Adhyaya 247
Bhūta-guṇa-saṃkhyāna (Enumeration of the Properties of the Elements and Cognitive Faculties)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Bhūta-guṇa-saṃkhyāna Context
Bhīṣma addresses Yudhiṣṭhira and resumes an authoritative enumeration of guṇas, presented as a respected doctrine associated with Dvaipāyana (Vyāsa). He lists properties of the five great elements: for earth—stability, extension, hardness, generativity, smell, heaviness, power, cohesion, support, and endurance; for water—coolness, taste, moisture, liquidity, unctuousness, softness, the tongue as the organ, and flow/oozing; for fire—irresistibility, brilliance, heat, transformation (cooking), illumination, purity, color/attachment, lightness, sharpness, and upward tendency; for wind—irregularity, touch, a basis of sound/vibration, autonomy, strength, speed, delusion, activity, and action-causing impulse; for space—sound, pervasiveness, porosity, non-support, non-attachment, unmanifestness, and invariability, with additional notes on non-obstruction and elemental status. The chapter then adds a psychological classification: nine properties of mind (including movement, manifestation, projection, imagination, forbearance, and rapid alternation of existence/non-existence), and five properties of intellect (preference/aversion discrimination, determination, concentration, doubt, and ascertainment). Yudhiṣṭhira queries how intellect is ‘fivefold’ and how the senses relate to guṇas; Bhīṣma notes variant enumerations (e.g., sixty elemental properties) and concludes by directing the listener toward calm intelligence (śānta-buddhi) through grasp of elemental reality (bhūtārtha-tattva).
Chapter Arc: व्यास शुकदेव के प्रश्न-प्रत्युप्रश्न की धारा में मनुष्य के भीतर चलने वाले सूक्ष्म युद्ध को सामने रखते हैं—मन भावों को उछालता है, बुद्धि निर्णय करती है, और हृदय प्रिय-अप्रिय के द्वन्द्व में डोलता है। → विषयों की खींच, इन्द्रियों की चंचलता और मन की प्रार्थना-लालसा एक साथ उठती है; साधक के लिए प्रश्न तीखा होता जाता है—किसे ‘मैं’ मानूँ: इन्द्रिय-प्रवाह को, मन की मांग को, या बुद्धि की निर्णायक सत्ता को? आत्मा इन्द्रिय-गोचर कामनाओं से पकड़ में नहीं आती, और अक्रतात्मा के लिए उसे देखना दुष्कर बताया जाता है। → उपनिषद-सदृश शिखर वाक्य-क्रम में क्रम-श्रेष्ठता स्थापित होती है—इन्द्रियों से परे विषय, विषयों से परे मन, मन से परे बुद्धि, और बुद्धि से परे आत्मा; साथ ही यह भी कि बुद्धि ही इन्द्रियों की अधिष्ठात्री होकर कभी मन बन जाती है (जब वह इच्छा/प्रार्थना करती है) और कभी निश्चय-स्वरूप रहती है—यहीं ‘प्रकृति-पुरुष विवेक’ का निर्णायक बिन्दु प्रकट होता है। → ज्ञानी का आचरण-निष्कर्ष दिया जाता है: जगत का स्वभाव परिवर्तनशील है—इसे जानकर वह न शोक करता है न हर्ष, नित्य विगत-मत्सर रहता है; गुणों और क्षेत्रज्ञ (पुरुष) के सूक्ष्म अन्तर को पहचानकर वह गुण-चक्र को ‘रथ-नेमि’ की भाँति घूमता देखता है और साक्षी-भाव में स्थित होता है।
