Adhyaya 63

Verse 1

हि मय >> (0) हि २ 7 त्रेषष्टितमोड् ध्याय: दमयन्तीका विलाप तथा अजगर एवं व्याधसे उसके प्राण एवं सतीत्वकी रक्षा तथा दमयन्तीके पातितव्रत्य धर्मके प्रभावसे व्याधका विनाश ब॒हृदश्चव उवाच अपक्रान्ते नले राजन्‌ दमयन्ती गतक्लमा । अबुध्यत वरारोहा संत्रस्ता विजने वने

Bṛhadaśva berkata: “Wahai raja, setelah Nala berangkat, lenyaplah keletihan Damayantī lalu ia terjaga. Tidak melihat tanda suaminya di rimba yang sunyi itu, sang wanita mulia dikuasai ketakutan; dihimpit dukacita dan resah, ia menjerit memanggil penguasa Niṣadha: ‘Wahai Mahārāja—di manakah tuanku?’”

Verse 2

अपश्यमाना भर्तारें शोकदुःखसमन्विता । प्राक्रोशदुच्चै: संत्रस्ता महाराजेति नैषधम्‌

Bṛhadaśva berkata: Tidak melihat suaminya, Damayantī diliputi duka dan derita. Dalam ketakutan, ia menjerit sekuat-kuatnya memanggil raja Niṣadha: “Wahai Mahārāja!” Adegan ini menonjolkan harga kemanusiaan akibat perpisahan dan rapuhnya diri apabila seseorang tiba-tiba ditinggalkan tanpa pelindung di belantara.

Verse 3

हा नाथ हा महाराज हा स्वामिन्‌ कि जहासि माम्‌ । हा हतास्मि विनष्टास्मि भीतास्मि विजने वने

Bṛhadaśva berkata: “Aduhai pelindungku! Aduhai wahai Maharaja! Aduhai tuanku—mengapa engkau meninggalkan aku? Aku seakan-akan telah dibunuh, musnah sama sekali. Aku amat ketakutan di rimba yang sunyi dan terpencil ini.”

Verse 4

ननु नाम महाराज धर्मज्ञ: सत्यवागसि । कथमुकत्वा तथा सत्यं सुप्तामुत्सूज्य कानने,“महाराज! आप तो धर्मज्ञ और सत्यवादी हैं; फिर वैसी सच्ची प्रतिज्ञा करके आज आप इस जंगलमें मुझे सोती छोड़कर कैसे चले गये?

“Sesungguhnya, wahai Maharaja, engkau mengetahui dharma dan bertutur benar. Maka bagaimana mungkin, setelah membuat janji yang benar itu, engkau pergi meninggalkan aku yang sedang tidur di rimba ini?”

Verse 5

कथमुत्सृज्य गन्तासि दक्षां भार्यामनुव्रताम्‌ । विशेषतो5नपकृते परेणापकृते सति

“Bagaimana engkau dapat pergi setelah meninggalkan seorang isteri yang cekap, setia, dan taat kepadamu? Lebih-lebih lagi aku tidak pernah berbuat salah terhadapmu; jika ada kesalahan, itu dilakukan oleh orang lain, bukan aku. Mengapa pula engkau meninggalkan aku?”

Verse 6

शकक्‍्यसे ता गिर: सम्यक्‌ कर्तु मयि नरेश्वर । यास्तेषां लोकपालानां संनिधौ कथिता: पुरा

Bṛhadaśva berkata: “Wahai raja manusia, mampukah engkau menunaikan dengan benar dan sempurna kata-kata yang dahulu engkau ucapkan di hadapan para Lokapāla, sehingga terbukti benar terhadapku?”

Verse 7

नाकाले विहितो मृत्युर्म्त्यानां पुरुषर्षभ । तत्र कान्ता त्वयोत्सृष्टा मुहूर्तमपि जीवति

“Wahai banteng di antara manusia, kematian tidak ditetapkan bagi insan sebelum tiba waktunya. Itulah sebabnya kekasihmu, meski ditinggalkan olehmu di sana, masih hidup walau hanya seketika.”

Verse 8

पर्याप्त: परिहासो5यमेतावान्‌ पुरुषर्षभ । भीताहमतिदुर्थर्ष दर्शयात्मानमीश्वर,'पुरुषश्रेष्ठ! यहाँ इतना ही परिहास बहुत है। अत्यन्त दुर्धर्ष वीर! मैं बहुत डर गयी हूँ। प्राणेश्वर! अब मुझे अपना दर्शन दीजिये

Wahai banteng di antara manusia, cukuplah gurauan setakat ini. Wahai wira yang amat sukar diserang, aku ketakutan. Wahai tuan hayatku, perlihatkanlah dirimu kepadaku sekarang—kurniakanlah aku pandanganmu.

