Valmiki Ramayana 2.88.23 — Ayodhya Kanda, Sarga 88, Shloka 23

रामशय्यादर्शनम्

Bharata Beholds Rama’s Forest Bed

Devanagari script

न च प्रार्थयते कच्चिन्मनसापि वसुन्धराम्।वनेऽपि वसतस्तस्य बाहुवीर्याभिरक्षिताम्।।।।

Transliteration

na ca prārthayate kaścin manasāpi vasundharām |

vane ’pi vasatas tasya bāhuvīryābhirakṣitām ||

Translation

Tiada seorang pun, walau dalam lintasan hati, akan mengingini bumi ini—yang dipelihara oleh keperkasaan lengan Baginda—meskipun Baginda bersemayam di rimba.

Word by Word

• न: not
• न: निषेध
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधाव्यय

• च: and
• च: समुच्चय
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक निपात

• प्रार्थयते: desires / asks for
• प्रार्थयते: क्रिया
• Type: Verb
• Root: प्र√अर्थ् (धातु)
• Form: लट् (present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद

• कश्चित्: anyone
• कश्चित्: कर्ता
• Type: Noun
• Root: किम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; अनिश्चित-सर्वनाम (indefinite pronoun)

• मनसा: by mind
• मनसा: करण (Instrument)
• Type: Noun
• Root: मनस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; करण

• अपि: even
• अपि: निपात
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (even/also)

• वसुन्धराम्: the earth
• वसुन्धराम्: कर्म
• Type: Noun
• Root: वसुन्धरा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; कर्म

• वने: in the forest
• वने: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: वन (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी, एकवचन; अधिकरण

• अपि: even
• अपि: निपात
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: निपात (even/also)

• वसतः: of (him) dwelling
• वसतः: सम्बन्ध (genitive qualifier)
• Type: Verb
• Root: √वस् (धातु) + शतृ (कृदन्त)
• Form: वर्तमानकृदन्त (present active participle, शतृ); पुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; सम्बन्ध (genitive)

• तस्य: of him
• तस्य: सम्बन्ध
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुं/नपुं, षष्ठी, एकवचन; सम्बन्ध

• बाहु-वीर्य-अभिरक्षिताम्: protected by the might of his arms
• बाहु-वीर्य-अभिरक्षिताम्: कर्म-विशेषण
• Type: Adjective
• Root: बाहु (प्रातिपदिक) + वीर्य (प्रातिपदिक) + अभि√रक्ष् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण; तृतीया-तत्पुरुषार्थ (protected by the strength of (his) arms)

Context

No one, even in thought, would ever desire this kingdom, protected by the strength of his arms even while residing in the forest.

Characters & Entities

• Rāma
• forest (vana)
• earth/kingdom (vasundharā)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Legitimate authority grounded in virtue: even absent, a righteous person’s moral power deters wrongful ambition.

What is the narrative situation?

Rāma is exiled, yet his reputation and strength still protect the kingdom from internal covetousness.

Which character virtue is emphasized?

Rāma’s protective strength and moral sovereignty—his authority persists through dharmic stature.