Adhyaya 55: Observance of the Auspicious Dvādaśī Vow and the Sacred Account of the Kubjākāmra Tīrtha
Śubha-vrata (Dvādaśī-vrata) vidhiḥ tathā Kubjākāmra-tīrtha-māhātmya
Ritual-Manual and Tīrtha-Māhātmya (Vow Instruction with Sacred Geography)
या अध्यायात वराह–पृथ्वी संवादातून वैष्णव ‘शुभव्रत’ म्हणजेच द्वादशी-व्रताची विधी सांगितली आहे. मार्गशीर्षात दीक्षा घेऊन ठराविक तिथींना उपवास, द्वादशीला हरिनाम-जपपूर्वक पूजन, आमंत्रित ब्राह्मणांना क्रमबद्ध दान आणि ‘पृथ्वी-रूपां’ची सेवा व संरक्षण यांचा उपदेश आहे. पुढे एका प्राचीन राजाचा दृष्टांत येतो—तो व्रत आचरून विष्णुदर्शन प्राप्त करतो, विद्वान् सद्गुणी पुत्र व शेवटी शुभ गतीची याचना करून मोक्ष मिळवतो. अखेरीस एका आंब्याच्या वृक्षाला ‘कुब्ज’त्व येऊन कुब्जाकाम्र तीर्थ प्रकट होते; तेथे मृत्यूही मुक्तिदायक असल्याचे तीर्थमाहात्म्य वर्णिले आहे।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 55
Verse 1
अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाभाग व्रतानामुत्तमं व्रतम् । येन सम्प्राप्यते विष्णुः शुभेनैव न संशयः ॥ ५५.१ ॥
अगस्त्य म्हणाले—हे महाभाग राजा, व्रतांतील उत्तम व्रत ऐक; शुभ आचरणानेच विष्णूची प्राप्ती होते—यात संशय नाही।
Verse 2
मार्गशीर्षेऽथ मासे तु प्रथमह्नात् समारभेत् । एकभक्तं सिते पक्षे यावत् स्याद् दशमी तिथिः ॥ ५५.२ ॥
मग मार्गशीर्ष महिन्यात पहिल्या दिवसापासून आरंभ करावा; शुक्ल पक्षात दररोज एकभक्त (एकवेळ भोजन) करीत दशमी तिथी येईपर्यंत चालू ठेवावे।
Verse 3
ततो दशम्यां मध्याह्ने स्नात्वा विष्णुं समर्च्य च । भक्त्या संकल्पयेत् प्राग्वद् द्वादशीं पक्षतो नृप ॥ ५५.३ ॥
नंतर दशमीच्या दिवशी मध्यान्ही स्नान करून व विष्णूची विधिपूर्वक पूजा करून, हे नृपा, पूर्वीप्रमाणे भक्तीने पक्षानुसार द्वादशी-व्रताचा संकल्प करावा।
Verse 4
तामप्येवमुषित्वा च यवान् विप्राय दापयेत् । कृष्णायेति हरिर्वाच्यो दाने होमे तथार्च्चने ॥ ५५.४ ॥
ते व्रतही अशाच प्रकारे करून ब्राह्मणाला जव द्यावा; दान, होम तसेच पूजनात ‘कृष्णाय’ असे म्हणत हरिचे नामोच्चार करावा।
Verse 5
चातुर्मास्यमथैवं तु क्षपित्वा राजसत्तम । चैत्रादिषु पुनस्तद्वदुपोष्य प्रयतः सुधीः । सक्तुपात्राणि विप्राणां सहिरण्यानि दापयेत् ॥ ५५.५ ॥
हे राजसत्तम, अशा प्रकारे चातुर्मास्य व्रत पूर्ण करून, संयमी व सुधी पुरुषाने चैत्र इत्यादी महिन्यांत पुन्हा त्याच रीतीने उपवास करावा; आणि ब्राह्मणांना सत्तूची पात्रे सुवर्णासह दान द्यावी।
Verse 6
श्रावणादिषु मासेषु तद्वच्छालिं प्रदापयेत् । त्रिषु मासेषु यावच्च कार्त्तिकस्यादिरागतः ॥ ५५.६ ॥
श्रावणादी महिन्यांत त्याच प्रकारे तांदूळ दान द्यावा. आणि कार्तिकाचा आरंभ येईपर्यंत तीन महिने हे आचरावे.