Shlokas
Verse 1
: डि अष्टचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: बुद्धिकी श्रेष्ठता और प्रकृति-पुरुष-विवेक व्यास उवाच मनो विसृजते भावं बुद्धिरध्यवसायिनी । हृदयं प्रियाप्रिये वेद त्रिविधा कर्मचोदना,व्यासजी कहते हैं--पुत्र! कर्म करनेमें तीन प्रकारसे प्रेरणा प्राप्त होती है। पहले तो मन संकल्पमात्रसे नाना प्रकारके भावकी सृष्टि करता है, बुद्धि उसका निश्चय करती है। तत्पश्चात् हृदय उनकी अनुकूलता और प्रतिकूलताका अनुभव करता है। (इसके बाद कर्ममें प्रवृत्ति होती है)
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— “သားရေ၊ ကမ္မကို လှုံ့ဆော်ပေးသော အကြောင်းရင်း သုံးမျိုးရှိသည်။ ပထမဦးစွာ စိတ် (မနော) သည် ရည်ရွယ်ချက်တစ်ခုသာဖြင့် အမျိုးမျိုးသော စိတ်အခြေအနေများကို ဖန်တီးထုတ်လွှတ်သည်။ ထို့နောက် ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) သည် ထိုအပေါ် ဆုံးဖြတ်ကာ ခိုင်မာစေသည်။ ထို့နောက် နှလုံး (ဟృဒယ) သည် ထိုအရာသည် နှစ်သက်ဖွယ်လား မနှစ်သက်ဖွယ်လားကို တိုက်ရိုက်ခံစားသိမြင်သည်။ ဤသုံးပါးသော လှုံ့ဆော်မှုကြောင့်ပင် လူသည် လုပ်ဆောင်မှုသို့ ဝင်ရောက်သည်။”
Verse 2
इन्द्रियेभ्य: परा हार्था अर्थेभ्य: परमं मन: । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा परो मत:,इन्द्रियोंसे उनके विषय बलवान हैं (क्योंकि वे बलात् इन्द्रियोंकोी अपनी ओर आकर्षित कर लेते हैं), उन विषयोंसे मन बलवान है (क्योंकि वह इन्द्रियोंको उनसे हटानेमें समर्थ है)। मनसे बुद्धि बलवान् है (क्योंकि वह मनको वशमें रख सकती है) और बुद्धिसे आत्मा बलवान माना गया है (क्योंकि वह बुद्धिको सम बनाकर स्वाधीन कर सकता है)
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— အာရုံဝတ္ထုများ (အာရ္ထ) သည် အင်္ဒြိယများထက် ပိုမိုအားကောင်းသည်၊ အကြောင်းမှာ အင်္ဒြိယများကို အတင်းအကျပ် ဆွဲခေါ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုအာရုံဝတ္ထုများထက် ပိုအားကောင်းသည်မှာ စိတ် (မနော) ဖြစ်ပြီး၊ အင်္ဒြိယများကို ထိန်းချုပ်ကာ အာရုံဝတ္ထုများမှ လှည့်ဖယ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စိတ်ထက် ပိုအားကောင်းသည်မှာ ဉာဏ် (ဗုဒ္ဓိ) ဖြစ်၍ စိတ်ကို အုပ်ချုပ်ကာ တည်ငြိမ်စေနိုင်သည်။ ဉာဏ်ထက် ပိုမြင့်မြတ်အားကောင်းသည်ဟု ယူဆကြသည်မှာ အတ္တ (အာတ္မန်) ဖြစ်ပြီး၊ ဉာဏ်ကို ညီမျှတည်တံ့စေကာ လွတ်လပ်အုပ်ချုပ်နိုင်စေ၍ အတွင်းလွတ်လပ်မှုနှင့် အာဏာပိုင်မှုကို ထူထောင်ပေးနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 3
बुद्धिरात्मा मनुष्यस्य बुद्धिरेवात्मना55त्मनि । यदा विकुरुते भावं तदा भवति सा मन:,बुद्धि प्राणियोंकी समस्त इन्द्रियोंकी अधिष्ठात्री है, इसलिये वह जीवात्माके समान ही उनकी आत्मा मानी गयी है। बुद्धि ही स्वयं अपने भीतर जब भिन्न-भिन्न विषयोंको ग्रहण करनेके लिये विकृत हो नाना प्रकारके रूप धारण करती है, तब वही मन बन जाती है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ဉာဏ် (buddhi) သည် လူ၏ အတ္တမဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဉာဏ်တည်းဟူသောအရာသည် အတ္တအတွင်းရှိ အတ္တပင် ဖြစ်၏။ ထိုဉာဏ်သည် အရာဝတ္ထုမျိုးစုံကို သိမြင်ယူရန် အခြေအနေအမျိုးမျိုးသို့ ပြောင်းလဲသွားသောအခါ ထိုဉာဏ်တည်းဟူသောအရာကို «မနသ» (manas) ဟု ခေါ်ကြ၏။
Verse 4
