मूर्च्छा), स्वप्न, निद्रा और आलस्य आदि दोष आ घेरते हों तो उन्हें तमोगुणके ही विविध रूप जाने
မဖွံ့ဖြိုးခြင်း၊ ဆင်းရဲနွမ်းပါးခြင်း၊ မူးဝေမောဟခြင်း၊ အိပ်မက်ဆန်ဆန် မောပန်းငိုက်မြဲခြင်းတို့သည် တမသဂုဏ် (tamas) ၏ အမျိုးမျိုးသော ပုံရိပ်များပင် ဖြစ်သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ အဝိဇ္ဇာ၊ ရာဂ၊ မောဟ၊ ပရမာဒ၊ တုန့်တင်းတိတ်ဆိတ်မှု၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ ဆင်းရဲမှု၊ နွမ်းပါးမှု၊ မူးမောလဲကျမှု၊ အိပ်မက်၊ အိပ်ငိုက်မှုနှင့် ပျင်းရိမှုတို့က ဝိုင်းကာဖုံးလွှမ်းလာလျှင် ထိုအရာတို့ကို တမသ၏ မျိုးစုံသော ရုပ်သဏ္ဌာန်များဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 29
तत्र यत् प्रीतिसंयुक्ते काये मनसि वा भवेत् | वर्तते सात्त्विको भाव इत्युपेक्षेत्र तत् तथा,ऐसी स्थितिमें शरीर अथवा मनके भीतर यदि कोई प्रसन्नताका भाव हो तो वह साच्चिक भाव है, ऐसा विचार करना चाहिये
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ထိုအခြေအနေ၌ ကိုယ်အတွင်း သို့မဟုတ် စိတ်အတွင်း ပျော်ရွှင်ချမ်းသာ၍ စိတ်ကျေနပ်မှုနှင့် တွဲဖက်သော ခံစားချက်တစ်ရပ် ပေါ်လာလျှင်၊ ထိုအရာကို စတ္တဝိက (sāttvika) သဘောထားဟု သိမှတ်ကာ ထိုသဘောကိုပင် တည်ငြိမ်စွာ စောင့်ကြည့်နေသင့်သည်»။
Verse 30
अथ यद् दुःखसंयुक्तमप्रीतिकरमात्मन: । प्रवृत्त रज इत्येव तदसंरभ्य चिन्तयेत्
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဒုက္ခနှင့် တွဲဖက်၍ မိမိအတွင်း၌ ပျော်ရွှင်မှုမပေးသော အတွေး သို့မဟုတ် လှုံ့ဆော်မှုတစ်ရပ် ပေါ်လာလျှင်၊ ထိုအရာကို ရဇသ (rajas) ၏ လှုပ်ရှားမှုသာဟု သိမှတ်ရမည်။ စိတ်လှုပ်ရှားခြင်းမရှိဘဲ၊ မကပ်တွယ်ဘဲ၊ ထိုသို့ပင် စဉ်းစားကာ ၎င်း၏ အမှန်သဘောကို သိမြင်စေရာသည်»။
Verse 31
जब अपने लिये अप्रसन्नताका हेतु और दुःखयुक्त भाव अनुभवमें आये तब रजोगुणकी प्रवृत्ति हुई है--ऐसा अपने मनमें विचार करे तथा वैसे किसी कार्यका आरम्भ न करके उसकी ओरसे अपना ध्यान हटा ले ।। अथ यन्मोहसंयुक्तं काये मनसि वा भवेत् | अप्रतर्क्यमविज्ञेयं तमस्तदुपधारयेत्,इसी प्रकार शरीर या मनमें जो मोहयुक्त भाव अतर्कित या अविज्ञातरूपसे उपस्थित हो गया हो, उसके विषयमें यही निश्चय करे कि यह तमोगुण है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «မိမိအတွက် မနှစ်သက်မှု၏ အကြောင်းဖြစ်၍ ဒုက္ခနှင့် တွဲဖက်သော ခံစားချက် ပေါ်လာသည်ကို တွေ့လျှင်၊ ရဇသ၏ လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်သည်ဟု