Verse 9

दृश्यसे दृश्यसे राजन्नेष दृष्टोडईसि नैषध । आवार्य गुल्मैरात्मानं कि मां न प्रतिभाषसे

Wahai Raja, wahai tuan Niṣadha! Engkau kelihatan—ya, engkau kelihatan, nyata di hadapanku. Namun setelah menyembunyikan diri di balik rimbunan semak dan sulur, mengapa engkau tidak berbicara kepadaku?

Verse 10

नृशंसं बत राजेन्द्र यन्मामेवंगतामिह । विलपन्तीं समागम्य नाश्वासयसि पार्थिव

Betapa kejamnya, wahai raja yang utama! Melihat aku di sini dalam ketakutan dan kegelisahan, meratap, engkau mendekat namun tidak memberi sebarang penenang. Wahai penguasa bumi, ini benar-benar kekerasan hati daripadamu.

Verse 11

न शोचाम्यहमात्मानं न चान्यदपि किंचन । कथं नु भवितास्येक इति त्वां नूप शोचिमि

Wahai raja, aku tidak bersedih untuk diriku, dan tidak pula untuk apa-apa yang lain. Aku bersedih hanya untukmu—memikirkan, “Bagaimanakah engkau akan bertahan, jika tinggal seorang diri?”

Verse 12

कथं नु राज॑स्तृषित: क्षुधित: श्रमकर्षित: । सायाह्ले वृक्षमूलेषु मामपश्यन्‌ भविष्यसि

Bagaimanakah engkau akan bertahan, wahai raja, ketika dahaga membakar, lapar menyiksa, dan tubuhmu letih oleh penat; lalu pada senja engkau berehat di bawah akar-akar pohon dan tidak melihat aku di sisimu?

Verse 13

ततः सा तीव्रशोकार्ता प्रदीप्तेव च मन्युना । इतश्वेतश्न रुदती पर्यधावत दु:खिता,तदनन्तर प्रचण्ड शोकसे पीड़ित हो क्रोधाग्निसे दग्ध होती हुई-सी दमयन्ती अत्यन्त दुःखी हो रोने और इधर-उधर दौड़ने लगी

Kemudian Damayantī, ditimpa dukacita yang menikam, seolah-olah menyala oleh api amarah, mula menangis dan berlari ke sana ke mari dalam kesengsaraan yang amat—dukanya melimpah keluar sebagai gerak resah yang tidak terkawal.

Verse 14

मुहुरुत्पतते बाला मुहुः पतति विह्वला । मुहुरालीयते भीता मुहुः क्रोशति रोदिति,दमयन्ती बार-बार उठती और बार-बार विह्नल होकर गिर पड़ती थी। वह कभी भयभीत होकर छिपती और कभी जोर-जोरसे रोने-चिल्लाने लगती थी

Bṛhadaśva berkata: “Berkali-kali gadis muda itu melompat bangun, dan berkali-kali juga, dalam keadaan gementar dan hilang daya, dia rebah. Kadang-kadang, kerana takut, dia bersembunyi; kadang-kadang dia menjerit kuat sambil menangis.”

Verse 15

अतीव शोकसंततप्ता मुहुर्नि:श्वस्य विद्नला । उवाच भैमी नि:श्वस्य रुदत्यथ पतिव्रता,अत्यन्त शोकसंतप्त हो बार-बार लंबी साँसें खींचती हुई व्याकुल पतिव्रता दमयन्ती दीर्घ नि:श्वास लेकर रोती हुई बोली--

Dilanda dukacita yang amat, dia berkali-kali menarik nafas panjang, hingga kekuatan dan ketenangannya runtuh. Lalu Bhīmī—yang teguh dalam dharma kesetiaan isteri (pativratā)—berkata, sekali lagi menghela nafas panjang, sambil menangis.

Verse 16

यस्याभिशापाद्‌ दुः:खारतों दुःखं विन्दति नैषध: । तस्य भूतस्य नो दुःखाद्‌ दुःखमप्यधिकं भवेत्‌

“Oleh sumpahan siapa raja Niṣadha, Nala, yang sudah pun menderita, terus bertemu dukacita demi dukacita—biarlah makhluk itu menanggung kesedihan yang lebih besar daripada kesedihan kami.”

