Valmiki Ramayana 2.20.52: Ayodhya Kanda, Sarga 20, Shloka 52

अयोध्याकाण्डे विंशः सर्गः · Rama Enters Kauśalyā’s Antaḥpura; Ritual Preparations and the Shock of Exile

Spoken by Kausalya to RamaSetting: अयोध्या (राजप्रासाद)

Devanagari script

इदं हि दुःखं यदनर्थकानि मे व्रतानि दानानि च संयमाश्च हि ।

तपश्च तप्तं यदपत्यकारणा त्सुनिष्फलं बीजमिवोप्तमूषरे ॥५२॥

Recitation with translationValmiki Ramayana 2.20.52

Transliteration

idaṃ hi duḥkhaṃ yad anarthakāni me vratāni dānāni ca saṃyamāś ca hi |

tapaś ca taptaṃ yad apatyakāraṇāt suniṣphalaṃ bījam ivoptam ūṣare ||52||

Translation

Inilah dukacitaku: nazarku, sedekahku, dan pengekanganku diri menjadi sia-sia. Bahkan tapa yang kutempuh demi memperoleh zuriat pun ternyata tidak berbuah—seperti benih yang ditabur di tanah tandus.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• इदम्: this
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nom. sg. neut.)
• Role: कर्तृ/विषयः (subject/topic of statement)

• हि: indeed, for
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपातः/पदार्थ-प्रबोधकः (particle; emphatic/causal nuance)
• Role: सम्बन्ध/प्रयोग-निपातः (discourse particle)

• दुःखम्: sorrow, regret
• Type: Noun
• Root: दुःख (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nom. sg. neut.)
• Role: कर्तृ/विषयः (predicate-noun with इदम्)

• यत्: that which
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nom. sg. neut.; relative pronoun introducing clause)
• Role: सम्बन्धः (relative link to इदम् दुःखम्)

• अनर्थकानि: meaningless, futile
• Type: Adjective
• Root: अनर्थक (प्रातिपदिक; अ- + अर्थक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः बहुवचनम् (Nom. pl. neut.; agrees with व्रतानि/दानानि/संयमाः as predicative adj.)
• Role: विशेषणम् (predicate adjective)

• मे: my
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-विभक्तिः एकवचनम् (Gen. sg.; enclitic form)
• Role: सम्बन्धः (possessor)

• व्रतानि: vows, observances
• Type: Noun
• Root: व्रत (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः बहुवचनम् (Nom. pl. neut.)
• Role: कर्तृ/विषयः (items being described as futile)

• दानानि: gifts, charities
• Type: Noun
• Root: दान (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः बहुवचनम् (Nom. pl. neut.)
• Role: कर्तृ/विषयः (co-listed item)

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)
• Role: समुच्चयः (coordination)

• संयमाः: restraints, self-control
• Type: Noun
• Root: संयम (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः बहुवचनम् (Nom. pl. masc.)
• Role: कर्तृ/विषयः (co-listed item)

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)
• Role: समुच्चयः (coordination)

• हि: indeed
• Type: Indeclinable
• Root: हि (अव्यय)
• Form: निपातः (particle; emphasis)
• Role: सम्बन्ध/प्रयोग-निपातः (discourse particle)

• तपः: austerity, penance
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nom. sg. neut.)
• Role: कर्तृ/विषयः (additional item in list)

• च: and
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चयार्थक-निपातः (conjunction)
• Role: समुच्चयः (coordination)

• तप्तम्: performed, practised
• Type: Adjective
• Root: तप् (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय) = तप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्तं कृदन्तम्; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (PPP; Nom. sg. neut.; agrees with तपः)
• Role: विशेषणम् (qualifier of तपः)

• यत्: which
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nom. sg. neut.; relative pronoun)
• Role: सम्बन्धः (relative link; repeats for second clause)

• अपत्यकारणात्: from/for the cause of progeny
• Type: Noun
• Root: अपत्य + कारण (प्रातिपदिक-द्वय) + तसिल्/तसि (ablative) = अपत्यकारण (समास-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (अपत्यस्य कारणम्); नपुंसकलिङ्गे पञ्चमी-विभक्तिः एकवचनम् (Abl. sg. neut.; हेतौ/कारणे)
• Role: हेतुः (cause/purpose: for the sake of progeny)
• Compound: Tatpurusha

• सुनिष्फलम्: utterly fruitless
• Type: Adjective
• Root: सु + निष्फल (प्रातिपदिक; उपसर्ग/उपपद-पूर्वक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nom. sg. neut.; predicate adj. to तपः/बीजम्-उपमा)
• Role: विशेषणम् (predicate adjective)

• बीजम्: seed
• Type: Noun
• Root: बीज (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (Nom. sg. neut.)
• Role: उपमानम् (standard of comparison)

• इव: like, as
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमार्थक-अव्ययम् (comparative particle)
• Role: उपमा-सूचकः (marks simile)

• उप्तम्: sown
• Type: Adjective
• Root: वप् (धातु) + क्त (कृत्-प्रत्यय) = उप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकर्मणि क्त-प्रत्ययान्तं कृदन्तम्; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः एकवचनम् (PPP; Nom. sg. neut.; agrees with बीजम्)
• Role: विशेषणम् (qualifier of बीजम्)

• ऊषरे: in barren land
• Type: Noun
• Root: ऊषर (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे सप्तमी-विभक्तिः एकवचनम् (Loc. sg. neut.)
• Role: अधिकरणम् (locus: where sown)

Sandhi Notes

• Sandhi resolution applied: (1) यदनर्थकानि → यत् + अनर्थकानि. (2) संयमाश्च → संयमाः + च. (3) तपश्च → तपः + च. (4) यदपत्यकारणात् → यत् + अपत्यकारणात्. (5) बीजमिवोप्तमूषरे → बीजम् + इव + उप्तम् + ऊषरे. Visarga changes: तपः + च → तपश्च
• संयमाः + च → संयमाश्च
• final anusvāra in idaṃ/duḥkhaṃ per phonetics

Context

My regret is that all my mortifications, gifts of charity and penances are of no avail. Even the asceticism which I practised for the sake of progeny was fruitless like a seed sown in a barren land.

The teaching

Duties in tension

• पितृधर्म (अपत्य-रक्षा) बनाम नियति-जन्य वियोग

Ethical theme

कर्मयोग/श्रद्धा

Mood and themes

Rasa

Karuna (compassion), with Bibhatsa (disgust)

Mood

Bitter, disillusioned, aching

Themes

• Dharma
• Satya
• Austerity
• Karma and results
• Grief

Symbolism

Cross references

Meter and recitation

Characters & Entities

• Rāma

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

It raises the classic dharmic question of effort versus outcome: righteous acts may not yield visible rewards, yet their moral worth lies in sincerity and adherence to truth.

What is the narrative situation?

Kausalyā reflects on the religious disciplines she undertook to obtain a son, lamenting that the present calamity makes those spiritual labors feel wasted.

Which character virtue is emphasized?

Spiritual striving—she had lived with vows, charity, and restraint, showing commitment to religious duty even before the crisis.