စိတ်၌ ဆင်ခြင်ရမည်။ ထိုအရာ၏ သက်ရောက်မှုအောက်တွင် မည်သည့်လုပ်ရပ်ကိုမျှ မစတင်ဘဲ၊ ထိုဘက်မှ အာရုံကို ဆုတ်ခွာရမည်။ ထို့အတူ ကိုယ်၌ဖြစ်စေ စိတ်၌ဖြစ်စေ မောဟနှင့် တွဲဖက်၍ အကြောင်းပြချက်ဖြင့် မဖြေရှင်းနိုင်၊ အမှန်တကယ် မသိနိုင်သကဲ့သို့ ပေါ်လာသော အခြေအနေရှိလျှင်၊ ထိုအရာကို တမသ (tamas) ဟု ခိုင်ခိုင်မာမာ သိမှတ်ရမည်»။
Verse 32
इति बुद्धिगती: सर्वा व्याख्याता यावतीरिह । एतद् बुद्ध्वा भवेद् बुद्धः किमन्यद् बुद्धलक्षणम्,इस प्रकार बुद्धिकी जितनी अवस्थाएँ हैं उनकी व्याख्या यहाँ कर दी गयी। यह सब जानकर मनुष्य ज्ञानी हो जाता है। इसके सिवा ज्ञानीका और क्या लक्षण हो सकता है?
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဤနေရာ၌ ရှိသမျှ ဉာဏ်၏ လှုပ်ရှားပုံနှင့် အခြေအနေများအားလုံးကို ဤသို့ ရှင်းလင်းဖော်ပြပြီးပြီ။ ဤအရာကို သိမြင်လျှင် လူသည် အမှန်တကယ် ပညာရှိ ဖြစ်လာသည်။ ဤအရာထက် ပညာရှိ၏ အခြားလက္ခဏာက ဘာရှိနိုင်မည်နည်း»။
Verse 33
सत्त्वक्षेत्रज्योरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयो: । सृजते<त्र गुणानेक एको न सृजते गुणान्,बुद्धि और क्षेत्रज् (आत्मा)--ये दोनों सूक्ष्मतत्त्व हैं। इन दोनोंमें जो अन्तर है, उसे समझो। इनमेंसे एक अर्थात् बुद्धि तो गुणोंकी सृष्टि करती है और दूसरा (आत्मा) गुणोंकी सृष्टि नहीं करता--केवल साक्षीभावसे देखता रहता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဉာဏ် (sattva/buddhi) နှင့် က్షೇತ್ರज्ञ (kṣetrajña၊ အတ္တ/အာတ္မာ) တို့အကြားရှိ သေးငယ်သိမ်မွေ့သော ခွဲခြားချက်ကို ပြတ်သားစွာ သိလော့။ ထိုနှစ်ခုအနက် ဉာဏ်သည် အတွေ့အကြုံအတွင်း ဂုဏ် (guṇa) များစွာကို ထုတ်ဖော်ဖန်တီးတတ်၏; အတ္တသည် ဂုဏ်တို့ကို မဖန်တီးဘဲ သက်သက် သက်သေမြင်သူအဖြစ်သာ တည်နေ၏»။
Verse 34
पृथग्भूतौ प्रकृत्या तु सम्प्रयुक्तौ च सर्वदा | यथा मत्स्योडद्धिरन्य: स्यात् सम्प्रयुक्तो भवेत् तथा,वे दोनों बुद्धि और क्षेत्रज्ञ स्वभावत: एक-दूसरेसे भिन्न हैं, परंतु सदा परस्पर मिले हुए- से प्रतीत होते हैं। जैसे मछली जलसे भिन्न है तो भी उससे सदा संयुक्त रहती है, उसी प्रकार बुद्धि और आत्मा परस्पर भिन्न होते हुए भी अभिन्न रहते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «သဘာဝအရ သီးခြားကွာခြားသော်လည်း ဉာဏ် (buddhi) နှင့် ကṣेत्रज्ञ (kṣetrajña) တို့သည် အမြဲတမ်း ပေါင်းစည်းနေသကဲ့သို့ ထင်မြင်ရ၏။ ငါးသည် ရေမှ ကွာခြားသော်လည်း အစဉ် ရေနှင့် တွဲလျက်ရှိသကဲ့သို့၊ ဉာဏ်နှင့် အတ္တသည် ကွာခြားသော်လည်း မခွဲမခွာ ဆက်နွယ်နေသကဲ့သို့ပင်»။