Verse 17

अपापचेतसं पापो य एवं कृतवान्‌ नलम्‌ | तस्माद्‌ दुःखतरं प्राप्प जीवत्वसुखजीविकाम्‌,“जिस पापीने पुण्यात्मा राजा नलको इस दशामें पहुँचाया है, वह उनसे भी भारी दुःखमें पड़कर दुःखकी ही जिंदगी बितावे”

Bṛhadaśva berkata: “Si pendosa yang telah menjatuhkan Raja Nala yang berhati suci ke keadaan ini, akibat perbuatannya akan terjerumus ke dalam penderitaan yang lebih dahsyat daripada ini, dan terus hidup—menanggung kehidupan yang tidak lain hanyalah sengsara.”

Verse 18

एवं तु विलपन्ती सा राज्ञो भार्या महात्मन: । अन्वेषमाणा भार्तरं बने श्वापदसेविते

Demikianlah, sambil meratap, isteri mulia kepada raja yang berjiwa agung itu mencari suaminya di rimba yang sering didatangi binatang buas. Dalam derita yang mencengkam, dia merayau ke sana ke mari—menangis dan meraung sambil berlari, berulang-ulang menyeru, “Wahai Raja! Wahai Raja Agung!” Adegan ini menegaskan kesetiaan isteri yang teguh serta ketabahan moral yang dituntut oleh kesusahan.

Verse 19

उन्मत्तवद्‌ भीमसुता विलपन्ती इतस्तत: । हा हा राजन्निति मुहुरितश्वेतश्न धावति

Bṛhadaśva berkata: Damayantī, puteri Bhīma, meratap seperti orang hilang kewarasan, berlari ke sana ke mari berulang-ulang sambil berkali-kali menjerit, “Aduhai, wahai Raja!” Dalam pedih perpisahan, dia merayau di belantara yang dihuni makhluk buas, mencari suaminya, Raja Nala—akalnya ditenggelami dukacita.

Verse 20

तां क्रन्दमानामत्यर्थ कुररीमिव वाशतीम्‌ | करुणं बहु शोचन्तीं विलपन्तीं मुहुर्मुहु:

Dia menangis dengan amat kuat, meraung seperti burung kurarī. Ditenggelami dukacita yang mengundang belas kasihan, dia meratap berkali-kali tanpa henti. (Dalam naratif sekelilingnya, tidak jauh dari situ seekor ular sawa raksasa yang kelaparan menunggu, lalu apabila dia mendekat, ia mula menelannya dari kaki.)

Verse 21

सहसाभ्यागतां भैमीमभ्याशपरिवर्तिनीम्‌ । जग्राहाजगरो ग्राहो महाकाय: क्षुधान्वित:

Ketika Bhīmī (Damayantī) tiba-tiba mendekat, bergerak berputar-putar rapat di sekitarnya, seekor ular sawa raksasa—seperti buaya yang menggenggam mangsa—menyambar dan menangkapnya, didorong oleh kelaparan. Adegan ini menegaskan betapa cepat bahaya boleh menimpa yang lemah, dan betapa derita boleh datang tanpa amaran, menuntut kewaspadaan, keberanian, serta perlindungan tepat pada waktunya bagi orang yang benar.

Verse 22

सा ग्रस्यमाना ग्राहेण शोकेन च परिप्लुता । नात्मानं शोचति तथा यथा शोचति नैषधम्‌

Bṛhadaśva berkata: Walaupun puteri Vidarbha itu sedang dicengkam ular dan ditenggelami dukacita, dia tidak bersedih untuk dirinya sebagaimana dia bersedih untuk Nala, raja Niṣadha. Rangkap ini menonjolkan kasih setia yang teguh dan keprihatinan yang melupakan diri terhadap pasangan, bahkan ketika nyawa sendiri terancam.

Verse 23

हा नाथ मामिह वने ग्रस्यमानामनाथवत्‌ | ग्राहेणानेन विजने किमर्थ नानुधावसि

“Aduhai tuanku! Di rimba ini aku sedang ditelan seperti orang yang tiada pelindung. Di belantara sunyi ini, direnggut pemangsa ini, mengapa tuanku tidak berlari datang menyelamatkanku?”

Verse 24

कथं भविष्यसि पुनर्मामनुस्मृत्य नैषध । कथं भवागञ्जगामाद्य मामुत्सृज्य वने प्रभो

“Wahai raja Niṣadha, jika aku mati, bagaimana engkau akan menanggungnya, mengenangku berulang-ulang? Wahai tuanku, mengapa hari ini engkau pergi meninggalkanku di rimba ini?”