Verse 7
तमप्येवं क्षपित्वा तु दशम्यां प्रयतः शुचिः । अर्चयित्वा हरिं भक्त्या मासनाम्ना विचक्षणः ॥ ५५.७ ॥
तो काळही अशाच रीतीने घालवून, नंतर दशमीला संयमी व शुद्ध होऊन, विवेकी पुरुष महिन्याच्या नाममंत्राने भक्तीने हरिचे पूजन करावे.
Verse 8
संकल्पं पूर्ववद् भक्त्या द्वादश्यां संयतेन्द्रियः । एकादश्यां यथाशक्त्या कारयेत् पृथिवीं नृप ॥ ५५.८ ॥
भक्तीने व इंद्रियसंयम करून, पूर्वीप्रमाणे द्वादशीला संकल्प करावा; आणि हे नृपा, एकादशीला यथाशक्ती पृथ्वी (देवी/प्रतिमा) संबंधी विधी करवावा.
Verse 9
काञ्चनाङ्गां च पातालकुलपर्वतसंयुताम् । भूमिन्यासविधानेन स्थापयेत् तां हरेः पुरः ॥ ५५.९ ॥
सुवर्णांग व पाताळाशी संबंधित कुलपर्वतांनी युक्त अशी ती (पृथ्वी-प्रतिमा) भूमिन्यासविधानानुसार हरिच्या समोर स्थापावी.
Verse 10
सितवस्त्रयुगच्छन्नां सर्वबीजसमन्विताम् । सम्पूज्य प्रियदत्तेति पञ्चरत्नैर्विचक्षणः ॥ ५५.१० ॥
पांढऱ्या वस्त्रांच्या जोडीने आच्छादित व सर्व प्रकारच्या बियांने युक्त (तिला) सम्यक पूजून, विवेकी पुरुष ‘प्रियदत्ता’ म्हणून पंचरत्नांसह अर्पण करावा.
Verse 11
जागरं तत्र कुर्वीत प्रभाते तु पुनर्द्विजान् । आमन्त्र्य संख्यया राजंśचतुर्विंशति यावतः ॥ ५५.११ ॥
तेथे जागरण करावे; आणि प्रभाती, हे राजन्, मोजून द्विजांना पुन्हा आदराने आमंत्रित करावे—चोवीसपर्यंत।
Verse 12
तेषां एकैकशो गां च अनड्वाहं च दापयेत् । एकैकं वस्त्रयुग्मं च अङ्गुलीयकम् एव च ॥ ५५.१२ ॥
त्यांपैकी प्रत्येकाला एकेक करून एक गाय व एक बैल द्यावा; तसेच प्रत्येकाला वस्त्रयुग्म आणि एक अंगठीही द्यावी।
Verse 13
कटकार्णि च सौवर्णकर्णाभरणकानि च । एकैकं ग्राममेतॆषां राजा राजन् प्रदापयेत् ॥ ५५.१३ ॥
कंकण आणि सुवर्ण कर्णाभूषणेही द्यावीत; आणि हे राजन्, राजा यांना प्रत्येकी एक एक गावही प्रदान करावा।
Verse 14
तन्मध्यमं सयुग्मं तु सर्वमाद्यं प्रदापयेत् । स्वशक्त्याभरणं चैव दरिद्रस्य स्वशक्तितः ॥ ५५.१४ ॥
मध्यम दर्जाचे सर्व काही प्रथम आणि जोड्याने दान करावे; तसेच दरिद्राला आपल्या शक्तीनुसार आभूषणही द्यावे।
Verse 15
यथाशक्त्या महीṃ कृत्वा काञ्चनीं गोयुगं तथा । वस्त्रयुग्मं च दातव्यं यथाविभवशक्तितः ॥ ५५.१५ ॥
यथाशक्ती सुवर्णमयी पृथ्वीचे प्रतिरूप करून, तसेच गोयुग्म (दोन गायी) सिद्ध करून, वस्त्रयुग्मही आपल्या वैभवानुसार दान करावे।
Verse 16
गां युग्माभरणात् सर्वं सहिरण्यं च कारयेत् । एवं कृते तथा कृष्णशुक्लद्वादश्यमेव च ॥ ५५.१६ ॥
गाय युग्म (जोडी) अलंकारांसह दानासाठी सज्ज करावी आणि सुवर्णासह सर्व सामग्रीही तयार करावी। असे झाल्यावर कृष्णपक्ष किंवा शुक्लपक्षातील द्वादशीसच हा विधी करावा।
Verse 17
रौप्यां वा पृथिवीं कृत्वा यथाविभवशक्तितः । दापयेद् ब्राह्मणानां तु तथा तेषां च भोजनम् । उपानहौ यथाशक्त्या पादुके छत्रिकां तथा ॥ ५५.१७ ॥
आपल्या वैभव-शक्तीनुसार चांदीची पृथ्वी (प्रतिमा) बनवून ब्राह्मणांना दान द्यावे आणि त्यांना भोजनही घालावे। तसेच यथाशक्ती पादुका/चप्पल व छत्रीही द्यावी।
Verse 18
एतान् दत्त्वा वदेदेवं कृष्णो दामोदरॊ मम । प्रीयतां सर्वदा देवो विश्वरूपो हरिर्मम ॥ ५५.१८ ॥
हे सर्व दान करून असे म्हणावे— “कृष्ण दामोदर माझा आहे; विश्वरूप देव हरि माझ्यावर सदैव प्रसन्न राहो.”