Verse 35
न गुणा विदुरात्मानं स गुणान् वेद सर्वतः । परिद्रष्टा गुणानां तु संस्रष्टा मन्यते यथा,सत्त्व आदि गुण जड होनेके कारण आत्माको नहीं जानते; परंतु आत्मा चेतन है, इसलिये गुणोंको पूर्णरूपसे जानता है। वह गुणोंका साक्षी है तथापि मूढ़ मनुष्य उसे गुणोंसे संश्लिष्ट या संयुक्त समझते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဂုဏ် (guṇa) များသည် အတ္တကို မသိနိုင်ကြ; သို့သော် အတ္တသည် ဂုဏ်တို့ကို အလုံးစုံ သိ၏။ အတ္တသည် ဂုဏ်တို့၏ သက်သေမြင်သူ၊ ကြည့်ရှုသူ ဖြစ်သော်လည်း မောဟရှိသူတို့က ဂုဏ်တို့နှင့် ရောနှောကပ်လျက်ရှိသကဲ့သို့ ထင်မြင်ကြ၏»။
Verse 36
आश्रयो नास्ति सत्त्वस्य गुणसर्गेण चेतना । सत्त्वमस्य सृजन्त्यन्ये गुणान् वेद कदाचन,बुद्धि जब सत्त्वादि गुणोंकी सृष्टि करती है, उस समय जीवात्मा उसका आश्रय नहीं होता। अन्य गुणोंकी रचना बुद्धि ही करती है और उन गुणोंको जीव कभी जानता है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဉာဏ်သည် ဂုဏ်တို့၏ ထင်ရှားသော ကစားပွဲကို ထုတ်ဖော်ဖန်တီးသည့်အခါ၊ သတိရှိသော အတ္တသည် ထိုဖန်တီးထားသော sattva အတွက် ‘အခြေခံ/အထောက်အထား’ မဟုတ်။ အခြားဂုဏ်တို့ကိုလည်း ဉာဏ်ပင် ဖန်တီး၏; သို့သော် ကိုယ်ခန္ဓာရှိသော ဇီဝသည် ဂုဏ်တို့၏ လည်ပတ်မှုကို အမှန်တကယ် သိမြင်နိုင်ခြင်းမှာ ရှားပါး၏။ ဤသင်ခန်းစာသည် ခွဲခြားသိမြင်မှုကို ညွှန်ပြသည်—လွတ်မြောက်ခြင်းသည် ဂုဏ်တို့ကို ပရကృతి၏ ထုတ်ကုန်ဟု သိ၍ အတ္တဟု မမှားယွင်းခြင်း၌ တည်၏»။
Verse 37
सृजते हि गुणान् सच्चं क्षेत्रज्ञ: परिपश्यति । सम्प्रयोगस्तयोरेष सत्त्वक्षेत्रज्ञयोर्ध्रुव:,बुद्धि गुणोंको उत्पन्न करती है और आत्मा केवल देखता है। बुद्धि और आत्माका यह सम्बन्ध अनादि है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဉာဏ် (sattva/buddhi) သည် ဂုဏ်များနှင့် ၎င်းတို့၏ လှုပ်ရှားမှုတို့ကို အမှန်တကယ် ဖန်တီး၏; ကṣेत्रज्ञ (အတ္တ) သည် ထိုအရာတို့ကို သက်သက် ကြည့်ရှုသက်သေခံ၏။ ဤဉာဏ်နှင့် အတ္တတို့၏ ပေါင်းစည်းမှုသည် အမြဲတမ်းတည်ရှိပြီး အစမရှိသော အနာဒီကာလမှ ဖြစ်၏»။
Verse 38
इन्द्रियैस्तु प्रदीपार्थ क्रियते बुद्धिरन्तरा । निश्चक्षुर्भिरजानद्धिरिन्द्रियाणि प्रदीपवत्,ज्ञानशक्तिरहित न जाननेवाली इन्द्रियाँ वस्तुओंको प्रकाशित करनेके लिये बुद्धिको बीचमें करती हैं। इन्द्रियाँ तो वस्तुको प्रकट करनेमें दीपककी भाँति केवल सहायक हैं