Verse 25

पापान्मुक्तः पुनर्लब्ध्वा बुद्धिं चेतो धनानि च । भ्रान्तस्य ते क्षुधार्तस्य परिग्लानस्य नैषध । कः श्रमं राजशार्दूल नाशयिष्यति तेडनघ

Bṛhadaśva berkata: “Apabila engkau terlepas daripada malang ini dan memperoleh kembali pertimbangan yang jernih, ketenangan hati, serta harta, wahai raja Niṣadha—apakah jadinya engkau tanpa aku? Wahai harimau di antara raja-raja, ketika engkau tersesat mengembara, disiksa lapar, letih lesu dan amat berdukacita, wahai yang tidak bersalah, siapakah akan menghapuskan kepenatanmu?”

Verse 26

ततः कश्रनिन्मृगव्याधो विचरन्‌ गहने वने । आक्रन्दमानां संश्रुत्य जवेनाभिससार ह,इसी समय कोई व्याध उस गहन वनमें विचर रहा था। वह दमयन्तीका करुण क्रन्दन सुनकर बड़े वेगसे उधर आया

Ketika itu seorang pemburu sedang merayau di rimba yang lebat. Mendengar jeritan pilu wanita itu, dia segera bergegas ke arah tersebut dengan sepantas-pantasnya.

Verse 27

तां तु दृष्टवा तथा ग्रस्तामुरगेणायतेक्षणाम्‌ । त्वरमाणो मृगव्याध: समभिक्रम्य वेगत:

Melihat gadis bermata besar itu sedang ditelan ular besar demikian rupa, pemburu itu segera meluru dengan pantas. Dengan tindakan sepantas kilat, dia mengoyakkan mulut ular sawa itu; makhluk itu menggeliat lalu menjadi tidak berdaya. Pemburu—yang menyara hidup dengan membunuh rusa—memotong ular itu menjadi beberapa bahagian dan membebaskan Damayantī. Kemudian dia membasuh tubuhnya yang masih terkena kesan lilitan ular, menenangkannya, dan menyediakan makanan untuknya. Setelah dia selesai makan, pemburu itu pun menyoalnya.

Verse 28

मुखत: पाटयामास शस्त्रेण निशितेन च । निर्विचेष्ट भुजड़ं तं विशस्यथ मृगजीवन:

Bṛhadaśva berkata: Pemburu yang menyara hidup dengan membunuh rusa segera meluru ke hadapan dengan tergesa-gesa, lalu dengan senjata yang tajam membelah mulut ular sawa itu. Ular tersebut menggeliat lalu menjadi kaku tidak bergerak. Setelah memotong ular itu menjadi beberapa bahagian, pemburu itu membebaskan Damayantī. Kemudian dia membasuh tubuhnya—yang masih terkesan oleh sentuhan ular—menenangkannya, dan menyediakan makanan untuknya. Setelah dia selesai makan, pemburu itu pun menyoalnya.

Verse 29

मोक्षयित्वा स तां व्याध: प्रक्षाल्य सलिलेन ह । समाश्वास्य कृताहारामथ पप्रच्छ भारत

Setelah membebaskannya, pemburu itu membasuhnya dengan air, menenangkan serta meyakinkannya, dan menyediakan makanan untuknya. Kemudian, wahai Bhārata, setelah dia selesai makan, pemburu itu pun menyoalnya.

Verse 30

कस्य त्वं मृगशावाक्षि कथं चाभ्यागता वनम्‌ | कथं चेदं महत्‌ कृच्छूं प्राप्तवत्यसि भाविनि

“Wahai wanita bermata rusa, isteri siapakah engkau, dan bagaimana engkau sampai ke rimba ini? Wahai yang jelita, dengan cara apakah engkau jatuh ke dalam kesusahan besar ini?”

Verse 31

दमयन्ती तथा तेन पृच्छयमाना विशाम्पते । सर्वमेतद्‌ यथावृत्तमाचचक्षेडस्य भारत,भरतवंशी नरेश युधिष्ठिर! व्याधके पूछनेपर दमयन्तीने उसे सारा वृत्तान्त यथार्थरूपसे कह सुनाया

Wahai tuan bagi rakyat, apabila ditanya demikian, Damayantī menceritakan kepada pemburu itu seluruh peristiwa sebagaimana yang benar-benar terjadi—dengan jujur dan menurut tertibnya—wahai Bhārata (Yudhiṣṭhira).