Verse 19
दाने च भोजने चैव कृत्वा यत् फलमाप्यते । तन्न शक्यं सहस्रेण वर्षाणामपि कीर्तितुम् ॥ ५५.१९ ॥
दान आणि भोजन केल्याने जे फळ मिळते, ते हजार वर्षे सांगितले तरीही पूर्णपणे वर्णन करता येत नाही।
Verse 20
तथाप्युद्देशतः किञ्चित् फलं वक्ष्यामि तेऽनघ । व्रतस्यास्य पुरा वृत्तं शुभान्यस्य शृणुष्व तत् ॥ ५५.२० ॥
तरीही, हे निष्पाप, मी तुला संक्षेपाने या व्रताचे काही फळ सांगतो. आणि प्राचीन काळी हे व्रत कसे आचरले गेले—तो शुभ वृत्तांतही ऐक.
Verse 21
आसीदादियुगे राजा ब्रह्मवादी दृढव्रतः । स पुत्रकामः पप्रच्छ ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् । तस्येदं व्रतमाचख्यौ ब्रह्मा स कृतवांस्तथा ॥ ५५.२१ ॥
आदियुगात एक राजा होता—ब्रह्मवादात निष्ठावान व दृढव्रती. पुत्रकामनेने त्याने परमेष्ठी ब्रह्माला विचारले; ब्रह्माने त्याला हे व्रत सांगितले आणि राजाने तसेच आचरले.
Verse 22
तस्य व्रतान्ते विश्वात्मा स्वयं प्रत्यक्षतां ययौ । तुष्टश्चोवाच भो राजन् वरो मे व्रियतां वरः ॥ ५५.२२ ॥
त्याच्या व्रताच्या शेवटी विश्वात्मा स्वतः प्रत्यक्ष झाला. संतुष्ट होऊन म्हणाला—“हे राजन्, माझ्याकडून वर माग; तुला जो वर अभिप्रेत आहे तो निवड.”
Verse 23
राजोवाच । पुत्रं मे देहि देवेश वेदमन्त्रविशारदम् । याजकं यजनासक्तं कीर्त्या युक्तं चिरायुषम् । असंख्यातगुणं चैव ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ५५.२३ ॥
राजा म्हणाला—“हे देवेश, मला असा पुत्र दे जो वेद-मंत्रांत पारंगत असेल; यज्ञकर्मात आसक्त याजक असेल; कीर्ती व दीर्घायुष्ययुक्त, असंख्य गुणांनी संपन्न, ब्रह्मभावात स्थित व निष्कलंक असेल.”
Verse 24
एवमुक्त्वा ततो राजा पुनर्वचनमब्रवीत् । ममाप्यन्ते शुभं स्थानं प्रयच्छ परमेश्वर । यत्तन्मुनिपदं नाम यत्र गत्वा न शोचति ॥ ५५.२४ ॥
असे बोलून राजा पुन्हा म्हणाला—“हे परमेश्वर, माझ्याही अंतकाळी शुभ स्थान द्या—ज्याला ‘मुनिपद’ म्हणतात; तेथे गेल्यावर शोक उरत नाही.”
Verse 25
एवमस्त्विति तं देवः प्रोक्त्वा चादर्शनं गतः । तस्यापि राज्ञः पुत्रोऽभूद्वत्सप्रीर्नाम नामतः ॥ ५५.२५ ॥
देव म्हणाला—“एवमस्तु (तथास्तु)”—असे म्हणून तो अदृश्य झाला. त्या राजालाही पुत्र झाला; त्याचे नाव वत्सप्री असे होते.