အာရုံခံအင်္ဂါများသည် အရာဝတ္ထုကို မိမိတိုင်ပင် မထွန်းလင်းနိုင်ကြ။ အရာဝတ္ထုကို ထွန်းလင်းစေရန် အလယ်တွင် ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) ကို အသုံးပြုရသည်။ ဉာဏ်စွမ်းမရှိသော အာရုံခံအင်္ဂါများသည် အရာကို ထင်ရှားစေရာတွင် မီးအိမ်ကဲ့သို့ ကူညီပံ့ပိုးသူသာ ဖြစ်သည်။
Verse 39
एवं स्वभावमेवैतत् तद् बुद्ध्वा विहरेन्नर: । अशोचचन्नप्रहृष्यंश्व स वै विगतमत्सर:,इस प्रकार “आत्मा असंग एवं निर्लेप है” इस बातको जानकर मनुष्य शोक, हर्ष और देषका परित्याग करके विचरण करे
ဤအရာသည် အတ္တ၏ သဘာဝတရား—မကပ်လှုပ်၊ မညစ်ပတ်—ဟူသည်ကို သိပြီးနောက် လူသည် ဝမ်းနည်းခြင်း၌ မကျရောက်၊ ပျော်ရွှင်လွန်ကဲခြင်း၌ မလွှမ်းမိုးဘဲ လောက၌ လျှောက်လှမ်းရမည်။ မနာလိုမှုနှင့် မကောင်းကြံမှုကို စွန့်ပစ်လျှင် အမှန်တကယ် ပြိုင်ဆိုင်မှုကင်းသူ ဖြစ်လာသည်။
Verse 40
स्वभावसिद्धमेवैतद् यदिमान् सृजते गुणान् | ऊर्णनाभिर्य था सूत्र विज्ञेयास्तन्तुवद् गुणा:,जैसे मकड़ी जाला बुनती है, उसी प्रकार बुद्धि गुणोंकी सृष्टि करती है--यह स्वभावसिद्ध है। अतएव गुणोंको जालेके समान और बुद्धिको मकड़ीके समान जानना चाहिये
ဤအရာသည် သဘာဝတရားအရ အတည်ပြုထားသောအချက်ပင် ဖြစ်သည်—ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) သည် ဂုဏ်များ (guṇa) ကို ဖန်ဆင်းပေါ်ထွန်းစေသည်။ ပင့်ကူက မိမိချည်ကို ထုတ်သကဲ့သို့ ဂုဏ်များကို ချည်မျှင်များဟု သိရမည်—ဉာဏ်မှ ထွက်ပေါ်လာ၍ အတွေ့အကြုံနှင့် အကျင့်အကြံတို့၏ ကွန်ယက်ကို တည်ဆောက်သည်။
Verse 41
प्रध्वस्ता न निवर्तन्ते प्रवृत्तिनोपलभ्यते । एवमेके व्यवस्यन्ति निवृत्तिरिति चापरे,वे गुण नष्ट होनेपर पुनः: वापस नहीं आते; क्योंकि फिर उनकी प्रवृत्ति उपलब्ध नहीं होती। एक श्रेणीके विद्वानोंका ऐसा ही निश्चय है। दूसरी श्रेणीके लोग उन नष्ट हुए गुणोंकी पुनरावृत्ति भी मानते हैं
ဂုဏ်များ ပျက်စီးသွားလျှင် ပြန်မလာကြဟု ဆိုသည်—အကြောင်းမှာ ထိုအခါ သူတို့၏ လှုပ်ရှားစေသော အင်အား (လုပ်ဆောင်မှု၏ အကြောင်းတရား) ကို မတွေ့ရတော့သဖြင့် ဖြစ်သည်။ ပညာရှင်အချို့က ဤသို့ပင် ဆုံးဖြတ်ကြသည်။ သို့သော် အခြားအချို့ကတော့ ပျောက်ကွယ်သွားသော ဂုဏ်များပင် ပြန်လည်ပေါ်ထွန်းနိုင်သည်ဟု ယူဆကြသည်။
Verse 42
इतीदं हृदयग्रन्थिं बुद्धिचिन्तामयं दृढम् । विमुच्य सुखमासीत विशोकश्छिन्नसंशय:,इस प्रकार बुद्धिकी चिन्तास्वरूप इस सुदृढ़ हृदयग्रन्थिको त्यागककर शोक और संशयसे रहित हो सुखपूर्वक रहना चाहिये