इन्द्रियाणां पृथग्भावाद् बुद्धिर्विक्रियते हृतः । शृण्वती भवति श्रोत्रं स्मृशती स्पर्श उच्यते,इन्द्रियाँ पृथक्-पृथक् हैं, इसलिये उनकी क्रियाएँ भी पृथक्-पृथक् हैं। अतः उन्हींके लिये बुद्धि नाना प्रकारके रूप धारण करती है। वही जब सुनती है तो श्रोत्र कहलाती है और स्पर्श करते समय स्पर्शेन्द्रिय (त्वचा) के नामसे पुकारी जाती है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– အာရုံခံအင်္ဂါများသည် သီးခြားသီးခြား ဖြစ်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်မှုများလည်း သီးခြားသီးခြား ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အာရုံများက အပြင်သို့ ဆွဲထုတ်သဖြင့် ဉာဏ်သည် အခြေအနေအမျိုးမျိုးကို ခံယူလာ၏။ ထိုအတွင်းစွမ်းအားတည်းဟူသောအရာသည် ကြားနာသည့်အခါ «နား» ဟု ခေါ်ကြပြီး ထိတွေ့သည့်အခါ «ထိတွေ့အာရုံ» (အရေပြား) ဟု ခေါ်ကြ၏။
Verse 5
पश्यती भवते दृष्ठी रसती रसन॑ भवेत् | जिप्रती भवति प्राणं बुद्धिर्विक्रियते पृथक्,वही देखते समय दृष्टि और रसास्वादनके समय रसना हो जाती है। जब वह गन्धको ग्रहण करती है, तब वही प्राणेन्द्रिय कहलाती है। इस प्रकार बुद्धि ही पृथक्-पृथक् विकृत होती है
ဗျာသက ရှင်းလင်းသည်– အတွင်းစွမ်းအားတစ်ခုတည်းသည် လုပ်ဆောင်ချက်အလိုက် အာရုံစွမ်းအားအမျိုးမျိုးအဖြစ် ပေါ်ထွက်လာသည်။ ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို သိမြင်သည့်အခါ «မြင်နိုင်စွမ်း» ဟု ခေါ်ကြ၏။ အရသာကို ခံစားသည့်အခါ «လျှာ» ဖြစ်၏။ အနံ့ကို ခံယူသည့်အခါ «ပရာဏ» (prāṇa) ဟူသော အသက်ရှင်စွမ်းအားဆိုင်ရာ အာရုံဟု ခေါ်ကြ၏။ ထို့ကြောင့် ဉာဏ်တည်းဟူသောအရာသည် သီးခြားသီးခြား ပြောင်းလဲမှုများကို ခံယူသဖြင့် အာရုံများဟု ပြောဆိုကြသော်လည်း အနှစ်သာရအားဖြင့် တစ်ခုတည်းပင် ဖြစ်သည်။
Verse 6
इन्द्रियाणि तु तान्याहुस्तेष्वदृश्यो5धितिष्ठति । तिष्ठती पुरुषे बुद्धिस्त्रिषु भावेषु वर्तते,बुद्धिके इन विकारोंको ही इन्द्रियाँ कहते हैं। अदृश्य जीवात्मा उन सबमें अधिष्ठित है। बुद्धि उस जीवात्मामें ही स्थित हो सात्विक आदि तीनों भावोंमें रहती है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ထိုပြောင်းလဲမှုများကိုပင် အာရုံခံအင်္ဂါများဟု ခေါ်ကြသည်။ ၎င်းတို့အတွင်း၌ မမြင်ရသော အတ္တသည် အုပ်စိုးတည်ရှိနေ၏။ ဉာဏ်သည် ထိုပုရုෂ (ကိုယ်ထည်ရှိသော အတ္တ) အတွင်း၌ တည်နေပြီး သတ္တဝ၊ ရဇဝ၊ တမဝ ဟူသော ဂုဏ်သုံးပါး၏ အခြေအနေများအတွင်း လှုပ်ရှားလုပ်ဆောင်သည်။ သင်ခန်းစာမှာ အာရုံ၏ လှုပ်ရှားမှုသည် အဆုံးစွန်သော လုပ်ဆောင်သူမဟုတ်ကြောင်း၊ အနုမြူသဘောရှိသော အတ္တက အောက်ခံအဖြစ် တည်ရှိကြောင်း၊ စိတ်၏ ခွဲခြားသိမြင်မှုသည် ဂုဏ်သုံးပါးကြောင့် အရောင်တင်ခံရသဖြင့် သန့်စင်ရမည်ကို ညွှန်ပြသည်။
Verse 7
कदाचिल्लभते प्रीतिं कदाचिदपि शोचति । न सुखेन न दुःखेन कदाचिदिह युज्यते,इसी हेतुसे वह कभी प्रेम और प्रसन्नता लाभ करती है (यह उसका सात््विक भाव है)। कभी शोकमें डूबती है (यह उसका राजस भाव है)। और कभी न तो सुखसे युक्त होती है एवं न दुःखसे ही; उसपर मोह छाया रहता है (यही उसका तामस भाव है)
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– တစ်ခါတစ်ရံ ၎င်းသည် ချစ်ခင်နှစ်သက်မှုနှင့် ပျော်ရွှင်မှုကို ရရှိတတ်၏။ တစ်ခါတစ်ရံ ဝမ်းနည်းပူဆွေးမှုထဲသို့ ကျရောက်တတ်၏။ ထို့ပြင် တစ်ခါတစ်ရံ ဤလောက၌ ပျော်ရွှင်မှုနှင့်လည်း မပေါင်းစည်း၊ ဒုက္ခနှင့်လည်း မပေါင်းစည်းဘဲ မိုက်မဲမှောင်မိုက်သော အခြေအနေ၌ နေတတ်၏။ ဤကဗျာသည် စိတ်၏ အနေအထားများ (သတ္တဝ၊ ရဇဝ၊ တမဝ) ပြောင်းလဲလှုပ်ရှားမှုကို ညွှန်ပြပြီး ထိုအခြေအနေများနှင့် မျက်စိကန်းစွာ ကိုယ်တိုင်အဖြစ် မသတ်မှတ်ဘဲ ခွဲခြားသိမြင်ရန် တိုက်တွန်းသည်။