Verse 26
वेदवेदाङ्गसम्पन्नो यज्ञयाजी बहुश्रुतः । तस्य कीर्त्तिर्महाराज विस्तृता धरणीतले ॥ ५५.२६ ॥
वेद व वेदांगांच्या ज्ञानाने संपन्न, यज्ञ करणारा व बहुश्रुत असा तो होता. हे महाराज, त्याची कीर्ती पृथ्वीच्या पृष्ठभागावर सर्वत्र पसरली होती.
Verse 27
राजाऽपि तं सुतं लब्ध्वा विष्णुदत्तं प्रतापिनम् । जगाम तपसे युक्तः सर्वद्वन्द्वान् प्रहाय सः ॥ ५५.२७ ॥
राजालाही तो प्रतापी पुत्र विष्णुदत्त प्राप्त झाल्यावर तो तपस्येसाठी निघून गेला. तपात संयमित होऊन त्याने सुख-दुःखादी सर्व द्वंद्वांचा त्याग केला.
Verse 28
आराधयामास हरिं निराहारो जितेन्द्रियः । हिमवत्पर्वते रम्ये स्तुतिं कुर्वंस्तदा नृपः ॥ ५५.२८ ॥
तेव्हा राजा उपवास करून, इंद्रिये जिंकून, हरिची आराधना करू लागला. रम्य हिमवत पर्वतावर तो त्या वेळी स्तुती करीत होता.
Verse 29
भद्राश्व उवाच । कीदृशी सा स्तुतिर्ब्रह्मन् यां चकार स पार्थिवः । किं च तस्याभवद् देवं स्तुवतः पुरुषोत्तमम् ॥ ५५.२९ ॥
भद्राश्व म्हणाला—हे ब्राह्मण, त्या राजाने केलेली स्तुती कशी होती? आणि पुरुषोत्तम देवाची स्तुती करताना त्याच्याबाबत काय घडले?
Verse 30
दुर्वासा उवाच । हिमवन्तं समाश्रित्य राजा तद्गतमानसः । स्तुतिं चकार देवाय विष्णवे प्रभविष्णवे ॥ ५५.३० ॥
दुर्वासा म्हणाला—हिमवानाचा आश्रय घेऊन, त्यातच मन एकाग्र करून, राजाने देव विष्णू—परम सामर्थ्यवान विष्णू—याची स्तुती केली.
Verse 31
राजोवाच । क्षराक्षरं क्षीरसमुद्रशायिनं क्षितीधरं मूर्तिमतां परं पदम् । अतीन्द्रियं विश्वभुजां पुरः कृतं निराकृतं स्तौमि जनार्दनं प्रभुम् ॥ ५५.३१ ॥
राजा म्हणाला—मी जनार्दन प्रभूची स्तुती करतो; तो क्षर-अक्षर दोन्ही, क्षीरसागरावर शयन करणारा, पृथ्वी धारण करणारा, मूर्तिमंतांमध्ये परम पद, इंद्रियातीत, विश्वपालनाच्या अग्रभागी, आणि तरीही निराकार-निर्विशेष आहे।
Verse 32
त्वमादिदेवः परमार्थरूपी विभुः पुराणः पुरुषोत्तमश्च । अतीन्द्रियो वेदविदां प्रधानः प्रपाहि मां शङ्खगदास्त्रपाणे ॥ ५५.३२ ॥
आपण आदिदेव, परमार्थस्वरूप, सर्वव्यापी, पुरातन आणि पुरुषोत्तम आहात। इंद्रियातीत, वेदज्ञांमध्ये प्रधान—हे शंख-गदा-अस्त्रधारी, माझे रक्षण करा।
Verse 33
कृतं त्वया देव सुरासुराणां संकीर्त्यतेऽसौ च अनन्तमूर्ते । सृष्ट्यर्थमेतत् तव देव विष्णो न चेष्टितं कूटगतस्य तत्स्यात् ॥ ५५.३३ ॥
हे अनंतमूर्ते देवा! देव आणि असुर यांच्या संबंधी तू केलेले हे कृत्य सर्वत्र कीर्तिले जाते। हे देव विष्णो, हे सृष्टीच्या हेतुने आहे; कूटस्थ अव्यक्तात स्थित असणाऱ्याचे चेष्टित असे म्हणता येत नाही।
Verse 34
तथैव कूर्मत्वमृगत्वमुच्चैस् त्वया कृतं रूपमनेक रूप । सर्वज्ञभावादसकृच्छ जन्म संकीर्त्यते तेऽच्युत नैतदस्ति ॥ ५५.३४ ॥