Verse 32

तामर्धवस्त्रसंवीतां पीनश्रोणिपयोधराम्‌ । सुकुमारानवद्याज़ीं पूर्णचन्द्रनिभाननाम्‌

Bṛhadaśva berkata: Dia hanya berselubung dengan sehelai pakaian separuh; pinggulnya penuh dan dadanya membusung; anggota tubuhnya lembut lagi tiada cela, dan wajahnya laksana bulan purnama. Gambaran ini menegaskan bagaimana pandangan pemburu terpaku pada keelokan lahiriah; dari segi etika, ia menjadi bayangan awal bahawa nafsu (kāma) yang tidak terkawal dapat menewaskan pertimbangan, lalu menyesatkan seseorang daripada kesederhanaan dan kelakuan yang benar.

Verse 33

अरालपक्ष्मनयनां तथा मधुरभाषिणीम्‌ | लक्षयित्वा मृगव्याध: कामस्य वशमीयिवान्‌

Bṛhadaśva berkata: Melihat dia—Damayantī—yang matanya dihiasi bulu mata melengkung indah dan tutur katanya manis, si pemburu, setelah meneliti pesona-pesona itu, pun jatuh di bawah kuasa nafsu keinginan.

Verse 34

तामेवं श्लक्षणया वाचा लुब्धको मृदुपूर्वया । सान्त्वयामास कामार्तस्तदबुध्यत भाविनी

Si pemburu, yang dilanda derita nafsu, menenangkan dia dengan kata-kata yang halus dan lembut, serta menabur pelbagai janji agar dia menurut kehendaknya. Namun Damayantī yang suci segera memahami niatnya yang tercemar.

Verse 35

दमयन्त्यपि त॑ दुष्टमुपल भ्य पतिव्रता । तीव्ररोषसमाविष्टा प्रजज्वालेव मन्युना,पतिव्रता दमयन्ती भी उसकी दुष्टताको समझकर तीव्र क्रोधके वशीभूत हो मानो रोषाग्निसे प्रजवलित हो उठी

Damayantī juga—yang teguh dalam dharma kesetiaan isteri—menyedari kejahatannya; dikuasai amarah yang dahsyat, dia menyala seakan-akan dinyalakan oleh api murka.

Verse 36

सती दमयन्तीके तेजसे पापी व्याधका विनाश स तु पापमति): क्षुद्र: प्रधर्षयितुमातुर: । दुर्धर्षा तर्कयामास दीप्तामग्निशिखामिव

Walaupun pemburu yang hina itu, dengan niat berdosa, menjadi gila hendak mencemari Damayantī yang suci, namun sinar kesuciannya menyala seperti nyala api. Memandangnya bagaikan lidah api yang berkobar, dia merasakan bahkan untuk menyentuhnya pun amat sukar.

Verse 37

दमयन्ती तु दुःखार्ता पतिराज्यविनाकृता । अतीतवाक्पथे काले शशापैनं रुषान्विता

Damayantī, yang dirundung dukacita kerana terpisah daripada suami dan juga kemuliaan kerajaan, melihat bahawa saat di mana kata-kata dapat menahan perbuatan itu telah berlalu. Dengan amarah yang menyala, dia pun melafazkan sumpahan ke atas pemburu itu.

Verse 38

यद्यहं नैषधादन्यं मनसापि न चिन्तये । तथायं पततां क्षुद्रो परासुर्मुगजीवन:

Bṛhadaśva berkata: “Jika benar bahawa aku, walau dalam fikiran sekalipun, tidak memikirkan mana-mana lelaki selain Nala, raja Niṣadha, maka dengan kuasa kebenaran itu biarlah pemburu yang hina ini rebah tidak bernyawa.”

Verse 39

उक्तमात्रे तु वचने तथा स मृगजीवन: । व्यसु: पपात मेदिन्यामग्निदग्ध इव द्रुम:,दमयन्तीके इतना कहते ही वह व्याध आगसे जले हुए वृक्षकी भाँति प्राणशून्य होकर पृथ्वीपर गिर पड़ा

Sebaik sahaja kata-kata itu terucap, pemburu—yang menyara hidup dengan membunuh rusa—rebah ke bumi tidak bernyawa, bagaikan pohon yang hangus disambar api lalu tumbang.

Verse 63

बह ब स्तर कम त्यपस त्ज््द्धच || कट ;र इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि नलोपाख्यानपर्वणि अजगरग्रस्तदमयन्तीमोचने त्रिषपष्टितमोड ध्याय:

Bṛhadaśva berkata: “Demikianlah berakhir bab keenam puluh tiga dalam kisah Nala (Nala-upākhyāna) di bawah Vana Parva Mahābhārata, yang mengisahkan pembebasan Damayantī ketika dia dicekik dan ditawan oleh ajagara, ular besar.”