Verse 8
सेयं भावात्मिका भावांस्त्रीनेतानतिवर्तते । सरितां सागरो भर्ता महावेलामिवोर्मिमान्,जैसे उत्ताल तरंगोंसे युक्त सरिताओंका स्वामी समुद्र कभी-कभी अपनी विशाल तटभूमिको भी लाँघ जाता है, उसी प्रकार यह भावात्तमिका बुद्धि चित्तवृत्तियोंके निरोधरूप योगमें स्थित होनेपर इन तीनों भावोंको लाँघ जाती है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— စိတ်အခြေအနေများ (भाव) ဖြင့်ဖွဲ့စည်းထားသော ဤစိတ်-ဉာဏ် (buddhi) သည် အခြေအနေသုံးပါးကို ကျော်လွန်နိုင်သည်။ မြစ်တို့၏အရှင်ဖြစ်သော သမုဒ္ဒရာသည် လှိုင်းကြီးများတက်ကြွလျက် တခါတရံ မိမိ၏ကျယ်ပြန့်သောကမ်းခြေကိုပင် ကျော်လွန်သကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူ စိတ်လှုပ်ရှားမှုများကို တားဆီးထိန်းချုပ်သော ယောဂ၌ တည်နေသောအခါ ဤအခြေအနေ-အခြေပြု ဉာဏ်သည် ထိုသုံးမျိုးသော မုဒ်များကို ကျော်လွန်သွားသည်။
Verse 9
यदा प्रार्थयते किंचित् तदा भवति सा मनः । अधिष्ठानानि वै बुद्धयां पृथगेतानि संस्मरेत् । इन्द्रियाण्येव मेध्यानि विजेतव्यानि कृत्स्नश:,मनुष्य जब किसी वस्तुकी इच्छा करता है, तब उसकी बुद्धि मनके रूपमें परिणत हो जाती है। ये जो एक दूसरेसे पृथक्-पृथक् इन्द्रियोंके भाव हैं, इन्हें बुद्धिके ही अन्तर्गत समझना चाहिये। “मेधा' कहते हैं रूप आदिके ज्ञानको, उसमें हितकर या सहायक होनेके कारण इन्द्रियाँ 'मेध्य” कही गयी हैं। योगीको सम्पूर्ण इन्द्रियोंपर विजय प्राप्त करनी चाहिये
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— လူတစ်ယောက်က အရာတစ်ခုကို လိုလားတောင့်တသည့်အခါ ထိုဉာဏ် (buddhi) သည် မန (manas) အဖြစ် ပြောင်းလဲကာ ဆန္ဒ၏အခြေစိုက်ရာ ဖြစ်လာသည်။ အတွေ့အကြုံ၏အခြေခံများသည် သီးခြားသလို ထင်ရသော်လည်း ဉာဏ်အတွင်း၌ပင် ပါဝင်နေသည်ဟု မှတ်သားရမည်။ ထို့ကြောင့် ခွဲခြားသိမြင်မှုကို ကူညီထောက်ပံ့သဖြင့် ‘မေဓျာနိ’ ဟု ခေါ်သော အာရုံခံအင်္ဂါများကို ယောဂီသည် အလုံးစုံ အနိုင်ယူရမည်။
Verse 10
सर्वाण्येवानुपूर्व्येण यद् यदानुविधीयते । अविभागगता बुद्धिर्भावे मनसि वर्तते,बुद्धि सम्पूर्ण इन्द्रियोंमेंसे जब जिस इन्द्रियके साथ हो जाती है, उस समय पहले अलग न होनेपर भी वह बुद्धि संकल्पात्मक मन एवं घटादि पदार्थोमें उपस्थित होती है अर्थात् बुद्धिसे अनुगृहीत होनेपर ही कोई भी इन्द्रिय संकल्पजनित घट-पटादिको क्रमशः ग्रहण करती है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— လှုပ်ရှားစတင်သမျှသည် အစဉ်လိုက် အဆင့်လိုက် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်သည်။ ဉာဏ် (buddhi) သည် မူလအားဖြင့် မခွဲခြားသော်လည်း မန (manas) အတွင်းနှင့် အရာဝတ္ထုတို့၏နယ်ပယ်တွင် လုပ်ဆောင်လာသည်။ ထို့ပြင် ဉာဏ်က အာရုံခံအင်္ဂါတစ်ခုနှင့် ကိုက်ညီသွားသောအခါ ထိုအင်္ဂါသည် မန၏ ဆုံးဖြတ်သဘော (saṅkalpa) အားဖြင့် ထောက်ပံ့ခံရကာ အိုး၊ အဝတ်စသည့် အရာဝတ္ထုများကို အဆင့်လိုက် သိမြင်ဖမ်းယူသည်။ ထို့ကြောင့် သိမြင်မှုနှင့် အာရုံခံယူမှုတို့သည် ဉာဏ်၏ ဦးဆောင်အားပေးမှုမရှိလျှင် မဖြစ်နိုင်။
Verse 12