हे अनेक-रूपा! तसेच कूर्मत्व व मृगत्व ही उन्नत रूपेही तू धारण केलीस असे म्हटले जाते। पण सर्वज्ञत्वामुळे तुझा जन्म वारंवार वर्णिला जातो; हे अच्युत, प्रत्यक्षात तसे नाही।
Verse 35
नृसिंह नमो वामन जमदग्निनाम दशास्यगोत्रान्तक वासुदेव । नमोऽस्तु ते बुद्ध कल्किन् खगेश शम्भो नमस्ते विबुधारिनाशन ॥ ५५.३५ ॥
नृसिंहाला नमस्कार, वामनाला नमस्कार, जमदग्निनाम (परशुराम) यांना नमस्कार; दशास्य (रावण) कुलाचा अंत करणाऱ्या वासुदेवाला नमस्कार। हे बुद्ध, हे कल्कि, हे खगेश (गरुड), हे शंभो—देवशत्रुनाशका, तुला नमस्कार।
Verse 36
नमोऽस्तु नारायण पद्मनाभ नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय । नमः समस्तामरसङ्घपूज्य नमोऽस्तु ते सर्वविदां प्रधान ॥ ५५.३६ ॥
हे नारायण पद्मनाभ, तुला नमस्कार; हे पुरुषोत्तम, पुन्हा पुन्हा नमो नमः। समस्त देवसमूह ज्याची पूजा करतो त्यास नमः; सर्वज्ञांमध्ये प्रधान, तुला नमस्कार।
Verse 37
नमः करालास्य नृसिंहमूर्त्ते नमो विशालाद्रिसमान कूर्म । नमः समुद्रप्रतिमान मत्स्य नमामि त्वां क्रोडरूपिननन्त ॥ ५५.३७ ॥
भयानक मुख असलेल्या नरसिंह-मूर्तीला नमः; विशाल पर्वतासमान कूर्म-मूर्तीला नमः। समुद्रासारख्या मत्स्य-मूर्तीला नमः; हे अनंत, वराह-रूप धारण करणाऱ्या तुला मी प्रणाम करतो।
Verse 38
सृष्ट्यर्थमेतत्तव देव चेष्टितं न मुख्यपक्षे तव मूर्तिता विभो । अजानता ध्यानमिदं प्रकाशितं नैभिर्विना लक्ष्यसे त्वं पुराण ॥ ५५.३८ ॥
हे देव, सृष्टीसाठी हे तुझे चेष्टित आहे; हे विभो, तुझी मूर्तिधारण ही तुझ्या मूलस्वरूपाची मुख्य अवस्था नाही। जे जाणत नाहीत त्यांच्यासाठी हा ध्यानोपदेश प्रकाशित केला आहे; या साधनांशिवाय, हे पुराण, तू लक्ष्य होत नाहीस।
Verse 39
आद्यो मखस्त्वं स्वयमेव विष्णो मखाङ्गभूतोऽसि हविस्त्वमेव । पशुर्भवानृत्विगिज्यं त्वमेव त्वां देवसङ्घा मुनयो यजन्ति ॥ ५५.३९ ॥
हे विष्णो, तूच स्वयं आद्य यज्ञ (मख) आहेस; तू यज्ञाचा अंगही आहेस आणि तूच हवि (आहुती) आहेस। तूच पशु (यज्ञबलि) आहेस; ऋत्विजांनी पूज्य असे याजक-तत्त्वही तूच आहेस। देवसंग आणि मुनिगण तुझीच उपासना करतात।
Verse 40
यदेतस्मिन् जगद्ध्रुवं चलाचलं सुरादिकालानलसंस्थमुत्तमम् । न त्वं विभक्तोऽसि जनार्दनेश प्रयच्छ सिद्धिं हृदयेप्सितां मे ॥ ५५.४० ॥
हे जनार्दनेश, हे उत्तम! स्थावर-जंगम असे हे जगत् तुझ्यातच ध्रुवपणे स्थित आहे, युगांत-अग्नीतही प्रतिष्ठित आहे; म्हणून तू त्यापासून विभक्त नाहीस। माझ्या हृदयाला अभिलषित अशी सिद्धी मला प्रदान कर।
Verse 41
नमः कमलपत्राक्ष मूर्तामूर्त नमो हरे । शरणं त्वां प्रपन्नोऽस्मि संसारान्मां समुद्धर ॥ ५५.४१ ॥
कमलपत्राक्षा! तुला नमस्कार; मूर्त-अमूर्त हरिला नमस्कार। मी तुझ्या शरण आलो आहे—मला संसारातून उचलून तार.