ထို့ကြောင့် ဉာဏ်၏ စဉ်းစားပူပန်မှုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခိုင်မာသည့် “နှလုံးသား၏ ချည်ကွင်း” ကို ဖြေလျော့၍ စွန့်ပစ်ကာ၊ ဝမ်းနည်းခြင်းကင်း၍ သံသယများ ဖြတ်တောက်ပြီး သက်သာချမ်းသာစွာ နေရမည်။
Verse 43
ताम्येयु: प्रच्युता: पृथ्वीं मोहपूर्णा नदीं नरा: । यथा गाधमविद्धांसो बुद्धियोगमयं तथा,जलकी गहराईको न जाननेवाले मनुष्य जैसे नदीके तल-प्रदेशमें जाकर दुःखका अनुभव करते हैं, उसी प्रकार बुद्धियोग (ज्ञान)-से अनभिज्ञ सभी मनुष्य इस मोहपूर्ण विशाल संसारनदीमें पड़कर क्लेश भोगते हैं
ဘိဿမက ပြောသည်– မောဟဖြင့် ပြည့်နှက်သော လောကမြစ်ကြီးထဲသို့ မြေပြင်ကဲ့သို့ ကျဆင်းသွားသော လူတို့သည် ဒုက္ခခံ၍ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ကြ၏။ မြစ်၏ အနက်ကို မသိသူတို့သည် နက်ရှိုင်းသော မြစ်အောက်ခြေသို့ ခြေလှမ်းမိလျှင် ဆင်းရဲဒုက္ခကို ခံစားရသကဲ့သို့ပင်၊ ဘုဒ္ဓိယောဂ (ခွဲခြားသိမြင်သော ဉာဏ်၏ စည်းကမ်း) ကို မသိမမြင်သူ အားလုံးသည် မောဟပြည့်သော လောကမြစ်ကြီးထဲသို့ ကျရောက်ကာ ကလိသကို ခံစားကြရ၏။
Verse 44
नैव ताम्यन्ति विद्वांस: प्लवन्त: पारमम्भस: । अध्यात्मविदुषो धीरा ज्ञानं तु परमं प्लव:,जो तैरनेकी कला जानते हैं, वे तैरकर अगाध जलसे पार हो जाते हैं। उन्हें कष्ट नहीं भोगना पड़ता। उसी प्रकार अध्यात्मतत्त्वके ज्ञाता धीर पुरुष अनायास संसार-सागरको पार कर जाते हैं। उनके लिये परम ज्ञान ही जहाज बन जाता है
ဘိဿမက ပြောသည်– ရေကန်နက်ရှိုင်းကို ကူးခတ်၍ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်သူ ပညာရှိတို့သည် မပင်ပန်းကြ။ ထိုနည်းတူ အတ္တမတတ္တကို သိမြင်သော သတ္တိခိုင်မာသည့် လူကောင်းတို့သည် လောကသံသရာပင်လယ်ကို အားမထုတ်ဘဲ ကူးလွန်ကြ၏။ သူတို့အတွက် အမြင့်ဆုံးသော ဉာဏ်ပညာပင် လှေဖြစ်လာ၏။
Verse 45
न भवति विद्ुषां महद्धयं यदविदुषां सुमहद्धयं भवेत् । न हि गतिरधिकास्ति कस्यचित् सकृदुपदर्शयतीह तुल्यताम्,अज्ञानियोंको जिस संसारसे महान् भय बना रहता है, उससे ज्ञानियोंको वह गुरुतर भय तनिक भी नहीं प्राप्त होता है। ज्ञानी पुरुषोंमेंसे किसीको भी अधिक या न्यून गति नहीं प्राप्त होती--वे सब समान गतिके भागी होते हैं। 'सकृद्धिभातो होष ब्रह्मलोक:” इत्यादि श्रुति यहाँ ज्ञानियोंकी गतिकी समानता दिखाती है
ဘိဿမက ပြောသည်– မသိသူတို့အတွက် အလွန်ကြောက်မက်ဖွယ် ဖြစ်သောအရာသည် ပညာရှိတို့အတွက် ထိုမျှကြီးမားသော ကြောက်ရွံ့မှုအဖြစ် မပေါ်ပေါက်။ ပညာရှိတို့အတွင်း၌ မည်သူမျှ အမြင့်မားသည့် သို့မဟုတ် နိမ့်ကျသည့် အဆုံးသတ်ဂတိကို မရကြ; အားလုံးတူညီသော လမ်းကြောင်းကို မျှဝေကြ၏။ “sakṛd … brahmalokaḥ” ဟူသော ဝေဒဝါကျကို ဤနေရာတွင် ကိုးကားခြင်းသည် သိမြင်သူ၏ အဆုံးသတ်အခြေအနေ တူညီမှုကို ပြရန်ဖြစ်သည်။