जगत्में जो भी नाना भाव हैं, वे सब-के-सब सात्त्विक, राजस और तामस--इन तीनों भावोंके ही अन्तर्गत हैं। जैसे अरे रथकी नेमिसे जुड़े होते हैं, उसी प्रकार सभी भाव सात्विक आदि गुणोंके अनुगामी हैं ।। प्रदीपार्थ मन: कुर्यादिन्द्रियैरबुद्धिसत्तमै: । निश्चरद्धिर्यथायोगमुदासीनैर्यद्च्छया,बुद्धिरूप अधिष्ठानमें स्थित हुई उदासीनभावसे स्वभावके अनुसार यथासम्भव विषयोंकी ओर जानेवाली इन्द्रियोंद्वारा मन दीपकका कार्य करता है अर्थात् जैसे दीपक अपनी प्रभाद्वारा घटादि वस्तुओंको प्रकाशित करता है, उसी प्रकार मन नेत्र आदि इन्द्रियोंद्वारा घट-पट आदि वस्तुओंका दर्शन एवं ग्रहण कराता है
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်— လောက၌ ရှိသမျှ မျိုးစုံသော အခြေအနေများနှင့် စိတ်သဘောထားများသည် စတ္တဝ (sattva)၊ ရဇ (rajas)၊ တမ (tamas) ဟူသော သုံးဂုဏ်အတွင်း၌ပင် ပါဝင်သည်။ ရထားဘီး၏ အနားကွင်း၌ စပုတ်များ ချိတ်ဆက်ထားသကဲ့သို့ အခြေအနေအားလုံးသည် ဤဂုဏ်တို့ကို လိုက်နာကြသည်။ မန (manas) သည် ဉာဏ် (buddhi) ဟူသော အထောက်အထားပေါ်၌ တည်ကာ မီးအိမ်ကဲ့သို့ လုပ်ဆောင်သည်—အတွင်း၌ မကပ်မငြိ (ဥဒာသီန) ဖြစ်နေသော်လည်း သဘာဝနှင့် အခြေအနေအလိုက် အရာဝတ္ထုများသို့ သွားလာသော အာရုံခံအင်္ဂါများမှတစ်ဆင့် အတွေ့အကြုံကို ထွန်းလင်းစေသည်။ မီးအိမ်က အလင်းဖြင့် အိုးစသည့် အရာများကို ဖော်ထုတ်သကဲ့သို့ မနသည် မျက်စိနှင့် အခြားအင်္ဂါများအားဖြင့် အိုး၊ အဝတ်စသည့် အရာများကို မြင်ယူ ဖမ်းယူစေသည်။
Verse 13
एवं स्वभावमेवेदमिति विद्वान् न मुहृति । अशोचचन्नप्रहृष्यन् हि नित्यं विगतमत्सर:,इस जगतका ऐसा ही परिवर्तनस्वभाव है, ऐसा जाननेवाला ज्ञानी पुरुष कभी मोहमें नहीं पड़ता, हर्ष और शोक नहीं करता तथा ईर्ष्या-द्वेष आदिसे रहित रहता है
«ဤလောကသည် အမှန်တကယ် ဤသဘောသဘာဝပင်—အမြဲပြောင်းလဲနေသည်» ဟု သိမြင်သော ပညာရှိသည် ခဏမျှပင် မမောဟမဖြစ်။ သူသည် မဝမ်းနည်း မဝမ်းမြောက်၊ မနာလိုမုန်းတီးမှုကင်းလွတ်၍ လောက၏ပြောင်းလဲမှုများအလယ်၌ပင် အတွင်းစိတ်တည်ငြိမ်နေသည်။
Verse 14
न चात्मा शक््यते द्रष्टमिन्द्रिये: कामगोचरै: । प्रवर्तमानैरनये दुष्करैरकृतात्मभि:
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—အတ္တ (အတွင်းရှိ ကိုယ်တိုင်) ကို အင်္ဒြိယများဖြင့် အမှန်တကယ် မမြင်နိုင်။ အင်္ဒြိယတို့သည် ကာမ၏ လယ်ကွင်း၌ လှုပ်ရှားသွားလာကြသည်။ ထိုအင်္ဒြိယများက မှားယွင်းရာလမ်းသို့ ပြေးလွှား၍ မတည်ငြိမ်၊ ထိန်းချုပ်ရန် ခက်ခဲလာသောအခါ—အထူးသဖြင့် ကိုယ်ကို မအုပ်ချုပ်နိုင်သေးသူတို့အတွက်—အတွင်းအမှန်တရားကို တိုက်ရိုက်မြင်ခြင်း မဖြစ်နိုင်တော့သည်။
Verse 15
जो दुष्कर्मपरायण और अशुद्ध अन्तःकरणवाले हैं, वे अज्ञानी पुरुष अन्यायपूर्वक मनोवाञ्छित विषयोंमें विचरनेवाली इन्ट्रियोंद्वारा आत्माका दर्शन नहीं कर सकते ।। तेषां तु मनसा रश्मीन् यदा सम्यड्नियच्छति । तदा प्रकाशते<स्यात्मा दीपदीप्ता यथा55कृति:,परंतु जब मनुष्य अपने मनके द्वारा इन्द्रियरूपी अश्वोंकी बागडोरको सदा पकड़े रहकर उन्हें अच्छी तरह काबूमें कर लेता है, तब उसे ज्ञानके प्रकाशमें आत्माका दर्शन उसी प्रकार होता है जिस प्रकार दीपकके प्रकाशमें किसी वस्तुकी आकृति स्पष्ट दिखायी देती है