Verse 42
एवं स्तुतस्तदा देवस्तेन राज्ञा महात्मना । विशालाम्रतलस्थेन तुतोष परमेश्वरः ॥ ५५.४२ ॥
अशा प्रकारे विशाल आम्रतलावर स्थित त्या महात्मा राजाने स्तुती केल्यावर परमेश्वर देव प्रसन्न झाले.
Verse 43
कुब्जरूपी ततो भूत्वा आजगाम हरिः स्वयम् । तस्मिन्नागत मात्रे तु सीप्याम्रः कुब्जकोऽभवत् ॥ ५५.४३ ॥
मग हरि स्वतः कुब्जरूप धारण करून आला. आणि तो येताच तो कुब्जक ‘सीप्याम्र’ झाला.
Verse 44
तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यं स राजा संशितव्रतः । विशालस्य कथं कौब्ज्यमिति चिन्तापरोऽभवत् ॥ ५५.४४ ॥
ते महान आश्चर्य पाहून व्रतनिष्ठ राजा विचारमग्न झाला—“विशालाला कुब्जत्व कसे आले?”
Verse 45
तस्य चिन्तयतो बुद्धिर्बभौ तं ब्राह्मणं प्रति । अनेनागतमात्रेण कृतमेतन्न संशयः ॥ ५५.४५ ॥
चिंतन करताना त्याची बुद्धी त्या ब्राह्मणाकडे वळली—“याच्या येताच हे घडले; यात संशय नाही.”
Verse 46
तस्मादेषैव भविता भगवान् पुरुषोत्तमः । एवमुक्त्वा नमश्चक्रे तस्य विप्रस्य स नृपः ॥ ५५.४६ ॥
म्हणून हाच भगवान् पुरुषोत्तम होईल. असे बोलून त्या राजाने त्या ब्राह्मणाला नमस्कार केला.
Verse 47
अनुग्रहाय भगवन् नूनं त्वं पुरुषोत्तमः । आगतोऽसि स्वरूपं मे दर्शयस्वाधुना हरे ॥ ५५.४७ ॥
हे भगवन्! अनुग्रहासाठी निश्चयच आपण पुरुषोत्तम म्हणून आला आहात. हे हरि, आता मला आपले स्वरूप दाखवा.
Verse 48
एवमुक्तस्तदा देवः शङ्खचक्रगदाधरः । बभौ तत्पुरतः सौम्यो वाक्यं चेदमुवाच ह ॥ ५५.४८ ॥
असे संबोधिल्यावर शंख-चक्र-गदा धारण करणारा देव त्याच्या समोर सौम्य रूपाने प्रकट झाला आणि ही वाणी बोलला.
Verse 49
वरं वृणीष्व राजेन्द्र यत्ते मनसि वर्तते । मयि प्रसन्ने त्रैलोक्य तिलमात्रमिदं नृप ॥ ५५.४९ ॥
हे राजेंद्र! तुझ्या मनात जे आहे तो वर माग. हे नृपा, मी प्रसन्न झालो की त्रैलोक्यही तिळाएवढे तुच्छ ठरते.
Verse 50
एवमुक्तस्ततो राजा हर्षोत्फुल्लितलोचनः । मोक्षं प्रयच्छ देवेशेत्युक्त्वा नोवाच किञ्चन ॥ ५५.५० ॥
हे ऐकून राजाचे डोळे आनंदाने फुलले. तो म्हणाला, “हे देवेश, मला मोक्ष द्या,” असे बोलून तो पुढे काहीच बोलला नाही.
Verse 51
एवमुक्तः स भगवान् पुनर्वाक्यमुवाच ह । मय्यागते विशालोऽयमाम्रः कुब्जत्वमागतः ॥ यस्मात्तस्मात्तीर्थमिदं कुब्जकाम्रं भविष्यति ॥ ५५.५१ ॥
असे सांगितल्यावर भगवान् पुन्हा म्हणाले—“माझ्या आगमनाने हा विशाल आंबा-वृक्ष कुब्ज, म्हणजे वाकडा झाला. म्हणून हे तीर्थ ‘कुब्जक-आम्र’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.”
