Shloka 19
जनक–पराशर संवादः — वर्ण-गोत्र-धर्मविचारः
Janaka–Parāśara: Varṇa, Gotra, and Dharma Inquiry
नेत्र आदि इन्द्रियाँ दर्शन आदि कार्योंके लिये हैं। मन संशय करता है और बुद्धि उस विषयका ठीक-ठीक निश्चय करनेके लिये है। क्षेत्रज्ञ (आत्मा)-को साक्षी बताया जाता है। भरतनन्दन! सत्त्व
yena paśyati tac cakṣuḥ śṛṇvatī śrotram ucyate | jighratī bhavati ghrāṇaṃ rasatī rasanā rasān ||
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– “မြင်စေသောအရာကို မျက်စိဟု ခေါ်၏၊ ကြားစေသောအရာကို နားဟု ခေါ်၏။ အနံ့ကို ခံယူလုပ်ဆောင်သောအရာသည် နှာခေါင်းဖြစ်လာပြီး၊ အရသာကို ခံစားသောအရာကို လျှာဟု ခေါ်၏။ ထို့ကြောင့် အင်ဒြိယတို့သည် မိမိတို့၏ လုပ်ဆောင်ချက်အလိုက် သတ်မှတ်ခံရသည်။ သို့သော် ထိုလှုပ်ရှားမှု၏ နောက်ကွယ်တွင် စိတ် (manas) နှင့် ဗုဒ္ဓိ (buddhi) တို့၏ အတွင်းပိုင်းအုပ်ချုပ်မှုရှိပြီး၊ အတ္တ (Self) သည် သက်သေဖြစ်၏။ သင်ကြားချက်သည် ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်ခြင်းသို့ ဦးတည်သည်– ဗုဒ္ဓိ တည်ငြိမ်လျှင် အင်ဒြိယတို့သည် မှန်ကန်သော နားလည်မှုကို ကူညီပြီး မတည်မငြိမ်သော အရာဝတ္ထုများသို့ ဆွဲခေါ်မသွားစေ။”
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The senses are identified by their respective functions (seeing, hearing, smelling, tasting), implying that sensory activity is instrumental and dependent; therefore one should cultivate inner governance—especially steady intellect—so that sense-activity supports discernment and dharma rather than impulsive attachment.
In Shanti Parva, Bhishma instructs Yudhishthira on inner constitution and self-control. Here he defines the sense-organs by their operations, as part of a broader explanation of how mind and intellect regulate the senses, with the Self as witness.