အကျင့်ဆိုးကို အားထား၍ အတွင်းစိတ် မသန့်ရှင်း၊ သဘောခွဲခြားသိမြင်မှု မရှိသူတို့သည် လိုချင်ရာအရာဝတ္ထုများအပေါ် မတရားစွာ လှည့်လည်သွားလာသော အင်္ဒြိယများဖြင့် အတ္တကို မမြင်နိုင်။ သို့သော် လူတစ်ဦးက မနောဖြင့် အင်္ဒြိယတို့၏ ကြိုးကို—မြင်း၏ လက်ကွင်းကဲ့သို့—တင်းကျပ်စွာ ထိန်းချုပ်၍ သင့်လျော်စွာ အုပ်ချုပ်နိုင်လျှင်၊ ဉာဏ်၏ အလင်းထဲတွင် အတ္တသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်လာသည်—မီးအလင်းဖြင့် အရာဝတ္ထု၏ ပုံသဏ္ဌာန်ကို ထင်ထင်ရှားရှား မြင်ရသကဲ့သို့ပင်။
Verse 16
सर्वेषामेव भूतानां तमस्यपगते यथा । प्रकाशं भवते सर्व तथेदमुपधार्यताम्,जैसे अन्धकार दूर हो जानेपर सभी प्राणियोंके सामने प्रकाश छा जाता है, उसी प्रकार यह निश्चितरूपसे समझ लो कि अज्ञानका नाश होनेपर ही ज्ञानस्वरूप आत्माका साक्षात्कार होता है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—အမှောင်က ပျောက်ကွယ်သွားသကဲ့သို့ သတ္တဝါအားလုံးရှေ့တွင် အလင်းရောင် ပျံ့နှံ့လာသည်။ ထိုနည်းတူ အတိအကျ နားလည်ကြလော့—အဝိဇ္ဇာ ပျက်စီးသွားမှသာ ဉာဏ်သဘာဝရှိသော အတ္တကို တိုက်ရိုက် အတွေ့အကြုံဖြင့် သိမြင်နိုင်သည်။
Verse 17
यथा वारिचर: पक्षी न लिप्यति जले चरन् । विमुक्तात्मा तथा योगी गुणदोषैर्न लिप्यते,जैसे जलचर पक्षी जलमें विचरता हुआ भी उससे लिप्त नहीं होता, उसी प्रकार मुक्तात्मा योगी संसारमें रहकर भी उसके गुण और दोषोंसे लिपायमान नहीं होता
ဗျာသက ရှင်းပြသည်—ရေတွင်နေသော ငှက်သည် ရေထဲတွင် လှုပ်ရှားသွားလာသော်လည်း ရေကြောင့် မလိမ်းကပ် မချုပ်နှောင်ခံရသကဲ့သို့၊ လွတ်မြောက်သောစိတ်ရှိ ယောဂီသည် လောကအလယ်တွင် နေထိုင်သော်လည်း ၎င်း၏ ဂုဏ်နှင့် ဒုෂ်တို့ကြောင့် မလိမ်းကပ်။ ဓမ္မအဓိပ္ပါယ်မှာ အတွင်းလွတ်လပ်မှုဖြစ်သည်—လူမှုအတွင်း လုပ်ကိုင်နေထိုင်နိုင်သော်လည်း တွယ်ကပ်မှု၊ ကိုယ်တိုင်ဟု သတ်မှတ်မှု၊ သို့မဟုတ် တွေ့ကြုံရာများကြောင့် သီလအညစ်အကြေး မဖြစ်စေခြင်းပင်။
Verse 18
एवमेव कृतप्रज्ञो न दोषैरविंषयां श्वरन् । असज्जमान: सर्वेषु कथंचन न लिप्यते,इसी प्रकार जिसकी बुद्धि शुद्ध है, वह स्त्री, पुत्र आदि सम्बन्धियोंमें आसक्त न होनेके कारण विषयोंका सेवन करता हुआ भी किसी प्रकार उनके दोषोंसे लिप्त नहीं होता है
ထိုနည်းတူပင် ဉာဏ်ပညာ ပြည့်စုံ၍ သန့်ရှင်းသော နားလည်မှုရှိသူသည် အာရုံဝတ္ထုများအကြား သွားလာသော်လည်း ၎င်းတို့က ဆွဲငင်မသွားစေဘဲ၊ ၎င်းတို့၏ ဒုෂ်များကြောင့် မလိမ်းကပ်။ မိမိသည် ဇနီး၊ သားသမီး စသည့် ဆက်နွယ်မှုနှင့် ပိုင်ဆိုင်မှုအားလုံး၌ မကပ်မငြိမ့်သောကြောင့်၊ လောကရေးရာများနှင့် ဆက်ဆံနေသော်လည်း ထိုခံစားမှုများနှင့် အတူတကွ ကပ်လေ့ရှိသော အပြစ်အနာအဆာတို့ဖြင့် မည်သို့မျှ မစွန်းထင်း။
Verse 19
त्यक्त्वा पूर्वकृतं कर्म रतिर्यस्थ सदा55त्मनि । सर्वभूतात्मभूतस्य गुणवर्गेष्वसज्जत:,जो अपने पूर्वकृत कर्मोके संस्कारोंका त्याग करके सदा परमात्मामें ही अनुराग रखता है, वह सम्पूर्ण प्राणियोंका आत्मा हो जाता है और विषयोंमें कभी आसक्त नहीं होता
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– အတိတ်က ပြုခဲ့သော ကမ္မ၏ ကျန်ရှိသည့် အားသက်ရောက်မှုကို စွန့်လွှတ်၍ အမြဲတမ်း အထွတ်အမြတ် အတ္တမန် (ပရမအတ္တ) ပေါ်တွင် ချစ်မြတ်နိုးမှုကို တည်မြဲစွာ ထားသူသည်၊ သတ္တဝါအပေါင်း၏ အတ္တမန်ကဲ့သို့ ဖြစ်လာပြီး၊ အာရုံဝတ္ထုများနှင့် ဂုဏ်များ၏ အစုအဖွဲ့တို့အတွင်း မည်သည့်အခါမျှ ကပ်ငြိမှုသို့ မကျရောက်။
Verse 20
सत्त्वमात्मा प्रसरति गुणान् वापि कदाचन । न गुणा विदुरात्मानं गुणान् वेद स सर्वदा