Verse 46
यत् करोति बहुदोषमेकत- स्तच्च दूषयति यत्पुरा कृतम् । नाप्रियं तदुभयं करोत्यसौ यच्च दूषयति यत् करोति च,अज्ञानावस्थामें मनुष्य जो अनेक दोषसे युक्त कर्म करता है और वह पहलेके जो कर्म कर चुका है, उनके लिये शोक करता है। इसके सिवा अज्ञानावस्थामें जो वह दूसरेके किये हुए अप्रिय कर्मको दोषरूपमें देखता है और राग आदि दोषके कारण स्वयं जो दूषित कर्म करता है, वह दोनों ही प्रकारका कार्य वह ज्ञान होनेके बाद नहीं करता है
ဘိဿမက ပြောသည်– မသိမြင်မှုအခြေအနေ၌ လူတစ်ယောက် ပြုလုပ်သမျှ အပြစ်အနာအဆာများစွာပါသော လုပ်ရပ်များနှင့် နောက်မှ မမှန်ဟု အပြစ်တင်သည့်အရာများ၊ မိမိအတိတ်က လုပ်ရပ်များကိုပါ အပြစ်တင်ခြင်းတို့—ဉာဏ်ပညာ ပေါ်ထွန်းလာသောအခါ ထိုနှစ်မျိုးလုံးကို မပြုတော့။ သူသည် အပြစ်တင်ထိုက်သောအရာကို မလုပ်တော့သကဲ့သို့၊ အညစ်အကြေးပါသော လုပ်ရပ်ကို လုပ်ပြီးနောက် ထိုကို ပြစ်တင်သည့် နှစ်ထပ်ပုံစံထဲသို့လည်း မဝင်တော့။
Verse 253
कथंचिदुपपद्यन्ते पुरुषे सात््चिका गुणा: । जब रजोगुणकी प्रवृत्ति होती है तब बुद्धि राजसिक भावका अनुसरण करती है। यदि पुरुषमें किसी प्रकार अधिक हर्ष, प्रीति, आनन्द, सुख और चित्तमें शान्ति उपलब्ध हो तो ये सातच्विक गुण हैं
ဘိဿမက ပြောသည်– လူတစ်ယောက်အတွင်း၌ သတ္တဝိကဂုဏ်များသည် နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် ပေါ်ပေါက်လာတတ်သည်။ ရဇသ (rajas) ၏ လှုပ်ရှားမှု စတင်တက်ကြွလာသောအခါ ဗုဒ္ဓိသည် ရဇသဆန်သော သဘောထားကို လိုက်နာတတ်၏။ သို့သော် မည်သူ့အတွင်း၌မဆို ပျော်ရွှင်မှု၊ ချစ်ခင်မှု၊ အားရမှု၊ သုခနှင့် စိတ်၏ တည်ငြိမ်သော အေးချမ်းမှု တိုးပွားလာပါက ထိုအရာတို့ကို သတ္တဝိကဂုဏ်ဟု နားလည်ရမည်။
Verse 266
लिज्रानि रजसस्तानि दृश्यन्ते हेत्वहेतुभि: । जब शरीर या मनमें किसी कारणसे या अकारण ही दाह, शोक, संताप, अपूर्णता (लोभ-लिप्सा) और असहनशीलताके भाव दिखायी देते हों तो उन्हें रजोगुणके चिह्न समझना चाहिये
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်– ဤတို့သည် ရဇသဂုဏ်၏ လက္ခဏာများ ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ဖြစ်စေ စိတ်၌ဖြစ်စေ အကြောင်းရှိ၍ဖြစ်လာသော်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းမထင်ရှားဘဲဖြစ်လာသော်လည်းကောင်း၊ မီးလောင်သကဲ့သို့ လှုပ်ရှားပူပန်မှု၊ ဝမ်းနည်းမှု၊ နှိပ်စက်မှု၊ ချို့တဲ့သလိုခံစား၍ လိုချင်တပ်မက်ကာ စုဆောင်းလိုမှု၊ နှင့် မခံနိုင်မရှည်သည့် မတည်ငြိမ်မှုတို့ ပေါ်လာလျှင် ထိုအရာတို့ကို ရဇသ၏ သင်္ကေတဟု သိမှတ်ရမည်။