Verse 52
तिर्यग्योन्यादयोऽप्यस्मिन् ब्राह्मणान्ता यदि स्वकम् । कलेवरं त्यजिष्यन्ति तेषां पञ्चशतानि च । विमानानि भविष्यन्ति योगिनां मुक्तिरेव च ॥ ५५.५२ ॥
तिर्यक्-योनीपासून ब्राह्मणांपर्यंत—जर या (तीर्थस्थानी) आपले देहत्याग करतील, तर त्यांच्यासाठी पाचशे विमाने होतील; आणि योगींसाठी तर केवळ मुक्तीच (फल) आहे.
Verse 53
एवमुक्त्वा नृपं देवः शङ्खाग्रेण जनार्दनः । पस्पर्श स्पृष्टमात्रोऽसौ परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ५५.५३ ॥
राजाला असे सांगून देव जनार्दनाने शंखाच्या अग्रभागाने त्याला स्पर्श केला; आणि तो केवळ स्पर्शमात्राने परम निर्वाणास प्राप्त झाला.
Verse 54
तस्मात्त्वमपि राजेन्द्र तं देवं शरणं व्रज । येन भूयः पुनः शोच्यपदवीं नो प्रयास्यसि ॥ ५५.५४ ॥
म्हणून, हे राजेंद्र, तूही त्या देवाची शरण जा; ज्यामुळे तू पुन्हा शोकास्पद अवस्थेला जाणार नाहीस.
Verse 55
य इदं शृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । पठेद्यश्चरितं ताभ्यां मोक्षधर्मार्थदो भवेत् ॥ ५५.५५ ॥
जो मनुष्य पहाटे उठून नित्य हे ऐकतो आणि हे चरित्र पठण करतो, तो मोक्ष, धर्म व अर्थ यांचा दाता (किंवा प्राप्तकर्ता) होतो.
Verse 56
शुभव्रतमिदं पुण्यं यश्च कुर्याज्जनेश्वर । स सर्वसम्पदं चेह भुक्त्वेते तल्लयं व्रजेत् ॥ ५५.५६ ॥
हे जनेश्वर! हे शुभ व पुण्य व्रत जो कोणी करील, तो या लोकी सर्व संपत्ती भोगून शेवटी त्या परम तत्त्वात लीन होईल।
Frequently Asked Questions
The text foregrounds disciplined observance (vrata) as a combined ethical–ritual program: regulated fasting, controlled senses, and socially oriented giving (dāna) and feeding (bhojana) are presented as mechanisms for personal purification and communal order. Philosophically, the narrative links devotion to Viṣṇu with a yajña-theology (Viṣṇu as sacrifice and its components) and culminates in a liberation-oriented model where correct practice and focused stuti lead to mokṣa.
The observance begins in Mārgaśīrṣa (Mārgaśīrṣe… māse) and is structured around the bright fortnight (śukla/sita pakṣa), with emphasis on Daśamī, Ekādaśī, and Dvādaśī tithis. The chapter also references Cāturmāsya and reiterative observances across months (e.g., Caitra and Śrāvaṇa sequences) up to Kārttika, indicating a sustained seasonal cycle of vow-keeping.
Environmental meaning is conveyed through ritualized “earth-forms” and place-making: the bhūmi-nyāsa procedure and the installation of a pṛthivī representation before Hari sacralize terrestrial space as an object of careful handling and gifting ethics. The etiological account of Kubjākāmra tīrtha further binds ecological markers (a mango tree’s transformation) to moral geography, presenting the landscape as a carrier of memory, merit, and regulated human action.
The chapter references Agastya as an authoritative transmitter of vrata knowledge and includes Durvāsas as the narrator of the king’s stuti episode. A paradigmatic ancient king (unnamed in the provided passage) is described as brahmavādī and dṛḍha-vrata; he receives a son named Vatsaprī, characterized by Veda–Vedāṅga learning and ritual competence. The narrative also invokes Viṣṇu’s avatāra names within the stuti (e.g., Nṛsiṃha, Vāmana, Rāma/Jamadagni lineage reference, Buddha, Kalkin), situating the episode within broader Purāṇic cultural memory.