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– သတ္တဝ (sattva) တွင် တည်နေသော အတ္တမန်သည် တခါတရံ ဂုဏ်များ၏ လှုပ်ရှားမှုနှင့် အရာဝတ္ထုများဘက်သို့ ဖြန့်ကျက်သွားတတ်သည်။ သို့ရာတွင် ဂုဏ်များသည် အတ္တမန်ကို အမှန်တကယ် မသိနိုင်ကြ; အတ္တမန်သာ ဂုဏ်များကို အမြဲသိနေသည်။ ထို့ကြောင့် ပြောင်းလဲနေသော အရည်အသွေးများနှင့် စိတ်အခြေအနေများကို ‘သိသူ’ ဟု မမှားယွင်းစေဘဲ၊ အတ္တမန်ကို တည်မြဲသော သက်သေတော်နှင့် အကျင့်ဓမ္မကို ထိန်းညှိသူအဖြစ် သိမြင်ရမည်။
Verse 21
परिद्रष्टा गुणानां च परिस््रष्टा यथातथम् । सत्त्वक्षेत्रज्योरेतदन्तरं विद्धि सूक्ष्मयो:,जीवात्मा कभी बुद्धिकी ओर झुकता है और कभी गुणोंकी ओर। गुण आत्माको नहीं जानते, किंतु आत्मा गुणोंको सदा जानता रहता है, क्योंकि वह गुणोंका द्रष्टा और यथावत्रूपसे स्रष्टा भी है। यद्यपि बुद्धि और क्षेत्रज्ञ दोनों ही सूक्ष्म वस्तु हैं, किंतु उन दोनोंमें यही अन्तर समझो कि बुद्धि दृश्य है और आत्मा द्रष्टा है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– အတ္တမန်သည် ဂုဏ်များ၏ သက်သေမြင်သူဖြစ်သကဲ့သို့၊ အရာအတိုင်းအတာအမှန်အတိုင်း စီမံညှိနှိုင်း၍ ဖြစ်ပေါ်စေသူလည်း ဖြစ်သည်။ သတ္တဝ/ဗုဒ္ဓိ (buddhi) နှင့် က్షೇತ್ರज्ञ (kṣetrajña—ကွင်း၏ သိသူ) တို့အကြားရှိ သေးငယ်သိမ်မွေ့သော ခွဲခြားချက်ကို သိလော့။ နှစ်ခုလုံး သေးငယ်သိမ်မွေ့သော်လည်း ဗုဒ္ဓိသည် မြင်နိုင်သော အရာ (အာရုံခံနိုင်သော အရာ) ဖြစ်ပြီး၊ အတ္တမန်သည် မြင်သူ ဖြစ်သည်။ ဂုဏ်များသည် အတ္တမန်ကို အမှန်တကယ် မသိနိုင်ကြ; အတ္တမန်သာ ဂုဏ်များကို အမြဲသိနေသည်၊ အကြောင်းမှာ အတ္တမန်သည် ဂုဏ်များ၏ မြင်သူနှင့် ထိန်းညှိသူ ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။
Verse 22
सृजते<त्र गुणानेक एको न सृजते गुणान् । पृथग्भूतौ प्रकृत्या तौ सम्प्रयुक्तो च सर्वदा,इन दोनोंमेंसे एक (बुद्धि) तो गुणोंकी सृष्टि करती है और दूसरा (आत्मा) गुणोंकी सृष्टि नहीं करता है। वे दोनों स्वरूपत: एक दूसरेसे पृथक हैं; परंतु सदा संयुक्त रहते हैं
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– ဤနေရာတွင် နှစ်ခုအနက် တစ်ခုဖြစ်သော ဗုဒ္ဓိသည် မျိုးစုံသော ဂုဏ်များကို ဖြစ်ပေါ်စေသည်။ အခြားတစ်ခုဖြစ်သော အတ္တမန် (ပုရုಷ) သည် ဂုဏ်များကို မဖြစ်ပေါ်စေချေ။ မိမိတို့၏ သဘာဝအရ နှစ်ခုသည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားသော်လည်း၊ အမြဲတမ်း ပေါင်းစည်းလျက် ရှိနေကြသည်။
Verse 23
यथा मत्स्योडद्धिरन्य: स्यात् सम्प्रयुक्तो तथैव तौ । मशकोदुम्बरौ वापि सम्प्रयुक्तो यथा सह
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်– «ငါးနှင့် သမုဒ္ဒရာသည် အမျိုးအစားကွဲပြားသော်လည်း သဘာဝဆက်နွယ်မှုဖြင့် ပေါင်းစည်းနေသကဲ့သို့၊ ထိုနှစ်ခုလည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ထပ်မံ၍ ခြင်နှင့် ဥဒုမ္ဗရ (fig သစ်ပင်/အသီး) တို့ကဲ့သို့—အလွန်မတူညီသော်လည်း—တစ်ခါတည်း တွဲဖက်လာလျှင် ဆက်စပ်နေကြသည်»။
Verse 24
जैसे मछली जलसे भिन्न है, फिर भी वे एक दूसरेसे संयुक्त रहते हैं। जैसे गूलर और उसके कीड़े एक दूसरेसे पृथक हैं तथापि परस्पर संयुक्त रहते हैं। उसी प्रकार बुद्धि और क्षेत्रञको भी समझना चाहिये ।। इषीका वा यथा मुज्जे पृथक् च सह चैव च । तथैव सहितावेतावन्योन्यस्मिन् प्रतिष्ठितो,जैसे मूँजमें जो सींक है, वह उससे पृथक् है तो भी वे दोनों साथ ही रहते हैं, उसी प्रकार बुद्धि और क्षेत्रज्ञ सर्वथा एक दूसरेसे पृथक् होते हुए भी दोनों साथ-साथ और एक दूसरेके आश्रित रहते हैं