Verse 284
इस प्रकार श्रीमह्या भारत शान्तिपवके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वनें दक्षद्रवार काथित शिवसहस्रनामस्तोत्रविषयक दो सौ चौरासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် ဂုဏ်သရေရှိသော မဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မ အပိုင်း၌—ဒက္ခနှင့် ဆက်စပ်သော အကြောင်းအရာအတွင်း နာရဒပြောကြားသကဲ့သို့ ရှိဝ၏ တစ်ထောင်နာမ စတိုးတရ (Śiva-sahasranāma) ကို အကြောင်းပြုသော အခန်း ၂၈၄ သည် ပြီးဆုံးလေသည်။ ဤအဆုံးသတ် စာကြောင်းသည် ဘက္တိနှင့် သီလဓမ္မကို ဦးတည်သည့် သင်ခန်းစာတစ်စု ပြီးမြောက်ကြောင်းကို ညွှန်ပြပြီး၊ ရိုသေမှု၊ အတွင်းစင်ကြယ်မှုနှင့် သန့်ရှင်းသော ချီးမွမ်းသံဖြင့် လွတ်မြောက်မှုကို ရှာဖွေရန်ကို အလေးပေးထားသည်။
Verse 285
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि पाज्चभौतिके पज्चाशीत्यधिकद्वधिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें पाज्वभौतिक तत््वोंका वर्णनविषयक दो सौ पचासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သီရိမဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝ၌နှင့် အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မ အပိုင်း၌၊ ပဉ္စမဟာဘူတ (ပစ္စည်းဓာတ် ငါးပါး) အယူဝါဒကို ဆွေးနွေးသော အခန်း ၂၈၅ သည် ပြီးဆုံးလေသည်။
Frequently Asked Questions
The chapter investigates how moral worth should be assessed when social designation (jāti/varṇa) and personal conduct (karma) appear to conflict, and whether ethical impairment is attributed more to origin or to action.
It prioritizes disciplined conduct and universal virtues—especially ahiṃsā, truthfulness, restraint, and self-knowledge—while treating role-duties as contextual; wrongful karma is presented as the primary source of ethical deterioration.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter offers a consequential claim: those who adopt sadvṛtta (good conduct), speak truth, and abandon harmful behavior attain well-being in life and favorable post-mortem outcomes, framed as a normative assurance.