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— မုဉ္ဇမြက်တံအတွင်းရှိ အိဿီကာ (īṣīkā) ဟူသော မြက်မျှင်သည် ထိုတံနှင့် သဘာဝအားဖြင့် ကွဲပြားသော်လည်း အတူတကွ တည်ရှိနေသကဲ့သို့၊ ဘုဒ္ဓိ (buddhi) နှင့် က္ရှೇತ್ರဇ్ఞ (kṣetrajña) — “ကွင်း၏ သိသူ” တို့၏ ဆက်နွယ်မှုကိုလည်း ထိုနည်းတူ နားလည်ရမည်။ အနှစ်သာရကွဲပြားသော်လည်း အတွေ့အကြုံ၏ နီးကပ်သော ပေါင်းစည်းမှုအတွင်း တစ်ဖက်တစ်ဖက် အားထားကာ တည်နေကြသည်—ဤဥပမာသည် ပြောင်းလဲနေသော သိမြင်မှု၏ ကိရိယာများနှင့် သက်သေတည်သော အတ္တကို ခွဲခြားသိမြင်စေရန် ဖြစ်သည်။
Verse 131
ये चैव भावा वर्तन्ते सर्व एष्वेव ते त्रिषु । अन्वर्था: सम्प्रवर्तन्ते रथनेमिमरा इव
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— လောက၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အခြေအနေ၊ အနေအထား အားလုံးသည် ဂုဏ်သုံးပါး (guṇa) ထဲတွင်သာ ရှိကြသည်။ ၎င်းတို့သည် မိမိတို့၏ သင့်လျော်သော အဓိပ္ပါယ်နှင့် လုပ်ဆောင်ချက်အတိုင်း ဆက်လက်လှုပ်ရှားကာ ရထားဘီး၏ အနားကွင်းကဲ့သို့ မရပ်မနား လှည့်ပတ်နေကြသည်။
Verse 247
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दो सौ सैतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သရီမဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ (Śānti Parva) အတွင်းရှိ မောက္ခဓမ္မ (Mokṣadharma) ခန်းတွင်၊ ရှုကဒေဝ (Śukadeva) ၏ ထပ်မံမေးမြန်းချက်များကို အကြောင်းပြုသော အခန်း ၂၄၇ ပြီးဆုံး၏။ ဤအဆုံးသတ်ကော်လိုဖွန်သည် လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဦးတည်သည့် သင်ကြားမှုအစဉ်၏ ပြီးဆုံးမှုကို မှတ်သားကာ၊ မေးမြန်းခြင်းနှင့် ရှင်းလင်းခြင်းကို သီလနှင့် ဝိညာဉ်ရေး နားလည်မှု၏ မရှိမဖြစ် စည်းကမ်းအဖြစ် ထင်ရှားစေသည်။
Verse 248
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने अष्टचत्वारिंशदधिकद्धिशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मीक्षधर्यपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दो सौ अड़़तालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ «သရီမဟာဘာရတ» ၏ ရှာန္တိပရဝ (Śānti Parva) အတွင်း၊ အထူးသဖြင့် မောက္ခဓမ္မ (Mokṣa-dharma) ခန်းတွင်၊ ရှုက (Śuka) ၏ ထပ်မံမေးမြန်းမှုကို အကြောင်းပြုသော အခန်း ၂၄၈ ပြီးဆုံး၏။ ဤသည်မှာ အခန်း၏ အဆုံးသတ်နှင့် အကြောင်းအရာဘောင်ကို မှတ်တမ်းတင်သည့် တရားဝင် ကော်လိုဖွန်ဖြစ်ပြီး—လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဦးတည်သော ဓမ္မကို ရှုက၏ မေးခွန်းများမှတဆင့် စူးစမ်းထားသည်ဟု ပြသသည်။
Frequently Asked Questions
The chapter targets cognitive instability and interpretive confusion: by mapping experience to elemental and mental functions, it provides a method for non-reactive understanding rather than a situational ‘choice’ dilemma.
Systematic discernment (viveka-like clarity) arises from understanding how embodied qualities and mental operations function; such knowledge supports composure (śānta-buddhi) and reduces misattribution of suffering.
Yes: Bhīṣma frames the teaching as authoritative and concludes that grasping bhūtārtha-tattva (the reality/meaning of the elements) enables mental calm, implying soteriological relevance within Mokṣa-dharma.